Boosaaso (Caasimada Online) – Wafdi culus oo ka socda dowladda Turkiga ayaa maanta gaaray gudaha magaalada Boosaaso ee xarunta gobolka Bari, halkaas oo weli lagu hayo markabkii hubka siday ee kusoo socday xerada TurkSom ee magaalada Muqdisho.

Sida ay ogaatay Caasimada Online, xubnaha wafdiga ayaa isugu jiro mas’uuliyiin sar sare oo ka socda xarunta safaaradda Turkiga ee Muqdisho iyo saraakiil ciidan, waxaana halkaas kusoo dhoweeyay mas’uuliyiin ka tirsan dowlad-goboleedka Soomaaliyeed ee Puntland.

Ujeedka wafdiga ka socda Turkiga ee kusii jeeda Boosaaso ayaa ah in wada-hadallo ay la yeeshaan Madaxweynaha Puntland Siciid Cabdullahi Deni, iyaga oo kala hadlaya arrimaha la xariira Markabka Sea World ee huriyay xiisadda u dhexeysa maamulkaas iyo dowladda.

Markabka oo wada shixnado hub ah oo aad u culus  ayaa doodihiisa ay socdeen todobaadkii ugu dambeeyey, waxaana haatan laga wada hadlayaa sii deyntiisa, si usoo gaaro Muqdisho.

Puntland ayaa haatan isu diyaarinaysa inay sii deyso markabkan siday qalab ciidan ee loogu talagalay Ciidamada Xoogga Dalka Soomaaliyeed, kaddib dhexdhexaadin diblomaasiyadeed oo heer sare ah oo Imaaraadka Carabta uu u sameeyay Turkiga, sida ay ilo-wareedyo dowladda ka tirsan u sheegeen Caasimada Online.

Sida ay sheegeen ilo-wareedyo ka tirsan maamulka Puntland qorshaha sii deynta markabka ayaa yimid kaddib cadaadis toos ah oo ka yimid safaaradda Imaaraadka ee Muqdisho.

Sidoo kale, safaaradda ayaa la sheegay inay soo faragelisay kaddib markii Ankara ay cabasho kulul u gudbisay, iyadoo u aragtay qabashada gargaarkeeda militari ee ay fulisay Puntland—oo ah dowlad-goboleed Soomaaliyeed—mid meel ka dhac weyn ku ah.

Dhacdadani waxay tusaale muuqda u tahay isbeddelka ku yimid isbahaysiyada gobolka. Turkiga iyo Imaaraadka oo mar isku khilaafsanaa dagaallo wakaaladeed sida kii Liibiya, ayaa tan iyo markaas dib u hagaajiyay xiriirkooda, taasoo ay sii adkeeyeen booqashooyin heer sare ah iyo heshiisyo iskaashi oo balaayiin dollar ah.

In Ankara ay awood u yeelatay inay ku tiirsanaato Abu Dhabi si ay cadaadis u saarto Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni—oo ah xulufo dhow la ah Imaaraadka—waxay muujinaysaa heerka uu gaaray heshiiskooda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Waxaa saaka xaalad kacsanaan ah iyo dhaq-dhaqaaq ciidan laga dareemayaa suuqa Siinaay ee magaalada Muqdisho, halkaas oo ay maalmahaan ka taagneyd xiisad la xiriirta dhulka oo ay isku hayaan dowladda iyo dadka deegaanka.

Warar soo baxaya ayaa sheegaya in saaka suuqa uu tegay Xildhibaan Yaasiin Fareey oo ka tirsan Baarlamaanka Soomaaliya, isaga oo wata ciidamo badan iyo gaadiid dagaal, waxaana uu gudaha u galay suuqa, halkaas oo ay haatan ka taagan tahay xiisad culus.

Yaasiin Fareey ayaa doonaya inuu difaaco dhulkaas oo ay dagan yihiin dad shacab ah, isla markaana maalmahaan ka cabanayay dhul boob ay sheegeen in lagu hayo suuqa.

Xaaladda ayaa ah mid cakiran, waxaana sidoo kale bannaanka suuqa iyana ku sugan ciidamo ka tirsan kuwa dowladda Soomaaliya oo halkaas ka wada abaabul xooggan.

Dadka deegaanka ayaa cabsi ka muujinayo in dagaal uu ka qarxo goobta, waxaana haawana suuqa, iyada oo ay joogaan ciidamo iska soo horjeedo.

Muuqaallo lagu baahiyay baraha bulshada ayaa muujinayo Yaasiin Fareey iyo ciidamo uu wato oo dhex socda gudaha Suuqa iyo gaadiid dagaal oo goobta yaalla, taas oo keentay in saaka xaalad ay dareemaan dadka deegaanka ee ku sugan aagga Siinaay ee Muqdisho.

Shalay sidoo kale waxaa suuqa tegay xildhibaanno ka tirsan Golaha Shacabka oo meel fagaare ah kula hadlay dadka deegaanka, iyaga oo ka horyimid dhul boobka lagu hayo shacabka, waxayna ugu baaqeen inay sii wadaan dibadbaxooda, ayna garab istaaga yihiin.

Horay waxaa usoo baxa warar ku aadan in la’iibinayo suuqa, iyada oo si toos ah loo beec geeyay dhulka uu ku yaallo suuqa, waxaana booskiiba qiimihiisa lagu sheegay $ 45,000 illaa 80,000 oo Dollarka Mareykanka ah.

Arrintan ayaa sii kordhisa walaaca ay qabaan ganacsatada suuqa iyo dadka deegaanka, maadaama dhulkan ay haatan la wareegayaan ganacsato kale oo waawayn, waxayna taasi keentay kacdoonka dadka deegaanka iyo xildhibaannda ku metala baarlamaanka dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada dowladda ayaa xabsiga dhigay Ramadaan Caydaruus Cali, kaasi oo Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud ee Qaranka uu kusoo eedeeyay maalgelinta kooxda Al-Shabaab.

Ninkan oo isla maanta la horgeeyay Maxkamadda Gobolka Banaadir ayaa loo haystaa dambiyada maalgelinta argagixisada iyo lacag dhaqidda.

Xeer Ilaalinta ayaa sheegtay in Ramadaan uu akoonkiisa marsiiyay lacago badan oo lagu maalgelinayay argagixisada, si loogu adeegsado falal ka dhan ah amniga.

Maxkamaddu waxay amartay in Ramadaan Caydaruus lagu sii hayo xabsiga, kadib markii ay ku qanacday warbixin hordhac ah oo uu Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud u gudbiyay.

“Maxkamaddu, kadib markii ay ku qanacday warbixinta hor-dhaca ah ee xafiiska, waxay ku amartay in lagu hayo xabsi ku meel gaar ah inta baaritaanka kiiska laga dhammaystirayo,” ayaa lagu yiri qoraal kasoo baxay Xeer Ilaalinta.

Xeer Ilaaliyaha Guud ee Qaranka ayaa si adag ugu digay cid kasta oo ku lug leh maalgelinta argagixisada ama u fududeysa kooxda inay helaan lacagaha baadda ah ee ay ka ururiyaan ganacsatada iyo shacabka Muqdisho.

“Xafiiska waxa ka go’an inuu si adag ula dagaalamo Maalgelinta Argagixisada iyo Lacag Dhaqista, isaga oo uga digaya cid kasta oo ku howlan arrimahan in la marsiin doono caddaaladda,” ayaa lagu yiri qoraalka Xeer Ilaalinta.

Dagaalka ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab waxaa qeyb muhiim ah ka ah midka dhinaca dhaqaalaha, maadaama ay kooxdu malaayiin doollar ka hesho cabsi-gelinta shacabka.

Minneapolis (Caasimada Online) – Wasiiru-Dowlaha Qorshaynta Puntland, Faarax Aw Cismaan, ayaa u hanjabay Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, isaga oo ku eedeeyay in uu si toos ah uga shaqeynayo burburinta Puntland iyo hurinta colaado ka dhex qarxa maamul goboleedyada dalka.

Wasiirka ayaa hadalkan jeediyay xuska 1-da Agoosto oo ay soo qabanqaabiyeen jaaliyadda Puntland ee ku nool dalka Maraykanka. Waxa uu sheegay in Madaxweyne Xasan Sheekh uu ka leexday ballanqaadkii uu shacabka u sameeyay ee ahaa “Soomaali heshiis ah, dunidana heshiis la ah,” isaga oo ku eedeeyay in madaxweynaha uu si toos ah mas’uul uga yahay dhiig ka daatay gudaha Jubbaland iyo Puntland.

“Madaxweyne Xasan Sheekh waa lagaala xisaabtamayaa dhiigga ku daatay Raas-Kambooni iyo Dhahar. Dhibic kasta oo daadatay adiga ayaa mas’uul ka ah,” ayuu ku hanjabay Wasiir Faarax.

Wasiirku waxa uu si gaar ah farta ugu fiiqay dagaalladii dhowaan ka dhacay magaalada Dhahar ee gobolka Sanaag, kuwaas oo sababay dhimasho iyo dhaawac kadib markii ciidamo taabacsan maamulka cusub Waqooyi-bari ay isku dhaceen kuwa Puntland. Puntland ayaa horey ugu eedeysay dowladda Federaalka in ay taageereyso maamulkaasi, isla markaana ay hurineyso colaad ka dhan ah midnimada Puntland.

“Waan ka xumahay in dadkii aan u dirsanay Xamar si ay u difaacaan danta Puntland ay maanta noqdeen kuwa ka shaqeynaya kala qaybinta Puntland. Qori dab leh ayay la dhex wareegayaan Soomaalida,” ayuu raaciyay.

Wasiirka ayaa nasiib darro ku tilmaamay in siyaasiyiin iyo xildhibaano ka soo jeeda Puntland ay si dadban uga qayb qaateen burburinta hay’adihii maamul goboleedka, isagoo ku eedeeyay in ay ka tageen masuuliyaddii ka saarnayd difaaca xuquuqda Puntland ee dowladda Federaalka.

Khudbadda Wasiir Faarax ayaa kusoo beegmeysa iyadoo xiisado siyaasadeed iyo amni ay ka jiraan gobolka Sanaag, gaar ahaan degmada Dhahar, halkaas oo Puntland ay sheegtay in la isku dayayo in lagu xiro maamulka Waqooyi-bari ee ay Dowladda Federaalka aqoonsatay.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa bishii Oktoobar 2023 si rasmi ah u aqoonsatay maamulka ku-meelgaarka ah SSC-Khaatumo, kaddib heshiis ay Muqdisho kula saxiixatay odayaasha dhaqanka ee gobollada Sool, Sanaag iyo Cayn. Puntland waxay talaabadaasi ku tilmaantay mid sharci darro ah oo ka dhan ah qodobada Dastuurka KMG ah.

Xiisadda ayaa sii kululaatay bishii Luulyo 2025, kadib markii dagaal culus uu ka dhacay magaalada Dhahar, taasoo keentay in maamulka Puntland si toos ah u eedeeyo Villa Somalia. Puntland waxay ku tilmaantay faragelinta dowladda mid baalmarsan dastuurka iyo nidaamka federaalka.

Dhinaca kale, khilaafkan wuxuu kusoo beegmayaa iyadoo Puntland ay bishii Maarso 2024 si rasmi ah u shaacisay in aysan ka tirsanayn hay’adaha dowladda Federaalka, kaddib markii Villa Somalia ay meelmarisay wax ka beddelka dastuurka KMG ah oo aan lagu darin talo iyo oggolaansho gobollada qaarkood, sida ay ku dooday Garoowe.

Falanqeeyeyaasha siyaasadeed ayaa ka digay in khilaafka sii daba dheeraada uu wiiqi karo dadaallada dib-u-heshiisiinta qaranka, islamarkaana uu sababi karo kala fogaansho maamul oo horseeda burbur siyaasadeed iyo amni.

Muqdisho (Caasimada Online) – Musharraxiinta u taagan xilka Madaxweynaha maamulka cusub ee Waqooyi Bari ayaa si wadajir ah u soo saaray bayaan ay si kulul ugu cambaareeyeen faragelin ay sheegeen in dowladda federaalka, gaar ahaan Wasiirka Arrimaha Gudaha Cali Yuusuf Cali (Cali Xoosh), uu ku hayo hannaanka doorashada xildhibaanada baarlamaanka maamulkaasi.

Bayaanka oo nuqul ka mid ah ay heshay Caasimada Online ayaa lagu sheegay in “Guddiga Hubinta iyo Ansixinta Xildhibaanada oo uu magacaabay Wasiirka Arrimaha Gudaha aan lagu dhisin hab waafaqsan dastuurka iyo nidaamka dowlad-dhisidda, islamarkaana uusan metelin saamileyda deegaanka.”

Sida lagu caddeeyay bayaanka, “Wasiirka Arrimaha Gudaha wuxuu si toos ah ugu adeegayaa musharrax gaar ah, isagoo marin habaabinaya geeddi-socodka dhismaha maamulka si uu u gaaro natiijo horay loo sii qorsheeyay.”

Musharraxiintu waxay sheegayaan in guddigaasi uu yahay mid “si gaar ah u adeegaya dano gaar ah, taasoo dhaawacaysa kalsoonida bulshada, beesha caalamka iyo hufnaanta nidaamka doorasho ee maamulka Waqooyi Bari.”

Bayaanka ayaa sidoo kale lagu sheegay in “hab-dhaqanka wasiirka uu sababi karo khilaaf beeleedyo furan, burbur ku yimaada rajada dhismaha maamulka cusub, iyo kalsooni darro soo wajahda shacabka iyo beesha caalamka.”

Musharraxiinta ayaa si cad u sheegay in aysan aqbali doonin doorasho si gaar ah loogu daneynayo musharrax gaar ah, islamarkaana “aysan suuragal ahayn in la aqbalo hannaan aan lagu dhisneyn wada-tashi iyo heshiis siyaasadeed oo ay la wada yihiin saamileyda deegaanka.”

Bayaanka ayaa intaas ku daray in “ismimada dhaqanka, culimada iyo odayaasha dhaqanka looga fadhiyo in ay kaalin muuqata ka qaataan xoojinta geeddi-socodka doorashada iyo in laga hortago faragelinta ka imaaneysa dowladda dhexe.”

Musharraxiinta ayaa ugu dambeyn digniin culus u diray dowladda Federaalka, iyagoo sheegay in “mas’uuliyadda wax kasta oo ka dhasha faragelinta hannaanka doorashada ay si buuxda u saaran doonto dowladda dhexe, si gaar ahna Wasiirka Arrimaha Gudaha Cali Yuusuf Cali (Cali Xoosh).”

Musharraxiinta bayaanka si wadajir ah u saxiixay waxaa ka mid ah:
Cabdirisaaq Khaliif Axmed, Jamaal Maxamed Xasan, Bashiir Xaaji Cali (Jamaal), Cabdisitaar Sh. Cumar (Maxamed Dhagacadde), Maxamuud Yuusuf Xasan (Gurey), Eng. Maxamed Maxamuud (Beyle), iyo Axmed Cabdi Xuseen (Saakin).

Bayaanadooda ayaa kusoo beegmaya iyadoo maamulka cusub ee Waqooyi Bari si rasmi ah loo dhisay 30-kii Luulyo 2025, kadib shir ballaaran oo ka dhacay magaalada Laascaanood, halkaasoo lagu ansixiyay dastuurka maamulka.Wasiirka Arrimaha Gudaha ayaa shirkaasi ku hoggaaminayay matalaadda dowladda federaalka.

Maamulka cusub wuxuu wajahayaa culeysyo siyaasadeed, iyadoo Puntland si adag uga hortimid, iyadoo ku andacootay in dhul ahaan uu ka tirsanyahay maamulka Puntland. Puntland ayaa bayaan ay soo saartay ku sheegtay in “dowladda federaalka ay jebineyso dastuurka dalka iyadoo si qasab ah u dhexgaleysa deegaan siyaasadeed oo aanay u bisleyn doorasho rasmi ah.”

Somaliland-na dhankeeda waxay ku tilmaantay dhismaha maamulka SSC “mid sharci darro ah oo ku xad-gudbaya xuduudaha Somaliland.”  

Hargeysa (Caasimada Online) – Faah-faahin dheeraad ah ayaa ka soo baxaysa dil xalay ka dhacay magaalada Hargeysa ee caasimadda Somaliland, xilli toddobaadyadii la soo dhaafay ay magaalada kusoo badanayeen dilalka qorsheysan.

Dilkan oo ka dhacay degmada Macallin Haaruun ee magaalada Hargeysa ayaa loo geystay Maxamed Saleebaan Quule, wuxuuna dhacay xilli saqdhexe ah, sida ay inoo sheegeen dadka deegaanka.

Marxuumka ayaa ahaa ilaaliye dhisme ka socday halkaasi, lamana oga sababta ka dambeysa dilkiisa.

Taliska Booliska Somaliland oo war kasoo saaray dilkan ayaa sheegay in ciidamadu si degdeg ah uga hawl-galeen kiiska markii lagu soo wargeliyay.

“Waxaan ku jirnaa baadhitaan dheeraad ah, wixii kasoo baxana waxaanu la wadaagi doonaa bulshada,” ayaa lagu yiri qoraal kooban oo kasoo baxay Taliska Booliska Somaliland.

Boolisku waxa ay shacabka ka codsadeen in ay la wadaagaan cid kasta oo haysta xog dheeraad ah. “Waxaan ku boorinaynaa bulshada Somaliland in ay xogaha rasmiga ah ka sugaan Ciidanka Booliska JSL,” ayaa lagu yiri qoraalka kasoo baxay taliska.

Toddobaadyadii u dambeeyay waxaa caasimadda kusoo badanayay kiisaska dilalka, iyadoo dilalkan loo adeegsaday bastoolado, tooriyo iyo agab kale. Waxaa ugu cuslaa dil dhacay 20-kii bishaan goor habeennimo ah bartamaha magaalada Hargeysa, kaas oo nin hubeysan uu ku toogtay laba qof.

Waxaa xusid mudan in Booliska Somaliland ay dadaal badan geliyeen soo qabashada gacan ku dhiiglayaasha, kuwaasoo badankood la qabtay, marka laga reebo gacan ku dhiiglaha bartamaha suuqa ku toogtay labada wiil.

Dilkaas oo ahaa mid qorsheysan, gacan ku dhiiglaha markii uu falka geystay, isla markiiba wuu ka baxsaday goobta. Hargeysa oo kamid ahayd magaalooyinka Soomaaliyeed ee ugu nabdoon ayaa haatan wajahaysa dilal qorsheysan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Taliska ciidamada Mareykanka ee AFRICOM ayaa faah-faahin dheeraad ah ka bixiyay duqeyn culus oo Jimcihii lasoo dhaafay ay ka fuliyeen agagaarka deegaanka Bariire oo qiyaastii 30 mayl galbeed ka xiga magaalada Muqdisho.

Deegaankan oo ka tirsan gobolka Shabeellaha Hoose ayaa waxaa ku dagaalamay ciidamada dowladda oo garab ka helaya kuwa AUSSOM iyo maleeshiyaadka Al-Shabaab, waxaana kadib xigtay duqeynta oo lalal beegsaday maleeshiyaadka argagixisada ah.

Mareykanka ayaa shaaca ka qaaday in duqeynta ay fuliyen ay ku taageerayeen ciidamada Xoogga dalka Soomaaliyeed ee howlgallada ka wada halkaasi, welina ay sii wadi doonaan.

Qoraalka kasoo baxay taiska AFRICOM laguma shaacin khasaaraha rasmiga ah ee gaaray Al-Shabaab, waxaana weli socdo qiimeyn ay wadaan dowladaha Mareykanka iyo Somalia.

Mareykanka ayaa wali sii xoojinaya taageerada uu siiyo dowladda federaalka, isaga oo ka taageero dhanka milatariga iyo fulinta duqeymo lagu cuuryaaminayo argagixisada.

Sanadkan dowladda Mareykanka ayaa gudaha Soomaaliya ka fulisay illaa 55 weerar oo lagu beegsaday kooxaha argagixisada ah, welina wuxuu sii wadaa howlgalkiisa.

Xaaladda Bariire ayaa weli kacsan, waxaana mar kale maanta oo Isniin ah ka dhacay dagaal khasaar lagu gaarsiiyay Al-Shabaab, kaas oo ay qaadeen ciidanka dowladda iyo kuwa AUSSOM.

Saraakiil ka tirsan milatariga Soomaaliya ayaa sheegay in howlgallada socda lagu dilay xubno badan Shabaab ah, welina uu socdo baacsigooda, sida ay hadalka u dhigeen.

Shabeellaha Hoose ayaa kamid ah meelaha ay ku xoogan yihiin xubnaha kooxda Al-Shabaab, waxaana ay kasoo abaabulaan weerarada ay ka fuliyaan gudaha caasimada

Afmadow (Caasimada Online) – Ciidanka gaarka ah ee DANAB iyo Daraawiishta Jubbaland ayaa si wadajir ah u fuliyay howl-gal ballaarin ah oo laga sameeyay waddada isku xirta Janaay Cabdalla iyo Afmadow ee gobolka Jubada Hoose.

Howl-galkan ayaa ka mid ahaa dadaallada lagu horumarinayo isu socodka gaadiidka, iyadoo la xoojinayo ammaanka guud ee gobolka.

Ujeeddada ugu weyn ee dib u habayntan ayaa ahayd in la yareeyo saxmadda gaadiidka isla markaana la sugo badqabka waddooyinka, kuwaasoo marar badan bartilmaameed u noqday qaraxyo miino oo sababay khasaare rayid.

Deegaannada sida gaar ah uu saameeyay howl-galka waddo ballaarinta ah waxaa ka mid ah Orgiyoow, Qumbi, iyo tuulooyinka ku teedsan deegaanka Dhasheeg Waammo.

Saraakiisha ammaanka dowlad-goboleedka Jubbaland iyo kuwa federaalka, gaar ahaan qaybta 43-aad ee ciidanka xoogga dalka ayaa goob-joog ka ahaa habsami u socodka howl-galka.

Ballaarinta waddooyinkan ayaa loo arkaa tallaabo muhiim ah oo lagu adkeynayo isku socodka bulshada iyo xoojinta la-dagaalanka khataraha amni ee ka jira gobolka.

Muddooyinkii u dambeeyay ciidamada huwanta oo kaashanayaa saaxiibada caalamiga ah ayaa sare u qaaday howl-gallada ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab ee koonfurta iyo bartamaha dalka.

Addis-Ababa (Caasimada Online) – Codsi-qoraal ah, oo ay xafiiska Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Ahmed u gudbiyeen, koox isugu jirta odayaal, aqoonyahanno, iyo hoggaamiyeyaal bulsho oo ka soo jeeda Dowlad Deegaanka Soomaalida, ayaa looga codsaday dowladda federaalka in ay soo farageliso si looga hortago wax ay qorayaashu ku tilmaameen “burbur maamul oo dhammaystiran” oo ka jira deegaanka xilliga hoggaanka Madaxweyne Mustafe Maxamed Cumar.

Codsigan oo ka kooban siddeed bog, ayna heshay warbaahinta The Reporter, ayaa lagu faahfaahiyay eedaymo ay ka mid yihiin musuq-maasuq baahsan, xawilaad lacageed oo sharci-darro ah, eex qabyaaladeed, iyo khataro amni oo sii kordhaya oo ka jira deegaanka. Codsiga oo ay qoreen in ka badan laba dersin qof, oo ay ku jiraan hoggaamiyeyaal beeleed, culimmo diin, iyo aqoonyahanno ka soo jeeda deegaanka Soomaalida, ayaa xafiiska Ra’iisul Wasaaraha la gudbiyey 28-kii Luuliyo, 2025.

Eedaymaha warqadda ku xusan ayaa tilmaamaya “burbur isku-dubaridan” oo saameeyay maamulkii dowliga ahaa, hay’adihii sharci-fulinta, iyo nabadgelyada, iyadoo mas’uuliyiinta deegaanka lagu eedeeyay inay awooddooda ugu adeegteen dano gaar ah, iyagoo iska indha-tiraya danta guud ee bulshada.

Waxyaabaha udub-dhexaadka u ah dacwaddan waxaa ka mid ah eedaymo ku saabsan musuq-maasuq baaxad leh oo nidaamsan oo la sheegay inuu ka dhex jiro xukuumadda deegaanka. Qorayaasha codsigu waxay ku andacoonayaan in in ka badan 150 mashruuc oo kaabeyaasha dadweynaha ah, oo isugu jira nidaamyo biyo-gelin iyo xarumo wax-soosaarka beeraha, la hakiyay inkastoo si buuxda loogu bixiyay lacagtii qandaraaslayaasha. Waxay ku doodayaan in arrintani ay caddeyn u tahay jiritaanka “shabakad musu-qmaasuq oo ay ku midoobeen qandaraaslayaal iyo mas’uuliyiin.”

Mashaariicda codsiga lagu xusay waxaa ka mid ah mashruuca biyo-gelinta Qabridahare, oo la sheegay in la joojiyay ka dib markii lagu bixiyay in ka badan 300 oo milyan oo Birr. Sida warqaddu caddaynayso, waxaa sidoo kale la dayacay mashaariic kale oo kaabeyaasha biyaha ah oo laga hirgelinayay magaalooyinka Jigjiga iyo Baarey, in ka badan 30 mashruuc oo lagu qabanayay biyaha roobka, iyo shan xarumood oo loogu talo-galay warshadaynta wax-soosaarka beeraha, kuwaas oo dhammaantood la iska daayay ka dib markii la bixiyay dhaqaalihii ku baxayay.

Codsigu wuxuu mas’uuliyadda fashilkan dusha uga tuurayaa dhaqan-gelin la’aanta sharciga qandaraasyada, eexda iyo nin-jeclaysiga loo adeegsado doorashada qandaraaslayaasha, iyo madax-bannaanida la’aanta xafiiska hanti-dhawrka deegaanka, arrimahaas oo suurtageliyay baaxadda lunsiga maaliyadeed ee la soo warinayo.

Warqadda ayaa sidoo kale shaaca ka qaaday in mas’uuliyiin sarsare oo deegaanka ah iyo shakhsiyaad kale oo saameyn ku leh maamulka ay ku lug leeyihiin xawilaado sharci-darro ah oo sii mara magaalada Tog Wajaale—oo ah marinka ganacsi ee ugu muhiimsan ee loo maro Somaliland, gaar ahaan dekedda Berbera. Lacagahaas ayaa la sheegay in lagu maalgeliyo guryo, silsilado hoteello, iyo hanti kale oo qaali ah oo dibadda laga iibsaday.

“Baaxadda hantida dadweynaha ee la lunsanayo iyadoo uu ogyahay Madaxweyne Mustafe waa mid aad u ballaaran,” ayaa lagu yiri codsiga, iyadoo la xusay in maalgeshi ganacsi lagu sameeyay waddamada Kenya, Imaaraadka Carabta, Canada, iyo Turkiga.

Dokumeentigu wuxuu ku eedaynayaa sarkaalka borotokoolka madaxweynaha iyo shaqaale ka tirsan xafiiska maaliyadda inay maamulaan akoonno banki oo qarsoodi ah, kuwaas oo loo adeegsado in lagu lunsado dhaqaalihii horumarinta deegaanka oo loogu beddelo hanti ma-guurto ah oo dibadda ah. Waxaa sidoo kale loogu baaqay in baaritaan hanti-dhawr oo qoto dheer uu sameeyo heer federaal, lana qaado tallaabooyin dacwado ciqaabeed ah.

Qayb kale oo dacwadda ka mid ah ayaa si faahfaahsan uga hadlaysa sida maamulka deegaanku hubka ugu qaybiyay beelo gaar ah, iyadoo la faquuqayo kuwa kale. Dokumeentigu wuxuu sidoo kale ku eedaynayaa maamulka inuu sii hurinayo colaado iyo xurgufo beeleed oo soo jireen ah.

“Eexda qabiilka ku salaysan iyo hubaynta shacabka waxay sii qoto-dheereeyeen kala qaybsanaanta, iyagoo khatar gelinaya nabadda iyo amniga qaranka,” ayaa lagu yiri warqadda.

Warqaddu waxay xiriir ka dhexaysiinaysaa fashilka maamul iyo isku dhacyo waaweyn oo ka dhacay Wardheer, Birqod, Mooyaale, iyo Shilaabo, waxayna ku qiyaasaysaa in in ka badan 500 oo qof oo rayid ah ay ku dhinteen dhacdooyinkaas, sababo la xiriira colaado hubaysan oo uu maamulku oggolaaday ama uu ka aamusay.

“Maamulka hadda jira wuxuu wiiqay dadaallo dib-u-heshiineed oo socday tobannaan sano, gaar ahaan kuwa u dhexeeyay bulshooyinka Soomaalida iyo Canfarta,” ayaa lagu xusay dukumeentiga. Wuxuu xukuumadda deegaanka ku eedeeyay inay dano siyaasadeed awgood dib u soo noolaysay khilaafyo xuduudeed oo muddo hurday.

In kasta oo ay jiraan warar rasmi ah oo uu maamulku ku beeninayo jiritaanka xiisadaha beelaha, haddana qorayaasha codsigu waxay ku doodayaan in habka dib-u-habaynta maamulka ee socda uu noqday mid lagu abaalmariyo shakhsiyaadka daacadda ah, laguna cabburiyo kuwa ka aragtida duwan, iyadoo la sheegay in degmooyin dhan dib loogu qaabeeyay saldhig daacadnimo siyaasadeed.

Dacwaddu waxay kaloo soo jeedinaysaa digniin culus oo ku saabsan khataraha dibadda ee sii kordhaya, iyadoo maamulka ku eedeynaysa in kormeerka liita iyo maamul-xumida xuduudaha ay u sahashay dagaalyahannada Al-Shabaab inay gudaha Itoobiya u soo gudbaan.

“Waxay [hoggaamiyeyaasha deegaanku] muujiyeen taxadar la’aan baaxad leh oo u gogol-xaartay in xagjiriintu ay si dhuumasho ah ku soo galaan kuna dhex-hawlgalaan deegaanka Soomaalida, taasoo halis ku ah qaranimada Itoobiya,” ayaa lagu yiri dukumeentiga.

Inkastoo mas’uuliyiin deegaanka ka tirsan oo la hadlay warbaahinta The Reporter ay meesha ka saareen walaaca laga qabo soo dhex-galka cadowga, haddana codsigu wuxuu ku boorrinayaa dowladda federaalka ah inaysan dhayalsan “qaab-dhismeedka amniga deegaanka ee sii burburaya.”

“Arrintani kuma koobna dembiyada xuduudaha ka tallaaba, balse waxay si toos ah u taabanaysaa amniga qaranka. Waxa ka dhacaya deegaanka Soomaalida kuma eka halkaas—saamayntoodu waxay gaarayaan guud ahaan Itoobiya,” ayaa lagu yiri warqadda.

Codsigu wuxuu kaloo ku eedaynayaa maamulka deegaanka inuu hay’adaha amniga u adeegsaday caburinta bannaanbaxyada dadweynaha, gaar ahaan kuwa ay dhigayaan dhallinyarada iyo kooxaha mucaaradka.

“Xukuumadda deegaanku kama aysan bixin jawaab-celin maamul ama mid siyaasadeed oo ku habboon dalabaadka shacabka, balse waxay adeegsatay caburin—iyadoo xirtay dhallinyaro, haween, iyo odayaal, ayna kula kacday jirdil iyo falal kale oo anshaxa ka baxsan,” ayaa lagu yiri.

Jawaabta maamulka deegaanka

Maxamed Aadan, madaxa xafiiska isgaarsiinta ee maamulka deegaanka Soomaalida, oo la hadlay warbaahinta The Reporter, ayaa ku gacan-sayray eedaymaha lagu soo bandhigay codsiga, isagoo ku sifeeyay kuwo siyaasadaysan.

“Eedaymaha musuq-maasuqa waa kuwo gebi ahaanba been abuur ah. Haddii qof sheeganayo in musuq-maasuq jiro, waa inuu keenaa xog iyo caddeyn. Sidaas sahal kuma soo tuuri kartid ereyga ‘musuqmaasuq’,” ayuu yiri.

Maxamed wuxuu qorayaasha codsiga ku tilmaamay “shakhsiyaad qaba cabashooyin gaar ah,” isagoo shaki geliyay matalaaddooda, kuna eedeeyay inay xiriir la leeyihiin xisbiyada mucaaradka iyo dhinacyo kale oo dano gaar ah ka leh deegaanka.

“Odayaal ma ahan. Waa shakhsiyaad is-abaabulay. Fikirkoodu wax shaqo ah kuma lahan xoojinta nabadda iyo horumarka deegaanka,” ayuu yiri, isagoo ku adkaystay in aragtidoodu aysan ka tarjumaynin rabitaanka shacabka deegaanka.

Maxamed wuxuu sidoo kale beeniyay eedaymaha la xiriira eexda iyo hubaynta beelaha.

“Ma jirto wax xiisad ah oo beelaha u dhaxaysa. Xaqiiqadu waa taas cagsigeeda. Dadku si diirran ayay u soo dhoweeyeen isbeddellada dhacay,” ayuu ku andacooday.

Marka la eego khataraha dibadda, madaxa isgaarsiintu wuxuu qiray inay jireen dhacdooyin hore oo Al-Shabaab ay ku lug lahayd, balse wuxuu ku adkaystay in “xuduuduhu hadda yihiin kuwo ammaan ah, ciidanka difaacana la geeyay, aysanna jirin wax khatar ah oo hadda taagan.”

Wuxuu sheegay in maamulka deegaanku aanu dhayalsan arrimaha argagixisada.

“Waxa ugu horreeya ee aan cidina illaawi karin waa in Al-Shabaab ay tahay urur argagixiso oo caalami ah. Ma ahan arrin si dhuumasho ah ku dhex-faafta sida arrin beeleed oo kale. Waa koox argagixiso oo caalamku aqoonsan yahay. Dadkan sheeganaya inay odayaal yihiin kama tirsana hay’adaheenna sirdoonka iyo amniga,” ayuu yiri Maxamed.

Codsiga ayaa lagu soo gabagabeeyay baaq loo jeedinayo dowladda federaalka oo ah inay soo farageliso deegaanka, waxaana la dalbaday in isbeddel lagu sameeyo hoggaanka sare ee maamulka. Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha kama uusan soo jawaab celin codsi falcelin oo loo diray.

Muqdisho (Caasimada Online) – Kaamirooyinka CCTV-ga ee ku xiran bannaanka hore ee xarunta Telefishinka SMS, oo ah telefishin gaar loo leeyahay oo ka howlgala magaalada Muqdisho, ayaa duubay ciidamo ka tirsan Booliska Soomaaliya oo si xoog ah ku kaxaysanaya weriyayaal kasoo laabanayay shaqo maalmeedkoodii, xilli ay doonayeen inay galaan xarunta TV-ga.

Maamulka SMS TV ayaa war-saxaafadeed ka soo saaray dhacdadaas, iyagoo sheegay in weriyeyaasha ay goobta keentay Xildhibaan Faa’isa Jayte, ayna ciidamada sugayeen ilaa uu dhaqaaqo gaariga xildhibaanadda.

Sidoo kale, qoraalka kasoo baxay maamulka TV-ga ayaa lagu sheegay in weriyeyaasha la geeyay saldhigga degmada Xamar Jajab, halkaas oo ay weli ku xiran yihiin, iyagoo dowladda ka codsaday in cadaalad loo helo. Xarunta laga kaxeeyay weriyeyaasha ayaa ku taalla xeyndaabka Madaxtooyada, gaar ahaan agagaarka Baar-bulsho.

Hoos ka akhri war-saxaafadeedka SMS TV:

“Askar ka tirsan booliska, oo ku hubaysnaa gawaari tikniko ah oo ay saarnaayeen qoryaha dhashiikaha loo yaqaan, ayaa weerar ku soo qaaday xarunta Telefishinka SMS ee magaalada Muqdisho.

Sida ka muuqata muuqaalka CCTV-ga, waxay si xoog ah u kaxeysteen weriyeyaasha telefishinka, kuwaas oo kasoo laabtay howl shaqo.

Waxay sidoo kale qaateen qalabkii warbaahineed ee ay wateen, iyagoo weriyeyaasha ula dhaqmay si arxan darro ah.

Weriyeyaasha ayaa la socday baabuur qooqan ah oo ay saarnayd Xildhibaan Faa’isa Jayte. Markii gaarigeedii dhaqaaqay, ka hor intii aan weriyeyaashu gudaha u gelin xarunta, waxaa la arki karaa askar hubeysan oo xoog ku watey.

Waxa la sheegaya in ay hadda ku xiran yihiin saldhigga booliska Xamar Jajab, iyadoo aan jirin wax waraaq maxkamadeed ah oo waaran ah oo loo gudbiyay maamulka telefishinka.

Waxaan isku daynay in aan la xiriirno Taliyaha Booliska, Macallin Mahdi, balse ma uusan ka soo jawaabin wicitaannada iyo fariimaha aan u dirnay.

SMS TV waxay codsaneysaa cadaalad.”

Garoowe (Caasimada Online) – Koox maleeshiyo beeleed ah ayaa lagu soo warramayaa in labadii maalmood ee u dambeeyay ay haysteen xarumihii dowladda ee degmada Godobjiraan ee gobolka Nugaal.

Maleeshiyaadkan ayaa si xoog ah ula wareegay xarunta dowladda hoose, saldhigga booliska degmada, isbitaalka, iyo ceel-biyoodka, kaasoo la sheegay in markii dambe ay sii daayeen.

Sababta ay u qabsadeen goobahan ayaa lagu sheegay inay la xiriirto cabasho ka dhalatay dhaawac soo gaaray nin ay isku hayb yihiin, dhaawacaas oo la sheegay inay u geysteen ciidamada booliska gobolka.

Hoggaamiyaha kooxdan oo la hadlay warbaahinta ayaa sheegay in dowladda ay ka baxday ballan horey ay u qaaday, taasoo ahayd in la daryeeli doono dhaawaca isla markaana la siin doono magdhow.

“Qabsashada xarumaha dowladda waxaa sabab u ah dhibaatadii ay dowladda noo geysatay, gaar ahaan ciidamadeeda. Waxa nalagu dilay gardarro, xuquuqdeenna lama siinin. Waxaan haysannaa warqaddii uu soo saaray taliska booliska oo caddeyneysa in gardarro nalagu laayay,” ayuu yiri ninka horkacaya maleeshiyaadkan.

Sidoo kale, wuxuu ka codsaday maamulka Puntland in sida ugu dhaqsaha badan loo siiyo xuquuqda ay tabanayaan. “Degmadani waa degmadeennii, anaguna xuquuq ayaan raadineynaa. Dowladda Puntland, gaar ahaan Madaxweyne Saciid Deni, waxaan ka doonaynaa in la siiyo xuquuqdeennii.”

Gebi ahaanba waxaa xanniban adeegyadii loo qaban jiray bulshada degmada, maadaama maleeshiyaadku xireen dhammaan xarumihii adeegyada dadweynaha.

Weli ma jiro wax war ah oo kasoo baxay maamulka gobolka, inkasta oo ay socdaan dadaallo lagu raadinayo xal si ay maleeshiyaadka uga baxaan xarumaha dowladda ee degmada Godobjiraan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Faah-faahinno dheeraad ah ayaa waxaa laga helayaa weerar culus oo xalay maleeshiyaad hubeysan ay ku qaadeen Xarunta Warashadda Birta oo ku taalla gudaha degmada Dayniile, halkaas oo maalmo kahor laga saaray dad shacab ah.

Weerarka oo ahaa mid xooggan, loona adeegsaday qoryaha Sabanka ayaa lasoo wariyay in lagu qaaday ciidamo ka tirsan dowladda oo ku sugnaa halkaas, isla markaana waday howlo burburin ah.

Ilo dadka deegaanka ah ayaa sheegay inay maqlayeen dhawaqa hubka culus oo ay is waydaarsadeen labada dhinac, kadib iska hor imaad kooban oo halkaasi ka dhacay.

“Waa habeenkii labaad oo dadka ku hareereysan laamiga warshadaha ee hurdada uga salalaan dhawaaaqa qoryaha dabajeexa iyo sabanka ilaahow na amaanso” ayuu yiri Firdhiye Axmed Jimcaale oo kamid ah dadka deegaanka oo ka hadlay weerarka.

Ma cadda khasaaraha ka dhashay falkan, waxaase ka dhalatay cabsi iyo walaac xooggan oo soo wajahday shacabka daggan aagga Warshadda Birta ee degmada Dayniile.

Xaaladda ayaa weli kacsan, mana jiro illaa iyo hadda wax hadal ah oo kasoo baxay saraakiisha laamaha ammaanka Soomaaliya oo ku aadan dhacdadaasi.

Shalay waxaa xarunta la weeraray booqday xildhibaanno ka tirsan baarlamaanka, kuwaas oo metala shacabka laga saaray dhulkaasi, waxayna dhaleeceeyeen madaxda dowladda.

Indhowaanahan waxaa Muqdisho ka taagnaa xiisado culus oo ka dhashay murannada dhulka, iyada oo shacabkii ugu badnaa laga saaray xurumaha kala duwan ee dowladda.