Muqdisho (Caasimada Online) –  Xoghayaha guud ee maamulka gobolka Banaadir Bilan Bile Maxamuud oo xalay ka qayb-gashay kulan ballaaran oo ka dhacay gudaha magaalada Muqdisho ayaa si kulul ugu jawaabtay Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Sheekh Shariif Axmed oo indhowaanahan dhaq-dhaqaaqyo ka dhan ah dowladda ka waday caasimada.

Marwo Bilan ayaa si gaar ah uga falcelisay dhacdadii habeen hore ee Sheekh Shariif oo soo garab istaagay haweeney lagu magacaabo Fowsiyo oo la ilmeysay dhibaato ay sheegtay inay kasoo gaartay barakacinta ay ku sameysay dowladda, isaga oo sidoo kale lacag ugu deeqay.

Shariifka ayaa maamada oo sheegatay inay habaryar u tahay Madaxweyne Xasan Sheekh guddoonsiiyay lacag kun dollar ah, isaga oo sidoo kale u ballan qaaday lacagta ijaarka guriga oo joogta ah.

“Maamada waad arkeysiin shucuurta ayaa ka adkaatay, runtii dalkan dulmiga ka jira waxyar oo kamid ah waayay, xisbiga waxa uu go’aansaday familkan inuu ugu deeqo kun dollar, gabadha waxbarashadeedana uu ku bixiyo kun dollar 150 joogta ah oo ijaarka ahna bixiyo” ayuu yiri Madaxweynihii hore ee dowladdii kumeel gaarka ahayd.

Sidoo kale wuxuu raaciyay “Waa lagu garab taagan yahay kaligaa maahid xuquuqdaadana waa lasoo dhicinaa, Insha allah”.

Xoghayaha guud ee maamulka gobolka Banaadir oo soo jawaabtay ayaa sheegtay in wax laga xumaado ay tahay in Madaxweyne hore Sheekh Shariif uu hab siiyo haweeney ajnabi ka ah oo haddane la qabo, sida ay hadaka u dhigtay.

“Waxaad arkeysaa gabar uu odeygeedii dhalada ka fiirsanaayo oo nin raba in waddankani uu Madaxweyne ka noqdo xagga Diintana aan leeyahay waa uu dhow yahay inuu xabadkiisa ku hurdisiinaayo Diinta Islaamka waxa ay ka qabto waa garaneysaan in gabar ajnabi kaa ah in xabadkaaga ku hurdisiiso” ayay tiri Marwo Bilan Bile Maxamuud.

Sidoo kale wixii sii raaciyay “Waad garaneysaa oo maanta jaahilnimo kuuma gaynin wallee siyaasaddu dadka way dardartaa aqoonta iyo cilmigana way dhaafsiisaa Becouse markaan arkay laba qofood oo ajnabi kala ah ee xabadka isku hurdisiinaayo waa wax aad looga xumaado”.

Bilan Bile Maxamuud oo hadalkeeda sii wadata ayaa sidoo kale sheegtay in dalkan lagu soo duulay, isla markaana siyaasadda laga raadinayo haweenka, si looga faa’iideysto.

“Waddankan waaa laga soo duulay marba haddii haweenkii laga dhex kalluumeysanaayo oo la rabo in haweenkii siyaasad lagu gaaro waddankan annaga ayaa daggan oo malihin Baasaboor ajnabi ah” ayay mar kale tiri xoghayaha guud ee maamulka gobolka Banaadir.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xukuumadda DanQaran ee uu hoggaamiyo Ra’iisul wasaare Xamza Cabdi Bare ayaa si adag uga hadashay dibadbaxa mucaaradka ee maanta mar kale dib loo dhigay, kaas oo ujeedkiisu yahay mid ka dhan ah dowladda Soomaaliya.

Wasiirka Xanaanada Xoolaha, Dhirta iyo Daaqa Xukuumadda Soomaaliya Xasan Eelaay oo kulan la yeeshay waxgaradka iyo dhalinyarada Digil iyo Mirifle ayaa uga digay inay ka qayb-galaan dibadbaxa mucaaradka, wuxuuna sheegay in dhibaato ay kasoo gaari karto.

Xasan Eelaay ayaa sheegay in isku soo baxa uu sababi karo khasaare soo gaaro qofka ama in ay ka dhashaan rabshado waxyeeleen kara nabad-gelyada iyo hantida shacabka, uuna ka digayo in laga qayb-galo.

Wasiirka ayaa sidoo kale dhalinyarada ku booriyay inay adkeeyaan nabad-geliyada oo ay la shaqeeyaan hay’adaha ammaanka ee ku howlan xasilinta caasimada.

Sidoo kale wuxuu soo hadal qaaday arrimaha doorashooyinka, isaga oo guud ahaan shacabka ugu baaqay inay qaataan shahaadada, si ay fursad ugu helaan inay codeeyaan.

“Muhiimadda waxaa waayay in marka hore la’is diiwaangeliyo laga shaqeeyo diiwaangelinta sidaas daraadeed waxaan idinkaaga mahad-naqayaa sida aad isku diiwaangeliseen” ayuu yiri Wasiirka Xanaanada Xoolaha, Dhirta iyo Daaqa Xukuumadda Soomaaliya Xasan Eelaay.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyadoo makii labaad maanta dib loo dhigay dibadbixii waynaa ee mucaaradka, kadib kulan ay yeesheen xubno ka socday Dowladda Federaalka, Madasha Mucaarad iyo Guddiga Dhex-dhexaadinta, kuwaas oo ku heshiiyay in dib loo dhigo banaanbaxa markii labaad, iyada oo horey loo baajiyay banaanbixii kan ka horeeyay.

Dhinacyadan ayaa sidoo kale isku raacay in la magacaabo gudi ka kooban afar xubnood oo si wadajir ah uga shaqeeya habsami u qabsoomidda iyo goobta lagu qabanayo.

Si kastaba, qorshaha banaanbaxan ayaa ka dhashay xiisadda dhulka danta guud ee dowladda ka kicinayso shacabka degan, twas oo cirka kusii shareertay xiisadda u dhaxeysa Dowladda Federaalka iyo siyaasiyiinta mucaaradka.

Dar es Salaam  (Caasimada Online) – Safiirka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ee dalka Tanzania iyo Urur Goboleedka Iskaashiga Dhaqaalaha Bariga Afrika (EAC), Mudane Ilyas Cali Xasan ayaa si faah-faahsan uga hadlay qorshaha dowladda federaalka ah ee Soomaaliya ee ku aadan horumarinta luqadda Sawaaxiliga.

Ilyaas ayaa shaaca ka qaaday in luqadda Sawaaxiliga ay ka mid tahay afafka rasmiga ah ee Ururka Bulshada Bariga Afrika (EAC), oo ay dhawaan xubin buuxda ka noqotay Soomaaliya.

Safiirka ayaa sidoo kale intaasi ku daray in dadka Soomaaliyeed ay waajib ku noqoneyso barashada Sawaaxiliga, ayna muhiim tahay in lagu daro Manhajka waxbarashada dalka.

“Luuqada Swahili, waa mid kamid ah Luuqadaha rasmiga ah ee Ururka EAC oo dowlada Soomaaliya xubin buuxda katahay, taas ayaana ka dhigeysa waajib kamid ah waxyaabaha laga rabo dowldaha xubnaha ka ah in ay ku daraan Manhajkooda Waxbarashada” ayuu yiri danjiraha Soomaaliya u fadhiya magaalada Dar es Salaam ee caasimada dalka Tanzania.

Maalin kahor Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud oo Muqdisho ka furay shirweynaha urur-goboleedka iskaashiga dhaqaalaha bariga Afrika (EACCON 2025) ayaa soo jeediyay in xoogga la saaro luqadda Sawaaxiliga.

Madaxxweyne Xasan Sheekh ayaa Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed faray inay ka shaqeyso horumarinta luqadda Sawaaxiliga, maadaama ay tahay luqadda bariga Afrika oo ay dhawaan xubin buuxda ka noqotay Dawladda Federaalka ah ee Soomaaliya.

“Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed iyo guud ahaan jaamacadaha dalka waxaan ku boorinayaa inay xoog badan geliyaan horumarinta luqadda Sawaaxiliga oo ah luqadda ay leedahay East Africa” ayuu yiri Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Wuxuu sii raaciyay “Jaamacadaha sideedaba laba farriin ayay ximbaasan yihiin cilmi iyo aqoon inay abuuraan oo ay curiyaan waa mid. Cilmigaas iyo aqoontaas ay dhaliyeen iyo kuwa horay loo soo dhaliyay inay baahiyaan oo gaarsiiyaan dadka waa midda labaad”.

Dhankiisa Wasiirka waxbarashada Faarax Cabdulqaadir oo isna khudbad ka jeediyay madasha ayaa arrintan sii xoojiyay, waxaana ka dhalatay hadal heyn xoogan iyo falcelin ay ka sameeyeen bulshada Soomaaliyeed.

Badhan (Caasimada Online) – Qoyska Caaqil Cumar Cabdullaahi Cabdi oo dhawaan lagu dilay duqeyn diyaarad ayaa goob xusuus ah ka dhisay goobtii lagu dilay caaqilka.

Caaqil Cumar Cabdullahi Cabdi oo kamid ahaa waxgaradka gobolka Sanaag ayaa xilliga la dilay kusii jeeday degmada Badhan, isagoo kasoo baxay deegaanka Ceelbuh.

“Waxaannu u dhisnay xusuustan in la illoobin dilkii xaq-darrada ahaa ee loo geystay Caaqil Cumar Cabdullaahi,” ayuu yiri nin la dhashay Caaqil Cumar oo duqeyn lagu dilay 13-kii bishii hore ee September, 2025.

Duqeynta Caaqilka oo loo badinayo inuu fuliyay Mareykanka, oo isagu shaaciyay in isla maalintaas uu duqeyn ka fuliyay gobolka Sanaag, taasoo taliska ciidamada Mareykanka ee qaaradda uu sheegay in lagu beegsaday nin hubka ka iibiya kooxda Al-Shabaab.

Duqeyntan oo xiisad xooggan ay ka dhalatay ayaa lagu dilay Caaqil Cumar Cabdullahi Cabdi, kaas oo gaarigiisa lagu dhuftay gantaallo.

Inkastoo taliska AFRICOM uu sheegay inuu duqeyn ka geystay Sanaag, balse ma shaacin magaca ninka la dilay iyo waxa uu qabanayay xilliga la dilay.

Gaariga caaqilka ayaa lagu dhuftay 3 gantaal, mana jirin cid kale oo la socotay, sida uu xaqiijiyay Cali Cabdullaahi oo la dhashay marxuumka, oo ka waramay sida ay wax u dhaceen.

Beesha uu kasoo jeeday Caaqilka ayaa dilka kadib maamulka Puntland ka dalbatay jawaab dhameystiran, iyadoo shaacisay in talo guud ka yeelan doonto dilkii AUN Caaqilka Cumar, haddii uu maamulka xog lagu qanci karo ka bixin weerarkan.

“Madaxda dhaqanka, aqoonyahanka iyo culimada diinta ee gobollada Sanaag, Haylaan iyo galbeedka gobolka Bari iyaga oo ku hadlaya afka bulshadaas, kana duulaya xilka iyo waajibaadka masuuliyiinta dowladda Puntland ka saaran amniga guud ee dalka, ilaalinta bedqabka bulshada iyo ilaalinta xuquuqda dastuuriga ah waxay madaxweynaha iyo dhammaan golayaasha maamulka ka dalbanayaan inay jawaab dhakhso ah kasoo bixiyaan,” ayaa lagu yiri bayaan ay markaasi si wadajirka ah u soo saareen odayaasha dhaqanka, aqoonyahan iyo culimada beesha Warsangeli.

Dilka Caaqilka ayaa sidoo kale waxaa ka dhashay banaanbaxyo xooggan oo ka dhacay gobolka Sanaag, kuwaas oo looga soo horjeedo duqeyntii lala beegsaday.

Si kastaba, ehellada Caaqilka oo iyana warbaahinta la hadlay ayaa sheegay in Caaqilka uusan wax xiriir ah la laheyn kooxaha argagixisada, iyagoo dalbaday in loo caddeeyo cidda ka dambeysay weerarka iyo sababta loo beegsaday caaqilka.

“Lafaha Caaqilka oo keli ah ayaan haynaa, cid kalena lama socon, weligiina xidhiidh lama yeelan kooxaha la raadinayo. Dowladda Puntland ayaan war cad ka sugeynaa,” ayuu yiri Cali Cabdullaahi Cabdi oo la dhashay marxuumka.

Dhacdadani waxay dhalisay isweydiin badan oo ku saabsan sababta gaariga caaqilka loo bartilmaameedsaday, maadaama walaalkiis uu sheegay in uusan xiriir la lahayn kooxaha argagixisada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa bogaadiyey tallaabada ay Soomaaliya si buuxda dib ugula soo wareegtay hannaanka madaxa-bannaan ee maareynta, kormeerka iyo ka-warbixinta arrimaha xuquuqul insaanka.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa hoosta ka xarriiqay in ay tahay waajibaad qaran oo in ka badan soddon sano laga maamulayay dalka dibaddiisa.

“Maanta waa maalin taariikhi ah maadaama Soomaaliya ay ku tallaabsatay horumar la taaban karo oo dhinaca dowladnimada ah,” ayuu yiri Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Waxa uu intaas kusii daray “Soomaaliya waxay diyaar u tahay in ay si madax-bannaan u fuliso waajibaadkeeda qaran iyo midka caalamiga ah ee ku aaddan dhowrista iyo ilaalinta xuquuqda aadanaha.”

Sidoo kale, Madaxweynaha ayaa tilmaamay sida ay dowladda uga go’an tahay in ay sii amba-qaaddo ilaalinta karaamada iyo xuquuqda muwaadiniinteeda iyada oo la kaashaneysa qaybaha kala duwan ee daneeyayaasha heer gobol iyo caalami.

Golaha Xuquuqul Insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa maanta si rasmi ah u meel mariyey qaraar muhiim ah, oo Soomaaliya ay kula soo wareegeyso maareynta Madaxa Bannaan iyo waajibaadkeeda Qaran ee Arrimaha Xuquuqul Insaanka, kaasi oo Soomaaliya ka maqneyd  tan iyo 1993-dii.

Dib u hanashada Soomaaliya ee masuuliyaddan qaran ayaa muujinaysaa dadaal dheeri ah oo ay sameeyeen hay’adaha qaranka iyo kalsoonida lagu qabo in ay si buuxda ula wareegto hagidda iyo ilaalinta xuquuqul insaanka, iyadoo ku saleysan Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mabaadi’da Paris Principles, iyo qiyamka aasaasiga ah ee Qaramada Midoobay.

Guushan ayaa sidoo kale meesha ka saareysa soo magacaabista qabiirka Xuquuqul Insaanka, oo dalkeenna loo soo magacaabi jiray labadii sanadoodba mar.

“Guusha taariikhiga ah ee Soomaaliya ka gaartay kulankii loogu codeeyey ee ka dhacay magaalada Geneva, Switzerland, ayaa meesha ka saareysa soo magacaabista qabiirka Xuquuqul Insaanka, oo dalkeenna loo soo magacaabi jiray labadii sanadoodba mar” ayaa lagu yiri war-saxaafadeed kasoo baxay dowladda.

Horay Soomaaliya ayaa u xaqiijisay guulo waa wayn, oo ay kamid tahay ku guuleysiga kursiga aan joogtada aheynd ee Qaramada Midoobay iyo ku biirista dalladda bulshada bariga Afrika ee EAC.

Muqdisho (Caasimada Online) – Banaanbixii mucaaradka ee berri ayaa mar kale dib loo dhigay, sida ay ogaatay Caasimada Online.

Kulan ay yeesheen xubno ka socday Dowladda Federaalka Soomaaliya, Madasha Mucaarad iyo Guddiga Dhex-dhexaadinta ayaa lagu heshiiyay in dib loo dhigo banaanbaxa markii labaad, iyadoo horey loo baajiyay banaanbixii kan ka horeeyay.

Dhinacyadan ayaa ku heshiiyay in la magacaabo gudi ka kooban afar xubnood oo si wadajir ah uga shaqeeya habsami u qabsoomidda iyo goobta lagu qabanayo.

Sidoo kale waxaa kulankan lagu gaaray in aan magaalada lagu dhex wadan karin hubka waaweyn, halka gaadiidka (Cabdi-Bileyaasha) ay wataan xubnaha mucaaradka la diiwaangelin doono.

Dowladda waxaa kulanka ku matalayay Taliyeyaasha Booliska iyo NISA, halka Madasha ay ka socdeen C/raxmaan C/shakuur iyo Xasan Cali Khayre.

Guddiga dhex-dhexaadinta waxaa ka socday Xildhibaanada Ugaas Dhagay, Senator Dhagdheer, iyo Xildhibaan Saabir Shuuriye.

Horey, dadaallo ay hoggaaminayeen Imaamka, Ugaaska Mudullood iyo guddi xildhibaannada beelaha Hawiye ayaa horseeday is-afgarad, iyadoo Madasha Samatabixinta ay aqbaleen soo jeedin ka dhalatay dadaalladaas, taas oo lagu baajiyay bannaanbaxii hore ee dhici lahaa 27-kii bishii hore ee September.

Waxaa markaas la isku raacay in bannaanbaxu uu yahay mid dastuuri ah, isla markaana uu qabsoomi doono muddo 9 maalmood gudahood, iyadoo wixii farsamo ah laga shaqayn doono ka hor. Balse mar kale wuu baaqday.

Mucaaradka ayaa mar kale lagu qanciyay in dowladda iyo iyagu si wadajir ah uga shaqeeyaan bannaanbaxa, si uu ugu qabsoomo nabad ay dowladdu amnigeeda sugeyso.

Is-afgaradkii koowaad ee laga gaaray xiisaddii taagneyd ee bannaanbaxan dib loo dhigay ayaa biyo qabow ku shubay walaaca ay dadka Muqdisho ka qabeen in bannaanbaxu isu beddelo mid hubeysan oo qalalaase ka dhasha.

Waxaa hadda muuqata in dowladda si farsamaysan uga adkaatay mucaaradka, iyadoo damisay xiisaddii taagneyd, isla markaana ay weli ka meer-meerayso inuu dhaco banaanbax dadweyne oo mucaaradka horkacayo.

Si kastaba, qorshaha banaanbaxan ayaa ka dhashay xiisadda dhulka danta guud ee dowladda ka kicinayso shacabka degan, twas oo cirka kusii shareertay xiisadda u dhaxeysa Dowladda Federaalka iyo siyaasiyiinta mucaaradka.

Xiisadda ayaa kasii dartay kadib markii dhawaan iska hor imaad hubeysan uu mucaaradka iyo dowladda ku dhexmaray saldhiga Warta Nabadda. Mucaaradka oo markaas sheegay inay saldhiga u tageen inay soo damiintaan dad shacab ah oo loo xiray arrimaha dhulka danta guud ayaa muujiyay in naftooda halis la geliyay.

Booliska ayaa dhankiisa sheegay in iska hor imaadka uu ka dhashay in hoggaamiyeyaasha mucaaradka oo wata ciidan hubsay ay isku dayeen inay xoog kusoo galaan saldhigga oo ku xiran yihiin maxaabiis loo xukumay dambiyo culus.

Mucaaradka ayaa isla habeenkaasi ku dhawaaqay banaanbaxa dib u dhaca ku yimid labada jeer, kaasi oo mucaaradku sheegat in looga soo horjeedo barakicinta dhulka danta guud ee magaalada Muqdisho.

Arrimahaan ayaa imanaya xilli ay meel xasaasi ah mareyso xiisadda u dhaxeysa siyaasiyiinta mucaaradka iyo dowladda, oo salka ku haya wax ka beddelka dastuurka iyo sidoo kale arrimaha dhulka danta guud, oo mucaaradka si adag uga horyimid barakicinta shacabka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Wasaaradda howlaha guud iyo dib-u-dhiska Soomaaliya, Dr. Cilmi Maxamuud Nuur ayaa shaaciyay in dowladda Soomaaliya ay bilaabayso mashaariic waaweyn oo horumarineed oo wax weyn ka tari doona dhismaha wadooyinka iyo xal u helidda biyo-mareenada magaalada Muqdisho, kuwaas oo xilli roobaad kasta caqabad ku ahaa isku socodka shacabka.

Wasiir Cilmi oo waraysi gaar ah siiyay Barnaamijka Raad-raac ee Warbaahinta Qaranka ayaa tilmaamay in mashruuca cusub ee lagu magacaabo “Nagaad” hadda lagu tijaabiyay lix magaalo oo ay ka mid yihiin Muqdisho, Garowe iyo Hargeysa.

Mashruucan ayuu sheegay in uu horseeday isbeddel muuqda oo dhanka bilicda, dhismaha wadooyinka iyo furista biyo-mareenada magaalooyinka.

“Dhawaan waxaan hirgalinay nidaam lagu hubinayo tayada agabka dhismaha dalka, waxaana la sameeyay Laab tayo-hubin ah oo qayb ka ah mashaariicda cusub,” ayuu yiri Wasiir Cilmi.

Waxa uu intaas kusii daray “Madaxweynaha Qaranka, intii uu ku sugnaa Dhuusamareeb, isagaa indhihiisa ku arkay natiijadii mashruucaas waa guul la taaban karo in dalkeennu isku filnaansho ku gaaro dhanka dhismaha.”

Isbeddelka magaalooyinka dalka

Wasiirka ayaa sheegay in mashaariicda hadda ka socda dalka ay si weyn u beddeleen qaab-dhismeedka magaalooyinka, isla markaana ay sare u qaadeen bilicda iyo la jaanqaadka magaalooyinka caalamka.

Tusaale ahaan, magaalada Garowe ayaa laga hirgeliyay buundooyin iyo biyo-mareenno casri ah, kuwaas oo sare u qaaday isku socodka iyo kobaca dhaqaalaha deegaanka.

“Waxaan hadda dhiseynaa wadooyin tayo sare leh iyo biyo-xireenno waaweyn oo suuragelinaya in roobabku aysan mar dambe wadooyinka Muqdisho burburin. Waxaan dhulka hoostiisa marinaynaa biyo-mareenno casri ah, si aan u soo celinno quruxdii bari-samaadkii ee caasimaddu lahayd,” ayuu ku daray wasiirka.

Qorshaha xalka waara ee caasimadda

Dr. Cilmi ayaa sheegay in bilowga bisha November magaalada Muqdisho lagu qaban doono shirkii ugu horreeyay ee dhismaha dalka, kaas oo ay ka qeyb-geli doonaan daneeyayaasha caalamka.

Wajiga koowaad ee mashruuca ayaa diiradda saari doona qodista biyo-mareennada dhulka hoostiisa, iyadoo qorshuhu yahay in laga sameeyo laga bilaabo isgoyska Number Afar ilaa xeebta Liido, mashruucan oo ku kacaya in ka badan $50 milyan.

“Waxaan sameynay sahan dhameystiran oo muujiyay in biyo-xireenadii magaalada ay burbureen. Sidaas darteed, qorshahan cusub wuxuu noqonayaa xalka waara ee wadooyinka iyo biyo-mareennada caasimadda,” ayuu yiri Wasiir Cilmi.

Hirgelin cusub oo bilaabanaysa sanadka 2026

Wasiirka ayaa sheegay in mashruucan si rasmi ah loo bilaabi doono bilowga sanadka 2026, taas oo meesha ka saaraysa cimriga gaaban ee wadooyinka Muqdisho oo roobabku burburin jireen.

“Burburka laamiyada waxaa sababay daadka iyo la’aanta biyo mareenada. Marka la sameeyo biyo-mareenno waara, daadku wuxuu si dabiici ah u qaadi doonaa biyaha, taas oo ka hortagaysa burburka iyo khasaarihii hore,” ayuu yiri Wasiirka Howlaha Guud.

Ugu dambeyn, Dr. Cilmi Maxamuud Nuur ayaa sheegay in mashaariicdan ay qayb ka yihiin dadaallada Xukuumadda Dan-Qaran ee lagu xoojinayo adeegyada bulshada, horumarinta kaabayaasha dhaqaalaha iyo soo celinta bilicda dalka.

“Dowladdu waxay samaysay qorshe cad oo xalka waara ah, waxaana mashaariicda wadooyinka caasimadda keliya ku baxay ku dhowaad $1 bilyan. Tani waa bilow cusub oo rajada iyo riyooyinka shacabka Soomaaliyeed u beddelaya xaqiiqo la taaban karo,” ayuu ku soo gaba-gabeeyay Wasiir Cilmi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre ayaa si weyn u soo dhaweeyay guul taariikhi ah oo maanta la gaaray, kadib kulan muhiim ah iyo codeyn maanta ka dhacday maaalada Geneva ee caasimada dalka Switzerland.

Golaha Xuquuqul Insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa maanta si rasmi ah u meel mariyey qaraar ay Soomaaliya kula soo wareegeyso maareynta Madaxa-bannaan iyo waajibaadkeeda Qaran ee Arrimaha Xuquuqul Insaanka, kaasi oo Soomaaliya ka maqneyd  tan iyo 1993-dii.

Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha ayaa sheegay in tani ay Soomaaliya dib ugu soo celinaya lahaansho buuxa iyo madax-bannaaniida ay ku maamuli karto waajibaadkeeda qaran iyo kuwa caalamiga ah ee dhinaca xuquuqul insaanka, taas oo ah masuuliyad ay ummaddeennu ku taamaysay in ay dib u hanato tan iyo Maarso 1993.

“Go’aankan ayaa qeyb ka ah dadaallada lagu xoojinayo dowlad-dhiska, horumarinta xuquuqul insaanka, hanaanka maamulkiisa iyo ballanqaadka wadajirka ah ee lagu ilaalinayo, laguna xaqiijinayo xuquuqda aadanaha ee muwaadiniinta Soomaaliyeed oo dhan,” ayaa lagu yiri war-saxaafadeed kasoo baxay xafiiska ra’iisul wasaaraha.

Dib u hanashada Soomaaliya ee masuuliyaddan qaran waxay muujinaysaa dadaal dheeri ah oo ay sameeyeen hay’adaha qaranka iyo kalsoonida lagu qabo in ay si buuxda ula wareegto hagidda iyo ilaalinta xuquuqul insaanka, iyadoo ku saleysan Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mabaadi’da Paris Principles, iyo qiyamka aasaasiga ah ee Qaramada Midoobay.

“Guushan waxaa iska leh shacabka Soomaaliyeed – adkaysigooda, midnimadooda iyo dadaalkooda ayaa weli horseed u ah horumarka, cadaaladda, iyo sinnaanta ay Soomaaliya ku socoto,” ayaa sidoo kale lagu qoraalka xafiiska ra’iisul wasaaraha.

Hoos ka aqriso qoraalka oo dhameystiran:

Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay si diirran u soo dhaweynaysaa go’aanka taariikhiga ah ee Golaha Xuquuqul Insaanka ee Qaramada Midoobay, kaas oo ku saabsan Qaraarka A/HRC/60/L.14, oo Soomaaliya dib ugu soo celinaya lahaansho buuxa iyo madaxbannaaniida ay ku maamuli karto waajibaadkeeda qaran iyo kuwa caalamiga ah ee dhinaca xuquuqul insaanka — taas oo ah masuuliyad ay ummaddeennu ku taamaysay in ay dib u hanato tan iyo Maarso 1993.

Go’aankan ayaa qeyb ka ah dadaallada lagu xoojinayo dowlad-dhiska, horumarinta xuquuqul insaanka, hanaanka maamulkiisa iyo ballanqaadka wadajirka ah ee lagu ilaalinayo, laguna xaqiijinayo xuquuqda aadanaha ee muwaadiniinta Soomaaliyeed oo dhan.

In Soomaaliya ay dib u hanatay masuuliyaddan qaran, waxay muujinaysaa dadaal dheeri ah oo ay sameeyeen hay’adaha qaranka iyo kalsoonida lagu qabo in ay si buuxda ula wareegto hagidda iyo ilaalinta xuquuqul insaanka — iyada oo ku saleysan Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mabaadi’da Paris Principles, iyo qiyamka aasaasiga ah ee Qaramada Midoobay.

Dowladdu waxa ay u mahadcelinaysaa Golaha Xuquuqul Insaanka ee Qaramada Midoobay, Xafiiska Wakiilka Sare ee Xuquuqul Insaanka (OHCHR), iyo dhammaan saaxiibbada caalamiga ah ee garab istaagay joogtada ah u muujiyay Soomaaliya muddadii dheereyd ee ay dib-u-soo kabashada ku jirtay.

Dowladda Soomaaliya, waxa ay si gaar ah ugu mahadcelinaysaa Dowladda Boqortooyada Ingiriiska (United Kingdom), oo taageero joogto ah la garab taagan tayeynta iyo xoojinta hay’adaha xuquuqul insaanka dalka.

Soomaaliya waxay sii wadi doontaa dhiirrigelinta mabda’a daahfurnaanta, isla-xisaabtanka, iyo ixtiraamka karaamada bini’aadamka, iyada oo hubinaysa in xuquuqda aadanuhu ay sii ahaato tiir dhexaadka qorshaha Isbeddelka Qaranka, maamulka, iyo dhismaha nabadda.

Guushan waxaa iska leh shacabka Soomaaliyeed — adkaysigooda, midnimadooda iyo dadaalkooda ayaa weli horseed u ah horumarka, cadaaladda, iyo sinnaanta ay Soomaaliya ku socoto.

New York (Caasimada Online) – Dowladda Mareykanka ayaa ballan qaaday inay sii xoojineyso taageerada uu siiyo Soomaaliya, gaar ahaan dagaalka adag ee haatan lagula jiro kooxaha argagixisada.

Ergeyga KMG ah ee Mareykanka u jooga Qaramada Midoobay, John Kelley oo hadal ka jeediyay kulan ay yeeshen Golaha Ammaanka ayaa sheegay in dowladdiisy ka go’an tahay dagaalka lagula jiro argagixisada Soomaaliya, ayna sii wadi doonaan taageeradooda.

John Kelley ayaa sidoo kale xusay in haatan la gaaray waqtigii ay dalalka kale ee daneeya arrimaha amniga Soomaaliya ay xoojin lahaayeen taageeradooda dhaqaale, si looga miro dhaliyo dadaallada muddada dheer soo socday ee ku aadan ciribtirka argagixisada.

Waxaa kale oo uu intaasi kusii daray in Soomaaliya ay weli ka jirto qatarta argagixisada, sidaas daraadeedna loo baahan yahay in la kordhiyo iskaashiga u dhexeeya QM iyo Midowga Afrika oo muhiim u ah dadaallada nabadda iyo xasilloonida qaaradda Afrika.

“Maraykanku wuxuu weli u taagan yahay dagaalka argagixisada ee Soomaaliya, balse hadda waa waqtigii dalalka kale ee daneeya amniga iyo mustaqbalka Soomaaliya ay kordhin lahaayeen kaalmooyinkooda dhaqaale,” ayuu yiri Danjire John Kelley.

Mareykanka ayaa kamid ah dalalka waa wayn ee ka qayb-qaata dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab iyo Daacish, wuxuuna sidoo kale taageero wayn siiyaa ciidamada Xoogga dalka.

Duqeyntii 81-aad ayuu shalay Mareykanka ka fuliyay deegaannada maamulka Puntland, taas oo qeyb ka ah howlgallada joogtada ah ee uu ka wado gudaha Soomaaliya.

Bayaan kasoo baxay AFRICOM ayaa waxaa lagu sheegay in weerarkaasi uu ka dhacay meel qiyaastii 60KM u jirta magaalada dekedda ah ee Boosaaso, isla markaana uu bartilmaameedsaday xubno ka tirsan kooxda Daacish ee ku sugan halkaas.

Mareykanka ayaa muddo dheer taageero militari siiya ciidamada Puntland ee la-dagaallamaya kooxaha Daacish, maadaama maamulkaas uusan si toos ah u helin taageero ka timaadda dowladda federaalka ah ee fadhigeedu yahay magaalada Muqdisho.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xubnaha siyaasiyiinta mucaaradka ee la magac baxay Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed ayaa si cad u diiday qorshaha Dawladda Federaalka ee ku aadan hub ka dhigista, waxayna miiska soo saareen dood culus oo maangal ah.

Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Mudane Sheekh Shariif Sheekh Axmed oo hadal siiyay warbaahinta ayaa marka hore si weyn uga yimid qorshaha dawladda ee ku aadan hub ka dhigista mucaaradka, wuxuuna carrabka ku dhuftay inuu u arko in si gaar ah loo beegsanayo, isaga oo tusaale usoo qaatay dagaalkii saldhigga degmada Warta Nabadda.

“Hub ka dhis ma aqbaleyno waxaana u aragnaa wado nagula baneesanayo lana rabo in ay na dilaan ragii daraad na xabadeeyay iyo Al-Shabaab” ayuu yiri Sheekh Shariif.

Sidoo kale wuxuu sababta ku sheegay in hubka ay haystaan inay isku difaacaan, isla markaana ujeedka aanu aheyn inay ku dhibateeyaan qof kale.

Shariifka ayaa ku dooday inay leeyihiin cadow fara badan, ayna horay ula soo dagaaleen Al-Shabaab, sidaas daraadeedna aysan isku halleyn karin cid kale, isna difaacayaan.

“Ujeedada aan hubka u haysano waxaa waayay difaaceena nafsiga ah madaxtooyo ayaan ku tegi jirnay weligeenna qof kuma dhibin, isbitaalada ku tegnaa nagalama soo sheegan, jidadkaa ku marnaa nagalama soo sheegan maxaa mushkila ah oo jira?” ayuu sii raaciyay

Waxaa kale oo uu yiri “Annaga dad waa wayn ayaa nahay colaad badan ayaa noo taallo Shabaab ayaan lasoo dirirnay kuwa badan oo tuugo ah oo dowladda ku jira ayaa dhibaato nagu haayo waad ogtiiin annaga oo iska socono ayaa nala xabadeeyay”.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan dawladda Soomaaliya ay waddo qorshe ballaaran oo ku aadan hub ka dhigis laga sameeyo gudaha magaalada Muqdisho, si loo mamnuuco gaadiidka qoryaha ay ku xiran yihiin ee lagu maro waddooyinka waa wayn.

Si kastaba, arrintan ayaa imaaneysa, iyada oo dhawaan mucaaradka iyo dawladda ay ku dagaalameen saldhigga degmada Warta Nabadda, halkaas oo uu ka dhashay khasaare kala duwan oo isugu jiro dhimasho, dhaawac iyo sidoo kale burbur hantiyeed oo xoogleh.

Kampala (Caasimada Online) – Wasiirka Amniga Gudaha ee Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, General Cabdullaahi Sheekh Ismaaciil (Fartaag) oo safar shaqo ku jooga dalka Uganda ayaa maanta saxiixay heshiis muhiim ah.

Heshiiskan oo ah mid iskaashi oo ku saabsan amniga iyo arrimaha socdaalka, ayaa wuxuu Wasiir Fartaag la saxiixday Wasiirka Amniga Hon. Jim Katugugu Muhwezi iyo Wasiirka Arrimaha Gudaha ee Uganda Maj. Gen. Kahinda Otafiire.

Sida lagu shaaciyay saxiixa heshiiskan, waa mid la xiriira xoojinta wada-shaqeynta dhinacyada amniga iyo socdaalka.

Wasaaradda Amniga Guda Soomaaliya ayaa heshiiskan ku tilmaamtay mid qayb ka ah dadaallada ay Dowladda Federaalka Soomaaliya ku doonayso in ay ku xoojiso iskaashiga amni ee gobolka.

Munaasabadda saxiixa heshiiska waxaa goobjoog ka ahaa Agaasimaha Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda Soomaaliya, Mudane Mustaf Sheekh Cali Dhuxulow, Danjiraha Soomaaliya u fadhiya Uganda, iyo mas’uuliyiin kale.

Si kastaba, iskaashigan cusub ayaa la filayaa in uu wax badan ka tari doono la-dagaallanka dambiyada abaabulan, argagixisada, iyo hagaajinta nidaamka socdaalka ee labada dal.

Wasiir Fartaag ayaa intii uu ku guda jiray socdaalkiisa dalka Uganda waxa uu magaalada Kampala kulamo miro-dhal ah kula qaatay madaxda sare ee dalkaasi, oo ugu horeeyo Wasiirka Amniga ee Jamhuuriyadda Uganda, Hon. Jim Katugugu Muhwezi.

Socdaalkan ayaa ah mid lagu xoojinayo iskaashiga dhinaca amniga ee u dhexeeya labada dal, gaar ahaan la-dagaalanka kooxaha argagixisada, isdhaafsiga macluumaadka sirdoonka iyo tababarrada ciidamada amniga ee labada dowladood.

Garoowe (Caasimada Online) – Maxkamadda Darajada Koowaad ee gobolka Nugaal ayaa maanta go’aan culus kasoo saartay kiiskii kufsiga wadareedka ahaa ee loo gaystay labadii gabdhood ee walaalaha ahaa, kaas oo 11-kii May ee sanadkan 2025 ka dhacay xaafadda Booray ee magaalada Garoowe ee xarunta maamul-goboleedka Puntland.

Kiiska ayaa waxaa loo soo qabtay Sharmaarke Xuseen Yuusuf oo 31 sano jir ah, kaas oo ugu dambeyn lagu helay kufsiga labada gabdhood oo aan qaangaarin, waxaana lagu riday xukun adag.

Maxkamadda ayaa Sharmaarke ku xukuntay 25 sano oo xabsi ah iyo ganaax lacageed oo dhan 25 kun oo dollar, sida uu ku dhawaaqay Garsooraha Maxkamadda Gobolka Nugaal.

Ehellada labada gabdhood iyo in badan oo kamid ah dadka Soomaaliyeed ayaa soo dhaweeyay xukunkan, ugana mahadceliyay Puntland cadaaladda ay sameysay.

Kiiskan oo dooddiisu ay soo socotay muddo dheer ayaa dhaliyay hadal-heyn xooggan, iyadoona Puntland ay horay u cambaareysay dhacdada, kadibna waxay soo qabatay eedeysanaha oo haatan xukun xabsi dheer lagu riday.

Labada gabdhood ee la dhibaateeyay oo aad u yar yar ayaa kasoo jeedo qoysas danyar ah oo deggan magaalada Garoowe, halkaas oo ay dhibaatadu ku qabsatay.

“Dowladda Puntland waxay si adag u cambaareyneysaa falalka arxan darrada ah ee lagu beegsado carruurta iyo dadka nugul, waxayna caddeyneysaa in eedaysanayaashu ay wajihi doonaan caddaalada iyadoo loo marayo nidaamka garsoorka ee dalka” ayaa horay loogu yiri bayaan kasoo baxay dowlad-goboleedka Soomaaliyeed ee Puntland

Horay deegaannada maamulka Puntland, waxaa sidaan oo kale uga dhacay falal kufsi iyo dil isugu jiro, waxaana qaarkood go’aanno kasoo saaray maxkamadaha maamulkaasi, iyada oo weli ay muuqato in dhibaatada iyo tacaddiyada loo gaysanayo dumarka ay kasii socoto Puntland.

Geneva (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa mar kale xaqiijisay guul taariikhi ah, kadib kulan muhiim ah iyo codeyn maanta ka dhacday maaalada Geneva ee caasimada dalka Switzerland.

Golaha Xuquuqul Insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa maanta si rasmi ah u meel mariyey qaraar muhiim ah, oo Soomaaliya ay kula soo wareegeyso maareynta Madaxa Bannaan iyo waajibaadkeeda Qaran ee Arrimaha Xuquuqul Insaanka, kaasi oo Soomaaliya ka maqneyd  tan iyo 1993-dii.

Sida lagu sheegay qoraal kasoo baxay Dowladda Federaalka guushaan oo ah mid wayn ayaa ku timid dadaal dheeraad ah oo ay sameysay Soomaaliya.

Sidoo kale guushan ayaa meesha ka saareysa soo magacaabista qabiirka Xuquuqul Insaanka, oo dalkeenna loo soo magacaabi jiray labadii sanadoodba mar.

“Guusha taariikhiga ah ee Soomaaliya ka gaartay kulankii loogu codeeyey ee ka dhacay magaalada Geneva, Switzerland, ayaa meesha ka saareysa soo magacaabista qabiirka Xuquuqul Insaanka, oo dalkeenna loo soo magacaabi jiray labadii sanadoodba mar” ayaa lagu yiri warsaxaafadeedka.

Sidoo kale waxaa lasii raaciyay “Guushaan ayaa qeyb ka ah guulaha isdaba-joogga ah ee Soomaaliya ka gaartay fagaareyaasha caalamka, iyadoo horey ay Soomaaliya ugu guuleysatay qaadista cunaqabateyntii hubka iyo deyn-cafinta”.

Ugu dambeyn Wasiirka Wasaaradda Qoyska iyo Horumarinta Xuquuqul Insaanka XFS, Amb. Khadiija Maxamed Al-Makhzoumi, oo hogaamineysa wafdiga Soomaaliya ee ku sugan magaalada Geneva, ayaa tallaabadan ku tilmaantay guul weyn oo u soo hoyatay shacabka Soomaaliyeed, waxayna dirtay hambalyo guud, maadaama ay hoggaamisay guushan wayn.

Horay Soomaaliya ayaa u xaqiijisay guulo waa wayn, oo ay kamid tahay ku guuleysiga kursiga aan joogtada aheynd ee Qaramada Midoobay iyo ku biirista dalladda bulshada bariga Afrika ee EAC.

Jowhar (Caasimada Online) – Taliyaha Ciidanka Booliska HirShabelle oo wareysi gaar ah siiyay Dalsan Tv ayaa markii ugu horreysay si faah-faahsan uga hadlay khilaafkii xoogganaa ee dhowaan soo kala dhex-galay iyaga & Taliska Booliska Dawladda Federaalka Soomaaliya, kadib markii labada dhinac ay laba taliye u kala magacaabeen saldhigga Jowhar.

Xasan Dhicisow ayaa shaaca ka qaaday in Dawladda Federaalka iyo maamullada ka jira dalka ay ku shaqeeyaan laba heer, isla markaana State-yada ay leeyihiin Boolis gaar ah, sidaas oo ay tahay haddii ay magacaabis noqoto ay iyagu soo dalbadaan sarkaalka ay u baahan yihiin.

“Laba heer ayaan ku shaqeynaa taliyeyaashii horana aan kula shaqeyn jirnay labadaasi heer oo ah haddii aan u baahano sarkaal heer federaal ah waxaan waydiisanaa taliyaha Booliska codsi ayaan gudbinaa waxaan dhahnaa sarkaalkaas noo soo magacow, iyagana waa noo soo magacaabi jireen saas ayaan ku keeni jirnay, haddii la beddalaayana saas oo kale ayaan sameyn jirnay” ayuu yiri taliyaha Booliska maamul-goboleedka HirShabelle.

Sidoo kale wuxuu tilmaamay in iyagu  ay xaq u leeyihiin haddii ay saraakiishooda ka dhex helaan sarkaal xukumi kara saldhigga inay magacaabaan, haddii kalena ay ka codsadaan Booliska heer federaal oo uu tilmaamay in weligood ay sidaas ku wada shaqeyn jireen.

“Tan kale haddii aan u garano sarkaal State-ka haddii aan u garano inuu xukumi karo saldhigga oo aan saraakiisheenna ka dhex helno saas ayaan ugu magacownaa” ayuu sii raaciyay.

Taliyaha Booliska HirShabelle oo hadalkiisa sii wata ayaa xaqiijiyay in haatan xal waara laga gaaray khilaafkii ka dhashay magacaabista taliyaha Booliska Jowhar, isla markaana labada dhinac ay isaga yimaadeen, kadibna sidaas lagu gaaray xal wadajir ah.

“Hadda wixii dhacay waan isaga imaanay taliyaha Booliska Soomaaliyeed waa taliyaheyga runtii arrinta waxay ku dhammaatay wax taliyaha ku qanacsan yahay annagana aan ku qanacsanahay wax dhibaato ahna kama jiraan” ayuu mar kale yiri Taliye Xasan Dhicisow.

Wuxuu ku daray “Taliyaha Booliska waxaan leeyahay is maandhaafkii yaraa ee dhexdeenna soo galay meesha ayuu ka baxay taliyaha Booliskana waa taliska aan wada hiigsaneyno”.

Kampala (Caasimada Online) – ‎Dowladda Soomaaliya iyo Uganda ayaa maanta magaalada Kampala ku kala saxiixday dhowr heshiis oo lagu horumarinayo xiriirka labada dal.

Wasiiro ka tirsan Xukuumadda Federaalka Soomaaliya oo ka qayb-galaya shirkii 2-aad ee Ganacsiga iyo Maalgashiga Soomaaliya iyo Uganda oo ka furmay magaalada Kampala ee dalka Uganda ayaa la saxiixday wasiirada dhiggooda ah ee dalkaasi heshiisyadan.

‎Heshiisyadani maanta la saxiixay waxaa ka mid ah saddex heshiis isfahan (MoU) oo ku saabsan maamulka socdaalka, waxbarashada iyo isboortiska iyo amniga labada dal.
‎
‎Wasiirka Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare XFS Mudane Faarax Sheekh Cabdulqaadir, Wasiirka Amniga Gudaha, Cabdullaahi Sheekh Ismaaciil (Fartaag) iyo Xoghayaha Joogtada ah ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda XFS, Xamse Aadan Xaadoow ayaa dhanka Dowladda Federaalka Soomaaliya u saxiixay heshiisyadan.
‎
‎Sidoo kale waxaa shirka ka qayb-galay Wasiirka Shaqada iyo Arrimaha Bulshada Mudane Yuusuf Maxamed Aadan, Danjiraha Soomaaliya ee Uganda Amb. Fardowsa Maxamed Qanyare, Agaasimaha Guud ee Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda Mustafe Sheekh Cali Dhuxulow iyo qaar ka mid ah agaasimayaasha guud ee wasaaradaha qaar.
‎
‎Shirkan oo ah kii 2-aad ee Ganacsiga iyo Maalgashiga Soomaaliya iyo Uganda ayaa sidoo kale looga dooday sidii loo horumarin lahaa ganacsiga gaarka loo leeyahay ee labada dal, iyadoo madax ka socotay ganacsatada labada dhinac ay ka qayb galeen.
‎
‎Dhanka kale, labada dowladood waxa ay qorsheynayaan in la saxiixo heshiis ku saabsan shaqada kasoo la doonayo inuu ilaaliyo xuquuqda shaqaalaha labada dhinac iyo inuu fududeeyo helidda shaqooyinka si sharci ah.
‎
‎Ugu dambeyntii waxay dhinacyadu isku raaceen in shirkan midka xiga lagu qabto Soomaaliya sanadka 2027.

Si kastaba, Dowladda Soomaaliya ayaa heshiiskan ku tilmaamtay mid qayb ka ah dadaallada ay Dowladda Federaalka Soomaaliya ku doonayso in ay ku xoojiso iskaashiga xiriir iyo amni ee gobolka.