Jeddah (Caasimada Online) – Wasiirka Caddaaladda iyo Arrimaha Dastuurka ee Soomaaliya, Xasan Macallin Maxamuud ayaa ku boorriyey dalalka gobolka Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika inay xoojiyaan iskaashiga ka dhanka ah musuq-maasuqa, si dib loogu soo celiyo hantida la dhacay.

Hadalkan ayuu ka jeediyay Kulankii Sanadlaha ahaa ee ugu horreeyay ee Shabakadda Hay’adaha Dib-u-celinta Hantida ee MENA-ARIN, kaas oo lagu qabtay magaalada Jeddah ee boqortooyada Sacuudiga.

Kulankan oo dhacay Arbacadii ayaa isugu keenay masuuliyiin ka kala socday hay’adaha garsoorka iyo kuwa la dagaallama musuqmaasuqa ee gobolka, kuwaas oo si wadajir ah uga dooday sidii loo xoojin lahaa wada shaqeynta iyo isdhaafsiga khibradaha ku saabsan raadinta iyo soo celinta hantida la lunsaday.

Wasiir Xasan ayaa sheegay in shabakadda MENA-ARIN ay tahay fursad muhiim ah oo lagu kobcinayo awoodda hay’adaha cadaaladda iyo la-dagaallanka musuqmaasuqa, isagoo ku tilmaamay “tallaabo taariikhi ah oo mideyneysa dadaallada gobolka.”

Isagoo hadalkiisa sii wata, ayuu xusay in dambiyada maaliyadeed ee sida musuqmaasuqa, dhaqidda lacagta sharci-darrada ah iyo maalgelinta argagixisada aysan lahayn xuduud qaran, sidaas darteedna loo baahan yahay iskaashi mideysan oo lagu wajaho.

Wasiir Xasan ayaa carrabka ku adkeeyay in Soomaaliya ay ka go’an tahay inay si firfircoon uga qayb qaadato howlaha shabakadda, isla markaana ay la wadaagto dalalka kale waayo-aragnimada iyo farsamooyinka ay horay u soo baratay.

Sidoo kale, wuxuu u mahadceliyay dowladda Sacuudiga oo martigelisay kulanka iyo hay’adaha caalamiga ah ee taageeraya dadaallada MENA-ARIN, isagoo tilmaamay in iskaashigan uu horseedi karo horumar muuqda oo dhinaca daahfurnaanta iyo isla xisaabtanka ah.

“MENA-ARIN waxay dhidibada u taagtay jid cusub oo iskaashi, kaas oo fursad u ah in la mideeyo dadaallada lagu xoojinayo hufnaanta, cadaaladda iyo dib-u-helidda hantida la dhacay,” ayuu yiri Wasiir Xasan Macallin Maxamuud.

Cape Town (Caasimada Online) – Wararka ka imaanaya deegaanka Khayelitsha ee magaalada Cape Town, Koonfur Afrika ayaa sheegaya in habeenimadii xalay lagu dilay muwaadin Soomaaliyeed.

Ninka la dilay oo magaciisa lagu sheegay Ismaaciil Abuukar ayaa ka mid ahaa dhalinyarada Soomaaliyeed ee si wanaagsan looga yaqaanay gobolka Western Cape, halkaas oo uu ganacsi ku lahaa.

Dilka ayaa ka dhacay gudaha goobtiisa ganacsi, waxaana falkan geystay rag hubeysan oo u dhalatay dalka Koonfur Afrika, kuwaas oo markiiba goobta ka baxsaday.

Booliska Koonfur Afrika ayaa goor dambe gaaray halkii uu falka ka dhacay, balse baaritaan kooban oo ay sameeyeen kama soo bixin natiijo la taaban karo.

Falkan ayaa qayb ka ah dilalka iyo weerarrada sii kordhaya ee lagu bartilmaameedsanayo Soomaalida ku nool dalka Koonfur Afrika, kuwaas oo inta badan aan wax jawaab ah laga helin hay’adaha amniga.

Magaalooyinka dalka Koonfur Afrika, gaar ahaan caasimadda Cape Town waxaa si joogto ah uga dhaca weerarro isugu jira dilal, dhaawacyo iyo dhac loo geysto dhalinyarada Soomaaliyeed ee halkaas ka ganacsada.

Dowladda Koonfur Afrika ayaa mar kasta sheegta inay wax ka qabanayso dhibaatooyinka heysta Soomaalida ku nool waddankaasi, balse weli ma muuqato qorshe cad oo looga hortago weerarrada iyo tacaddiyada lagu hayo ganacsatada Soomaaliyeed.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Fedaraalka Soomaaliya ayaa soo dhaweysay heshiiskii xabad-joojinta ee dalka Masar ku gaareen Israa’iil iyo Xamaas, kaasi oo horseedi kara dhammaadka dagaalka labada sano ka socday Gaza.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya ayaa rajeysay in heshiiskan uu noqdo tallaabo dhab ah oo lagu gaarayo nabad caddaalad iyo dhammeystiran oo soo afjarta silica shacabka Falastiin, isla markaana xoojinaysa amniga iyo xasilloonida gobolka.

“Mowqifkan mabda’a ah wuxuu ka tarjumayaa sida ay Soomaaliya uga go’an tahay ilaalinta sharciyadda caalamiga ah iyo qiyamka karaamada, caddaaladda, iyo wada noolaanshaha nabadeed,” ayaa lagu yiri war-saxaafadeedka wasaaradda arrimaha dibadda.

Xabbad joojinta Gaza ee shalay ayaa noqoneysa tii saddexaad oo la gaaro tan iyo markii uu billowday dagaalka dhiigga badani ku daatay labo sano ka hor, waxaana rajo ka muujinaya labada dhinac inay si buuxda u soo afjaraan dagaalka. Ma cadda haddii wax dammaanad qaad caalami ah oo la siiyay si loo xaqiijiyo taas.

Heshiiskan ayaa imanaya kadib markii Mareykanka iyo dhex-dhexaadiyeyaal ka socda gobolka ay cadaadis ku saareen Israel iyo Xamaas inay soo afjaraan dagaalka baabi’iyay Marinka Gaza, kuna dhinteen tobanaan kun oo Falastiiniyiin ah, huriyayna colaado kale, isla markaana go’doomiyay Israel.

Cadaadiskaas ayaa suurageliyay heshiis ku saabsan wejiga koowaad kaasoo lagu sii deyn doono la-haystayaasha Israel ee weli nool maalmo gudahood, iyadoo lagu beddelanayo boqollaal Falastiiniyiin ah oo ku xiran xabsiyada Israel.

Hoos ka aqriso war-saxaafadeedka oo dhameystiran:

Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxay muujineysaa mahadnaq qoto dheer oo ay u hayso dadaallada goboleed iyo kuwa caalami ee horseeday heshiiskii dhawaan lagu gaaray magaalada Sharm El-Sheikh ee Jamhuuriyadda Carabta ee Masar.

Heshiiskaas ayaa ka kooban qodobo muhiim ah oo ay ku jiraan xabbad-joojin, fududeynta gaarsiinta gargaar bani’aadamnimo, sii deynta maxaabiista iyo dadka la xannibay, iyo dib u bilaabidda wadahadallada siyaasadeed ee hoos yimaada kafaala-qaad caalami ah.

Soomaaliya waxay rajaynaysaa in heshiiskan uu noqdo tallaabo dhab ah oo lagu gaarayo nabad caddaalad iyo dhammeystiran oo soo afjarta silica shacabka Falastiin, isla markaana xoojinaysa amniga iyo xasilloonida gobolka.

Soomaaliya waxay mar kale ku celinaysaa taageerada adag ee ay u hayso xuquuqda sharciga ah ee shacabka Falastiin, gaar ahaan xaqooda ah inay dhistaan dawlad madax-bannaan oo suveraan ah.

Mowqifkan mabda’a ah wuxuu ka tarjumayaa sida ay Soomaaliya uga go’an tahay ilaalinta sharciyadda caalamiga ah iyo qiyamka karaamada, caddaaladda, iyo wada noolaanshaha nabadeed.

Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxay muujinaysaa taageerada buuxda ee ay u hayso dhammaan dadaallada iyo hindisayaasha lagu difaacayo karaamada aadanaha, lagu xoojinayo ixtiraamka sharciga caalamiga ah, lana taageerayo dadaallada lagu hormarinayo xal caddaalad ah oo dhammeystiran oo ku saabsan qadiyadda Falastiin.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo saaxiibada caalamka ayaa ka wada shaqeynaya dhismaha nidaam digniinaha, si loo helo nidaam qaran oo isku dhafan oo awood leh.

Shirkii ugu horreeyay ee lagu dhisayo Madasha isku-xirka nidaamyada digniinaha hore ee khatarta badan ee Soomaaliya ayaa maanta lagu soo gaba-gabeeyay magaalada Muqdisho, kaasoo ay soo qaban-qaabisay hay’adda maareynta masiibooyinka qaranka Soomaaliyeed (SODMA).

Shirkan oo socday muddo shan maalmood ah ayaa waxaa ka soo qayb-galay hay’adaha dowladda, ururrada caalamiga ah iyo daneeyayaasha ka shaqeeya digniinta hore iyo maareynta musiibooyinka.

Ujeeddada shirka ayaa ahayd in la mideeyo nidaamyada kala duwan ee bixiya digniinaha hore, si loo abuuro nidaam qaran oo isku dhafan oo awood u leh ogaanshaha, ka hortagga iyo jawaab degdeg ah oo lagu maareeyo khataraha iyo musiibooyinka soo food saara dalka.

Guddoomiyaha hay’adda SODMA, Maxamuud Macalin Cabdulle ayaa soo xiray shirka, isagoo uga mahad-celiyay dhammaan ka qayb-galayaasha dadaalkii ay muujiyeen iyo ansixinta nidaamka isku-xirka nidaamyada digniinaha hore ee khatarta badan ee Soomaaliya.

Guddoomiyaha ayaa ku tilmaamay shirkan tallaabo taariikhi ah oo dhabbaha u xaaraysa dhismaha nidaam casri ah oo qaran, kaas oo gacan ka geysan doona yareynta halista musiibooyinka, korna u qaadi doona awoodda dalka ee u diyaar garowga degdegga ah.

“Waxaan si gaar ah ugu mahadcelinayaa dhammaan hay’adaha dowladda, daneeyayaasha iyo bahda caalamiga ah ee gacan ka geystay hirgelinta iyo ansixinta nidaamka isku-xirka. Tani waa guul wadajir ah oo u horseedi doonta Soomaaliya mustaqbal adkeysi leh,” ayuu yiir Guddoomiyaha hay’adda SODMA.

Sidoo kale wuxuu ku boorriyay dhammaan daneeyayaasha inay sii xoojiyaan iskaashiga iyo wada-shaqeynta si loo hirgeliyo nidaamka cusub, loona hubiyo in fariimaha digniinta hore ay si hufan u gaaran bulshada Soomaaliyeed.

“Wada-shaqeyn iyo mideynta dadaallada qaranku waa furaha lagu gaari karo Soomaaliya adkeysi leh oo u diyaarsan la tacaalidda khatar kasta oo soo food saarta,” ayuu yiri Guddoomiye Maxamuud Macalin.

Garoowe (Caasimada Online) – Maamulka Puntland ayaa joojisey dhoofka Adhiga yaryar ee loo yaqaan Jiqiiq, iyada oo Wasaaradda Xoolaha Puntland ay shaacisay in tayo-xumo loo soo celiyey marar badan.

Warqad kasoo baxday Wasiirka Wasaaradda Xannaanada Xoolaha Puntland ayaa lagu mamnuucay in dekadaha, garoomaadda iyo marsooyinka yar-yar ee maamulka aan laga dhoofin karin xoolo aan marin habraacyada baarista caafimaadka xoolaha ee ay dejisay wasaaradda xannaanada xoolaha iyo dallalka loo dhoofinayo xoolaha.

“Waxaa la joojiyey laga bilaabo Maanta oo Taariikhdu tahay 09/10/2025 dhoofinta xoolaha da’doodu tahay sanad iyo wixii ka yar,” ayaa lagu yiri qoraalka kasoo baxay wasaaradda xannaanada xoolaha Puntland.

Sidoo kale waxaa la faray maxjaradda magaalada Bosaso in aysan ogolaan in xeryohooda la soo geliyo isla markaana lagu baadho xoolaha da’doodu tahay sanad iyo wixii ka yar.

“Sidaas daraadeed waxaa laga codsanayaa hay’adaha ay warqaddani sida tooska ah iyo sida dadbanba ugu socoto inay u dhaqaan galiyaan sida ay tahay, Isla markaasna cidii isku dayda inay jabiso laga qaado tallaabo sharciga waafaqsan,” ayaa lagu yiri qoraalka wasaaradda.

Hoos ka aqriso qoraalka oo dhameystiran:

Ujeeddo: Joojinta Dhoofka Xoolaha Yar-yar ee (Jaqiiqda) loo yaqaan

Markuu arkay: Xeernarka Caalamiga ah ee ku saabsan Caafimaadka iyo Dhoofka Xoolaha.

Markuu arkay: Dhibaatooyinka soo noq-noqday ee ay keentay dhoofinta Xoolaha yar yar taasoo sababtay dhimasho iyo in tayo xumo loo soo celiyo Xoolihii Dhoofay.

Markuu arkay:Sharci Lr.2 ee 8/09/2005 kuna saabsan sharciga Xannaanada Xoolaha DPL, kaasoo si faahfaahsan u qeexaya Shuruudaha Caafimaadka iyo Dhoofka Xoolaha.

Markuu la tashaday: Mas’uuliyiinta Wasaaradda Xannaanada Xoolaha DPL.

Wasiirka Wasaaradda Xannaanada Xoolaha DPL Wuxuu soo saaray go’aamadan hoos ku xusan.

1. Inaan Dekadaha, Garoomaadda iyo marsooyinka yar-yar ee DPL laga dhoofin Karin Xoolo aan marin habraacyada baarista Caafimaadka Xoolaha ee ay Dejisay Wasaaradda Xannaanada Xoolaha iyo Dallalka loo dhoofinayo Xoolaha.

2. Waxaa la joojiyey laga bilaabo Maanta oo Taariikhdu tahay 09/10/2025 dhoofinta Xoolaha Da’doodu tahay Sanad iyo wixii ka yar.

3. Maxjaradda Magaalada Bosaso waxa la farayaa inaysan ogolaan in Xeryohooda la soo geliyo isla markaana lagu baadho Xoolaha Da’doodu tahay sanad iyo wixii ka yar.

Sidaas daraadeed waxaa laga Codsanayaa Hay’adaha ay warqaddani sida tooska ah iyo sida dadbanba ugu socoto inay u dhaqaan galiyaan sida ay tahay, Isla markaasna cidii isku dayda inay jabiso laga qaado tallaabo sharciga waafaqsan.

Jigjiga (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya, Abiy Axmed ayaa markii ugu horreysay sheegay in Itoobiya ay haatan diyaar u tahay in shidaalka la soo saaray lagu isticmaalo suuqyada maxalliga ah, si uu gacan uga geysto kobcinta dhaqaalaha dalka.

Ceelasha shidaalka ee la daahfuray ayaa ku kala yaalla deegaannada Kaali oo ka tirsan degmada Dhoobaweyn ee Gobolka Qorraxay, iyo degmada Elele ee Gobolka Shabeelle, kuwaas oo dhamaantood hoos yimaada Dowlad Deegaanka Soomaalida ee Itoobiya.

Hase yeeshee, Ururka ONLF ayaa si cad uga hor yimid qaabka ay dowladda dhexe ee Itoobiya u maamuleyso khayraadka laga helo deegaankaas.

War-saxaafadeed ay soo saareen ayay ku sheegeen in aan dadka deegaanka lagala tashan qorshaha soo saarista shidaalka, isla markaana aan si caddaalad ah loo wadaagin dakhliga kasoo baxaya.

Afhayeenka ONLF, Caddaani Hiirmooge, oo la hadlay BBC ayaa ku eedeeyay dowladda Itoobiya inay shidaalka deegaanka ku wareejisay shirkado shisheeye, iyada oo aan shacabka deegaanka wax oggolaansho ah la weydiin.

Sidoo kale wuxuu xusay in arrintaasi ay lid ku tahay danaha dadka Soomaalida ah ee deegaanka, maadaama aysan ka helin wax faa’iido ah oo muuqata.

Hiirmooge ayaa sheegay in dowladdu aanay waligeed qeyb ka siin kheyraadka dalka dowlad-deegaannada, isagoo tusaale u soo qaatay meelaha sida Wajaalle iyo Jabuuti oo uu sheegay in ay bixiyaan dakhliga ugu badan, balse aanay dadka deegaannadaas waxba ka helin. “Dadkeena lagalama tashan, xitaa maamulka deegaanka laftiisa lagalama tashan,” ayuu yiri.

Sidoo kale, wuxuu carabka ku dhuftay in ururka ONLF iyo shacabka deegaanka ay xaq u leeyihiin in ay go’aan ka gaaraan sida dhulkooda iyo hantidooda loo maamulo.

Wuxuu tusaale u soo qaatay dalka Australia, isagoo sheegay in hal god shidaal ah aan lagu qodi karin degaan haddii aan dadka deegaanka oggolaan.

Dadaal lagu doonayay in jawaab laga helo maamulka Dowlad Deegaanka Soomaalida oo ku aaddan eedeymaha ONLF ayaan guulaysan, maadaama aysan weli ka soo bixin wax war ah.

ONLF ayaa sidoo kale muujisay walaac ku saabsan sida loo qeybsanayo dakhliga shidaalka, iyaga oo ku dooday in nidaamka hadda jira uusan caddaalad ahayn.

“Natijadu ma noqoneyso waa lasoo saarayaa, oo faa’iduu kuu leeyahay, oo anaa kuu qeybinaya, oo anaa kuu cunaya adna waa in aad ku faraxsanaataa ma shaqeyneyso,” ayuu yiri Hiirmooge oo sheegay in go’aanka arrintaan ay leeyihiin Soomaalida.

Marka laga eego dhinaca dhaqaalaha, khubaro ayaa horay u saadaaliyay in Itoobiya ay sanadihii ugu horreeyay ka heli karto shidaalka dakhli dhan 1.2 bilyan oo doollar, iyadoo la filayo in sannadaha dambe uu kor u kaco oo gaadho ilaa 7 bilyan oo doollar.

Garoowe (Caasimada Online) – Maamulka Puntland ayaa la daala dhacaya dhaqaale la’aan baahsan, iyadoo haatan ay ka dhex bilaabatay wasaaradihii maamulka oo isku haysta dakhliga.

Wasaaradda Kalluumeysiga ee maamulka Puntland ayaa maanta shaaca ka qaadday in shaqadeedii badda iyo kalluumeysiga ay ku haysato Wasaaradda Maaliyadda.

Agaasimaha Guud ee Wasaaradda Kalluumeysiga, Maxamed Balaak, oo eedeyntan jeediyay, ayaa sheegay in Wasaaradda Maaliyaddu ay bixineyso “shatiyo sharci-darro ah.”

Agaasime Balaak ayaa xusay in arrintani hor istaagtay dakhliga dowladda soo galayay, isla markaana ay wajahayaan dakhli-yari.

Kadib eedeynta Wasaaradda Kalluumeysiga, mas’uuliyiinta Wasaaradda Dekedaha oo difaacaya Wasaaradda Maaliyadda ayaa sheegay in mas’uuliyadda dakhliga guud ee dowladda ay leedahay Wasaaradda Maaliyadda Puntland.

Agaasimaha Guud ee Dekedaha Puntland, Cabdikajiid Jaafaan, ayaa Maaliyadda ku sifeeyay “sanduuqa dowladda,” isla markaana ay xaq u leedahay inay qaaddo lacagaha dakhli ee ay ka qeylisay Wasaaradda Kalluumeysiga, sida uu hadalka u dhigay.

Khilaafka labadan wasaaradood ee haatan soo ifbaxay ayaa imanaya xilli ay labada wasaaradoodba dardar-geliyeen shaqooyinkooda dakhli-raadinta, taas oo keentay in iska hor imaadyo sababeen dhimasho, dhaawac iyo jaahwareer uu ka dhaco xeebaha bari ee Puntland.

Sida ay inoo sheegeen khubaro sharci, Wasaaradda Kalluumeysigu waxay guud ahaan ka mas’uul tahay badda iyo kalluumeysigeeda, halka Maaliyaddu ay leedahay howlaha dakhliga dowladda.

Khilaafka soo kala dhex galay wasaaradaha Maaliyadda iyo Kalluumeysiga ayaa lagu tilmaamay mid saameyn xooggan ku yeelanaya habsami u socodka howlaha kalluumeysiga maamulka.

Sidoo kale, waxaa laga muujinaya walaac, maadaama wasaaradda kalluumeysiga ka hortimida shatiyada ay bixisay wasaaradda maaliyadda, taas oo horseedi karta in la hakiyo shatiyada ganacsiyo ka hawl-gala xeebaha Puntland.

Si kastaba, isqab-qabsiyaasha dakhliga iyo mashaariicda ayaa badanaa ka dhaca hay’adaha maamul ee Soomaalida, iyadoo haatan uu maamulka Puntland wajahayo dhaqaale la’aan baahsan.

Tan iyo dib-u-doorashadii Madaxweynaha Puntland Saciid Cabdullaahi Deni, maamulka ayaa la daala dhacayay dhaqaale-xumo, iyadoo shaqaalaha dowladda iyo ciidamada kala duwan ee maamulka ay ka cawdaan mushaar la’aan baahsan.

Laascaanood (Caasimada Online) – Shacabka Laascaanood ee xarunta maamulka Waqooyi Bari ayaa cabasho xooggan ka muujiyay saameynta ka dhalatay go’aankii Madaxweynaha maamulka uu kusoo rogay shirkadaha isgaarsiinta.

Shacabka ayaa ka cawday xirnaanshaha shirkadaha isgaarsiinta iyo bangiyada ee magaaladaas oo muddo labo todobaad ku dhow aan shaqayn, kadib markii khilaaf soo kala dhex-galay iyaga iyo maamulka Waqooyi Bari.

Dadweyne careysan oo warbaahinta kula hadlay gudaha magaalada Laascaanood ayaa sheegay in arrintaan ay si weyn u saameysay suuqii iyo dhaq-dhaqaaqii maaliyadeed ee gudaha magaalada. Dadka qaar ayaa sheegay in lacagahoodii uga jiraan bankiyada loo xiray amarka kasoo baxay maamulka.

Sidoo kale waxay sheegeen in haatan ay keliya isticmaalaan lacagaha telefoonka, sida; Zaad, Sahal iyo e-Dahab, iyagoo ugu baaqay Madaxweyne Firdhiye inuu fasaxo shirkadaha isgaarsiinta iyo bangiyada ka howl-gala magaaladaasi.

Maxay isku hayaan maamulka iyo shirkadaha?

Maamulka Waqooyi Bari ayaa dhawaan shirkadaha isgaarsiinta iyo bangiyada ka howl-gala gudaha magaalada Laascaanood kusoo rogtay lacag loogu yeeray “dowlad dhis”.

Maamulka shirkadaha ayaa ku gacan sayray inay bixiyaan lacagtaasi, iyadoo war-saxaafadeed wadajir ah oo ay soo saareen Amal Bank, Golis, Dahabshiil iyo Telesom lagu caddeeyay in aysan awoodin lacag ka baxsan tan cashuurta ah ee ku waajibtay.

Dhinaca kale, Warqad kasoo baxday wasaaradda maaliyadda Waqooyi Bari ayaa waxaa lagu sheegay in qaar kamid shirkadaha waa wayn iyo bangiyada ka howl-gala deegaanka ay si cad uga biyo diideen inay bixiyaan lacagaha cashuuraha ee ku waajibay.

Wasaaradda ayaa ku andacootay in shirkaduhu ay gabi ahaan diideen inay la shaqeeyaan dowladda cusub, si horay loogu wado maamulka Waqooyi Bari Soomaaliya.

Maamulka ayaa xusay in laga soo bilaabo Janaayo 2024 ilaa bishii dhammaatay ee Sebteembar 2025 ay wasaaraddu si isdaba joog ah shirkadaha ugu gudbisay waraaqo iyo amarro culus, balse ay ka dhaga fureysteen inay kasoo jawaabaan fariimaha la gaarsiiyay.

“Qaar kamid ah shirkadahaa ka howlgala Dawladda Waqooyi Bari Soomaaliya ayaa waxa ay cadaysteen inay si badheedh ah u diidaan bixinta canshuuraha ku waajibtay iyo ka qayb qaadashada dawlad dhiska” ayaa lagu yiri war-saxaafadeed kasoo baxay wasaaradda maaliyadda maamulka.

Waxaa kale shirkaha lagu eedeeyay marin habaabin bulsho iyo inay ku kaceen “abaabul kooxaysan iyo isutag aan sharci ahayn, sida lagu sheegay qoraalka wasaaradda.

Shirkadaha sameeyay amar diidada ayaa sidoo kale lagu amray in deg-deg uga soo jawaabaan warqadaha la gaarsiiyay, ayna bixiyaan canshuurta maamulka. “Haddaba waxaa la farayaa shirkadahaas in shirkad kasta si gooni ah uga soo jawaabto codsiyadii isdaba joogga ahaa ee lagu amray la shaqeynta dowladda” ayaa mar kale lagu yiri warsaxaafadeedka.

Indhowaanahan ayay taagneyd dooda labada dhinac, waxaana todobaadkii hore shirkadaha ka jira deegaanka ay cambaaeeyeen xayiraad iyo xiritaan lagu sameeyay qaar kamid ah laamihii ay ku lahaayeen gudaha magaalada Laascaanood ee xarunta gobolka Sool.

Dhuusamareeb (Caasimada Online) – Faah-faahinno dheeraad ah ayaa waxaa laga helayaa dhacdo argagax leh oo xalay ka dhacday qaybo kamid ah gobolka Galgaduud, kadib markii si arxan darro ah loo dilay hooyo iyo saddex gabdhood oo ay dhashay.

Dilkan argagaxa leh oo ay gaysteen maleeshiyaad hubeysan ayaa si gaar ah uga dhacay tuulada Marcaanyo, oo hoostagta deegaanka Xiindheere, iyaga kadib goobta ka baxsaday.

Qaar kamid ah dadka deegaanka ayaa innoo sheegay in xilliga la dilayay hooyada iyo carruurteeda ay hurdayeen, waxaana rasaas ooda kaga qaaday maleeshiyaadka oo madaxa ka wada toogtay, sidoo kalena waxaa dhaawac uu soo gaaray qof kale oo la joogay qoyska.

Allaha u naxariistee marxuumiinta ayaa waxaa lagu kala magacaabi jiray Hooyo Sahro Cartan Xirsi iyo saddexdeeda gabdhood oo kala ah Nuurto Axmed Maxamuud, Xaawo Axmed Maxamuud & Faa’iso Axmed Maxamuud, iyadoo falkan ay ka argagaxeen shacabka.

Sidoo kale wararka hordhaca ah ee la helayo ayaa sheegaya in falkan uu salka ku hayo aano qabiil oo muddooyinkii dambe ka taagneyd deegaanno ka tirsan gobolka Galgaduud.

Xaaladda deegaanka uu dilku ka dhacay ayaan haatan mid aad u kacsan, waxaana lasoo warinayaa in xiisad xooggan oo ka dhalatay dilka dadkaas ay ka taagan tahay halkaasi.

Dhan kale, ma jiro wax hadal ah oo kasoo baxay saraakiisha laamaha amniga Galmudug iyo ciidamada dowladda oo ku aadan dhacdadaas lagu beegsaday dadkaas isku qoyska ah.

Galgaduud ayaa waxaa ku badan dilalka qorsheysan ee salka ku haya aanooyinka qabiil, waxaana ahayd dhawaan, markii nin shacab ahaa lagu dilay deegaanka Raxan-reeble ee gobolkaasi, kaas oo dilkiisu ay kasoo wareegtay maalmo qura.

Indhowaanahayaan ayaa waxa gobollada dhexe kusoo badanayay dilalka noocaan oo kale ah, waxaana ay ahayd dhawaan, kadib markii Dr Cumar Cabdi Daahir (Surweyn), oo kamid ahaa dhaqaatiirta da’da yar ee ka howlgala degmada Gaalkacyo loo dilay aano qabiil darteed. Dhaqtarka ayaa waxaa dilkiisa ka dambeeyay rag hubeysan oo toogtay, kadibna ka baxsaday goobta, kuwaas oo illaa iyo hadda aan lasoo qaban.

Waa dhaqtarkii labaad oo loo dilay sabab la xiriirta aano qabiil, waxaana horay sidaan oo kale isna Gaalkacyo loogu dilay Dr Sakariye Cabdi Jaamac oo loogu dhex-tegay xaruntiisa, kadib markii uu ugu galay nin ku labisnaa dareeska ciidamada oo watay qoray AK47 ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Warar kala duwan ayaa kasoo baxaya dagaal maanta ka dhacay duleedka koonfureed ee magaalada Muqdisho, kaas oo u dhexeeyay ciidamada ammaanka ee dowladda iyo xubno ka tirsan kooxda Al-Shabaab oo halkaas yimid.

Dagaalka ayaa si gaar ah uga dhacay xaafadda Albiri oo ku taalla inta u dhexeysa Siinka Dheer iyo Garasbaaley, halkaas oo ay isku fara saaree labada dhinac, kadib markii maleeshiyada Al-Shabaab ay soo qaadeen weerar gaadmo ah.

Ilo wareedyo lagu kalsoonaan karo ayaa innoo sheegay in xubnaha Al-Shabaab ay beegsadeen ciidamo ka tirsan kuwa Nabad-sugidda oo ku sugnaa halkaasi, kadibna waxaa halkaas ka qarxay iska hor imaad muddo daqiiqado ah ka socday aagga Albiri.

Wararka ayaa intaasi kusii daraya in ay jiraan askar ku dhaawacantay dagaalka, kuwaas oo loo soo cararay isbitaallada Muqdisho, si loogula tacaalo xaaladdooda caafimaad.

Sidoo kale kooxda weerarka gaysatay ayaa lasoo wariyay inay carartay, isla markaana ay meesha uga tegtay gacan isgaarsiin ah oo ay ku wada xiriirayeen, sida laga soo xigtay saraakiil ka tirsan laamaha ammaanka Soomaaliya.

Xaaladda goota oo lagu kala cararay ayaa hadda deggan, waxaana dhaqaaq ka wada ciidamada dowladda oo isku fidiyay meesha ay wax ka dhaceen.

Al-Shabaab ayaa marar kala duwan si dhuumaaleysi ah ku yimid waddada xiriirisa Muqdisho iyo Afgooye, waxaan kamid ah meelaha horay loogu arkay deegaanada Lafoole iyo Xaawo Cabdi oo ay ka sameeyeen weeraro arbushaad ah.

Sidoo kale waxa ay mar dhexdaas ah xilli habeen ah tageen Ceelasha Biya, iyaga oo demiyay layrarkii ku xirnaa jidadka, iyagoo xilligaas aan la kulmin wax iska caabin ah.

Si kastaba, Dwladda Soomaaliya oo haatan qaaday tallaabooyin culus ayaa ciidamadii ugu badnaa gaysay daafaha caasimada, kuwaas oo ka hortegay dhaq-dhaqaaqyadii Al-Shabaab iyo inay qaraxyo soo geliyaan gudaha caasimada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Golaha Wasiirada Soomaaliya ayaa maanta ansixiyey illaa saddex heshiis oo ku saabsan dhinacyada waxbarashada iyo cilmi-baarista, kadib markii kulankoodii caadiga ah ee todobaadlaha ay ku yeesheen magaalada Muqdisho.

Kulanka oo uu guddoominayey Ra’iisul wasaare ku-xigeenka labaad ee Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Jibriil Cabdirashiid Xaaji Cabdi ayaa waxaa si buuxda loogu meel mariyay heshiisyadan oo ay soo gudbisay wasaaradda waxbarashada.

Hehsiisyada isfgarad ee ay ansixiyeen Golaha Wasiirrada Xukuumadda Federaalka oo kuwa muhiim ah ayaa kala ah:-

1. Heshiis is-afgarad oo u dhexeeya Soomaaliya iyo Uganda, kuna saabsan Waxbarashada.
2. Heshiis is-afgarad oo u dhexeeya Soomaaliya iyo Qatar, oo ku saabsan Tacliinta Sare iyo
3. Heshiis is-afgarad oo u dhexeeya Soomaaliya iyo Aljeeriya kuna saabsan Tacliinta Sare Cilmi Baarista.

Intaasi kadib golaha ayaa dhageystay warbixinno la xiriira howlaha wasaaradaha, kuwaas oo ay soo bandhigeen qaar kamid ah xubnaha golaha, sida wasiirada amniga iyo gaashaandhigga oo iyagu ka warbixiyay amniga guud ee dalka.

Waxaa kale oo kulanka looga hadlay dardargelinta howlgallada socda ee lagu ciribtirayo kooxaha Khawaarijta ah ee kooxaha Daacish iyo Al-Shabaab.

Golaha Wasiirrada ayaa bogaadiyay guulihii ugu dambeeyay ee ciidamada ka soo hooyeen dagaalka lagula jiro argagixisada, taas oo qeyb ka ah qorshaha lagu xaqiijinayo amniga iyo xoreynta deegaannada ay weli ku dhuumaaleysanayaan maleeshiyaadka argagixisada.

Heshiisyadan la ansixiyay waxaa ka horreeyay kuwa kale oo difaac, kuwaas oo kala  Heshiis is-afgarad oo u dhexeeya Wasaaradda Gaashaandhigga JFS iyo Wasaaradda Gaashaandhigga Boqortooyada Urdun, Heshiis is-afgarad oo u dhexeeya Wasaaradda Gaashaandhigga JFS, iyo Wasaaradda Gaashaandhigga Dowladda Qatar, Heshiis is-afgarad oo u dhexeeya Wasaaradda Gaashaandhigga JFS iyo Wasaaradda Gaashaandhigga ee Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Pakistan, kuwaas oo dhowaan ay meel mariiyeen golaha.

Soomaaliya ayaa haatan ku jirto marxalad xasaasi ah, iyada oo heshiisyada la galay ay kusoo aadeen, iyada oo horay sidaan oo kale ay heshiisyo difaac loola soo galy dalal waawayn oo kamid ah waddamada Turkiga, Masar iyo dowlado kale oo muhiim ah.

Muqdisho (Caasimada Online) –  Xoghayaha guud ee maamulka gobolka Banaadir Bilan Bile Maxamuud oo xalay ka qayb-gashay kulan ballaaran oo ka dhacay gudaha magaalada Muqdisho ayaa si kulul ugu jawaabtay Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Sheekh Shariif Axmed oo indhowaanahan dhaq-dhaqaaqyo ka dhan ah dowladda ka waday caasimada.

Marwo Bilan ayaa si gaar ah uga falcelisay dhacdadii habeen hore ee Sheekh Shariif oo soo garab istaagay haweeney lagu magacaabo Fowsiyo oo la ilmeysay dhibaato ay sheegtay inay kasoo gaartay barakacinta ay ku sameysay dowladda, isaga oo sidoo kale lacag ugu deeqay.

Shariifka ayaa maamada oo sheegatay inay habaryar u tahay Madaxweyne Xasan Sheekh guddoonsiiyay lacag kun dollar ah, isaga oo sidoo kale u ballan qaaday lacagta ijaarka guriga oo joogta ah.

“Maamada waad arkeysiin shucuurta ayaa ka adkaatay, runtii dalkan dulmiga ka jira waxyar oo kamid ah waayay, xisbiga waxa uu go’aansaday familkan inuu ugu deeqo kun dollar, gabadha waxbarashadeedana uu ku bixiyo kun dollar 150 joogta ah oo ijaarka ahna bixiyo” ayuu yiri Madaxweynihii hore ee dowladdii kumeel gaarka ahayd.

Sidoo kale wuxuu raaciyay “Waa lagu garab taagan yahay kaligaa maahid xuquuqdaadana waa lasoo dhicinaa, Insha allah”.

Xoghayaha guud ee maamulka gobolka Banaadir oo soo jawaabtay ayaa sheegtay in wax laga xumaado ay tahay in Madaxweyne hore Sheekh Shariif uu hab siiyo haweeney ajnabi ka ah oo haddane la qabo, sida ay hadaka u dhigtay.

“Waxaad arkeysaa gabar uu odeygeedii dhalada ka fiirsanaayo oo nin raba in waddankani uu Madaxweyne ka noqdo xagga Diintana aan leeyahay waa uu dhow yahay inuu xabadkiisa ku hurdisiinaayo Diinta Islaamka waxa ay ka qabto waa garaneysaan in gabar ajnabi kaa ah in xabadkaaga ku hurdisiiso” ayay tiri Marwo Bilan Bile Maxamuud.

Sidoo kale wixii sii raaciyay “Waad garaneysaa oo maanta jaahilnimo kuuma gaynin wallee siyaasaddu dadka way dardartaa aqoonta iyo cilmigana way dhaafsiisaa Becouse markaan arkay laba qofood oo ajnabi kala ah ee xabadka isku hurdisiinaayo waa wax aad looga xumaado”.

Bilan Bile Maxamuud oo hadalkeeda sii wadata ayaa sidoo kale sheegtay in dalkan lagu soo duulay, isla markaana siyaasadda laga raadinayo haweenka, si looga faa’iideysto.

“Waddankan waaa laga soo duulay marba haddii haweenkii laga dhex kalluumeysanaayo oo la rabo in haweenkii siyaasad lagu gaaro waddankan annaga ayaa daggan oo malihin Baasaboor ajnabi ah” ayay mar kale tiri xoghayaha guud ee maamulka gobolka Banaadir.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xukuumadda DanQaran ee uu hoggaamiyo Ra’iisul wasaare Xamza Cabdi Bare ayaa si adag uga hadashay dibadbaxa mucaaradka ee maanta mar kale dib loo dhigay, kaas oo ujeedkiisu yahay mid ka dhan ah dowladda Soomaaliya.

Wasiirka Xanaanada Xoolaha, Dhirta iyo Daaqa Xukuumadda Soomaaliya Xasan Eelaay oo kulan la yeeshay waxgaradka iyo dhalinyarada Digil iyo Mirifle ayaa uga digay inay ka qayb-galaan dibadbaxa mucaaradka, wuxuuna sheegay in dhibaato ay kasoo gaari karto.

Xasan Eelaay ayaa sheegay in isku soo baxa uu sababi karo khasaare soo gaaro qofka ama in ay ka dhashaan rabshado waxyeeleen kara nabad-gelyada iyo hantida shacabka, uuna ka digayo in laga qayb-galo.

Wasiirka ayaa sidoo kale dhalinyarada ku booriyay inay adkeeyaan nabad-geliyada oo ay la shaqeeyaan hay’adaha ammaanka ee ku howlan xasilinta caasimada.

Sidoo kale wuxuu soo hadal qaaday arrimaha doorashooyinka, isaga oo guud ahaan shacabka ugu baaqay inay qaataan shahaadada, si ay fursad ugu helaan inay codeeyaan.

“Muhiimadda waxaa waayay in marka hore la’is diiwaangeliyo laga shaqeeyo diiwaangelinta sidaas daraadeed waxaan idinkaaga mahad-naqayaa sida aad isku diiwaangeliseen” ayuu yiri Wasiirka Xanaanada Xoolaha, Dhirta iyo Daaqa Xukuumadda Soomaaliya Xasan Eelaay.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyadoo makii labaad maanta dib loo dhigay dibadbixii waynaa ee mucaaradka, kadib kulan ay yeesheen xubno ka socday Dowladda Federaalka, Madasha Mucaarad iyo Guddiga Dhex-dhexaadinta, kuwaas oo ku heshiiyay in dib loo dhigo banaanbaxa markii labaad, iyada oo horey loo baajiyay banaanbixii kan ka horeeyay.

Dhinacyadan ayaa sidoo kale isku raacay in la magacaabo gudi ka kooban afar xubnood oo si wadajir ah uga shaqeeya habsami u qabsoomidda iyo goobta lagu qabanayo.

Si kastaba, qorshaha banaanbaxan ayaa ka dhashay xiisadda dhulka danta guud ee dowladda ka kicinayso shacabka degan, twas oo cirka kusii shareertay xiisadda u dhaxeysa Dowladda Federaalka iyo siyaasiyiinta mucaaradka.