Muqdisho (Caasimada Online) – Golaha Wasiirada Soomaaliya oo maanta shirkoodii caadiga ahaa ku yeeshay magaalada Muqdisho ayaa ka hadlay weerarkii duqeynta ahaa ee todobaadkan Israel ka gaysatay gudaha magaalada Doha ee caasimada dalka Qatar.

Shirka oo uu guddoomiyey Ra’iisul wasaare Xamza Cabdi Barre ayaa waxaa si adag loogu cambaareeyay weerarkii gardarrada ahaa ee ay Israa’iil ka gaystay dalka Qatar, gaar ahaan magaalada Doha.

Golaha ayaa sheegay in dowladda Soomaaliya ay garab taagan tahay dowladda iyo shacabka aan walaalaha nahay ee Qatar, ayna si cad u diiddan tahay gardarrada iyo xadgudubyada kahor imaanaya dhammaan xeerarka iyo axdiyada caalamiga ah.

Intaas kadib kulanka Golaha Wasiirada ayaa lagu ansixiyey Sharciga Baarista iyo Ilaalinta Hilibka, Sharcigan oo ay soo gudbisay Wasaaradda Xanaanada Xoolaha, Dhirta iyo Daaqa ee XFS, kaa oo nidaamin doono fayo-dhawrka, badqabka iyo Tayada hilibka.

Horay Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa si kulul ugu cambaareysay duqeyn cirka ah oo ay ciidamada Israel ka fuliyeen magaalada Doha, waxaana bayaan kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibadda lagu caddeeyay mowqifka Soomaaliya, iyada oo sheegtay in falkaasi ay u aragto mid gar-darro ah oo si toos ah uga hor imaanayo shuruucda caalamiga ah, maadaama ay waxyeelo gaartay guryo ay daganaayeen dad rayid ah.

Sidoo kale wasaaradda ayaa walaac xooggan ka muujisay saameynta weerarradan ay ku yeelan karaan xasilloonida gobolka Khaliijka, maadaama ay abuureen xiisado horleh.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud oo dhankiisa khadka taleefoonka kula hadlay Amiirka dalka Qatar, Amiir Tamim Bin Hamad Al Thani ayaa uga tacsiyeeyay weerarka ay Israel ka geysatay magaalada Doha, isaga oo u caddeeyay in Soomaaliya ay si buuxda ugu garab taagan tahay Qatar, difaaca madax-bannaanideeda iyo amnigeeda qaranka.

Waxaa kaloo jirta in dalalka Soomaaliya, Algeria iyo Pakistan ay ka dalbadeen Golaha Amniga ee QM in fadhi deg-deg ah ay ka yeeshaan weerarka Israel ee magaalada Dooxa, si loo qaado tallaabada ugu haboon ee ku aadan jawaabta Israel.

Soo jeedintaan waxaa sidoo kale taageeray waddamada Faransiiska iyo Ingiriiska oo ka mid ah xubnaha joogtada ah ee Golaha Amniga, waxaana arrintan ay ka dambeysay kadib markii Qatar ay ashtako u gudbisay QM oo ku saabsan weerarka Israel ee gudaha Doha.

Nairobi (Caasimada Online) – Xiisad wayn ayaa ka dhex-qaraxday laba safaaradood oo ka tirsan Jamhuuriyadda Federaaka Soomaaliya, kuwaas oo kala ah safaaradda Soomaaliya ee magaalada Nairobi ee caasimadda dalka Kenya iyo midda Dar es Salaam ee caasimada dalka Tanzania, kuwaas oo isku qabsaday kiis xasaasi ah oo dhaliyay dood xooggan.

Xiisadda ayaa timid, kadib markii safiirka Soomaaliya ee magaalada Nairobo Jabriil Ibrahim Cabdulle iyo wafdi ganacsato ah oo uu hoggaaminayo ay gaareen Magaalada Kinshasa ee dalka DRC Congo, halkaas oo si diiran loogu soo dhaweeyay.

Sida lagu sheegay warbixin kasoo baxday xafiiska danjire Jabriil safarka wafdigan ayaa daba socday kulamo mudo sanad ah u socday safaaradda dalka DRC Congo ay ku leedahay dalka Kenya iyo ganacsatada Soomaaliyeed ee ku dhaqan Nairobi, iyaga oo kaashanaya safaaradda Soomaaliya ee dalka Kenya.

Ujeedka ayaa ah xoojinta ganacsiga iyo maalgashiga Soomaaliyeed ee ku sii baahaya guud ahaan qaaradda Afrika, gaar ahaan Bariga, Bartamaha iyo Koonfurta qaaradda Africa. Ku biiritaanka ay Soomaaliya ku biirtay Urur Goboleedka Bariga Afrika taas oo sidoo kale siii dhiirigaliyay in ganasatada Soomaaliyeed  inay ku dhiiradaan in ganasigooda ku baahiyaan suuqayada Bariga Afrika.

“Haddaba Safaaradda Soomaaliya ee dalka Kenya iyo safaarada dalka DRC Congo ee dalka Kenya ayaa si wadajira u soo qaban-qaabiyay safarkaan isugu jira xog-wareeysi, fududeynta ganacsiga dadka Soomaalida iyo dhiirigalinta fursadaha ganacsi oo ay ka faa’iidi karaan ganacsatada Soomaaliyeed. Safaaradda Soomaaliya ee dalka Kenya ayaa horay ugu guulaysatay inay xabsiga ka soo deyso Ganacsato Soomaaliyeed oo lagu xiray dalka DRC Congo” ayaa lagu yiri qoraalka kasoo baxay safaaradda Somalia ee Nairobi.

Intaas kadib waxaa qoraal xasaasi ah oo ka dhan ah tallaabada Danjire Jabriil iyana qaaday safaaradda Soomaaliya ee Dar es Salaam oo ka hortimid safarkiisa DRC Congo, waxayna tilmaamtay in iyadu ay mas’uul uga tahay Soomaaliya danaha dalka DRC Congo.

Waxaa kale oo ay intaasi ku dartay in safiirka Soomaaliya ee Kenya aanu kusoo wargelin safarkiisa, sidaas daraadeedna uu ka baxsan yahay sharciga diplomacy-yada iyo kan wasaaradda arrimaha dibadda iyo iskaashiga caalamiga ah ee xukuumadda Soomaaliya.

“Safaarada JFS uqaabilsan dalka Tanzania waxay cadeeyneysaa in Congo DRC ay Dowlada Federalka Soomaaliya iyada masuul uga tahay Danaha Dowlada iyo Dadka, Safarka lasheegey inuu Safiirka Kenya wafdi uu hogaaminaayo oo ka kooban Ganacsato Kenyan iyo kuwa Soomaaliyeed kutagey Kinshasa, haba yaraatee Safaarada uusan lasoo wadaagin xogta Safarkiisa iyo Ujeedkooda taas oo ah mid kabaxsan Sharciga Diplomacy yada iyo kan Arimaha Wasaaradda Arrimaha Dibadda” ayaa lagu yiri bayaanka safaaradda Dar es Salaam.

Hoos ka daawo sawirrada wafdiga:-

Muqdisho (Caasimada Online) – Isbitaalka Taqasusiga iyo Tacliimiga ah ee Dalmar ayaa ka qeyb galay carwada waxbarashada (Kobac Expo) oo labo cisho ka socotay Beerta Banaadir ee magaalada Muqdisho.

Bandhigan oo la qabanayey muddo toddoba sano ah ayaa waxaa ka faa’iideysta ardayda dhameysatay dugsiyada sare ee dalka, jaamacadaha, xarumaha lagu barto xirfadaha gacanta, isbitaallada iyo ganacsatada dalka ee keena agabka waxbarashada. Bandhigan waxaa sanad walba soo qabanqaabiya Xarunta Kobac ee Tababaridda, La-talinta iyo Wacyigelinta, taas oo uu aasaasay Macallin Kobac, oo ah shaqsi ku dhaqdhaqaaqa arrimaha bulshada.

“Ujeeddada bandhigan waa inaan isku xirno ardayda iyo hay’adaha u adeegaya. Waxaa sanadkan ka qeyb galaya in ka badan 40 jaamacadood oo talooyin iyo waxqabadkoodaba u soo bandhigaya ardayda. Sidoo kale waxaa ka qeyb galaya isbitaallo ardayda caafimaadkooda ku samaynaya baaritaanno iyo talooyin ku saabsan mustaqbalkooda. Waxaa kale oo ka qeyb galaya iskuullo lagu barto xirfado kala duwan iyo hay’ado kale oo ka shaqeeya arrimaha waxbarashada,” ayuu yiri Ustaad Cabdiraxmaan Ibraahim Cilmi (Macallin Kobac), Guddoomiyaha Bandhiga Kobac Expo, oo ka hadlayey munaasabadda furitaanka bandhigga oo ay ka qeyb galeen kumannaan arday oo u diyaar garoobaya in sanadkan ay ku biiraan jaamacadaha dalka.

Guddoomiyaha guud ee Isbitaalka Taqasusiga & Tacliimiga ah ee Dalmar, Prof. Dr. Abdirisak Ahmed Dalmar, ayaa sheegay inay ku faraxsan yihiin ka qeybgalka bandhigga Waxbarashada Kobac. Wuxuu xusay in, iyagoo ka duulaya baahida caafimaad iyo duruufaha dalka ka jira, ay go’aansadeen inay baaritaanno caafimaad u sameeyaan ardayda sanadkan ka soo baxday dugsiyada sare ee dalka oo isku diyaarinaya inay u gudbaan heerka waxbarasho ee jaamacadeed.

Isbitaalka Dalmar oo qeyb ka ahaa carwadan ayaa halkaas u diray koox ka kooban dhaqaatiir iyo kalkaaliyeyaal caafimaad. Mudadii labada cisho ee carwadu socotay, waxay sameeyeen baaritaanno kala duwan iyo la-talin bilaash ah oo ay siiyeen ardaydii ka soo qeyb gashay bandhigga. Ardaydii u baahday baaritaanno dheeraad ahna waxaa loo gudbiyey xarumaha Isbitaalka, iyadoo adeegyada qaar loogu sameeyey qiimo-dhimis gaaraysa 50%.

Sidoo kale, ardayda waxaa la siinayey kaar bilaash ah oo ay ku booqan karaan dhammaan dhaqaatiirta ka howl gala qeybaha kala duwan ee Isbitaalka.

Qaar ka mid ah ardaydii soo booqatay goobta ay ka howlgalayeen kooxda ka socotay Isbitaalka Dalmar ayaa u mahadceliyey maamulka Isbitaalka, gaar ahaan dhaqaatiirta iyo kalkaaliyeyaashii halkaas ku sugnaa, iyagoo ku ammaanay sida hufan ee ay u soo dhoweeyeen iyo adeegyada caafimaad ee ay ugu qabteen.

Isbitaalka Dalmar (Ex-Al-Nuur Eye Hospital) wuxuu ahaa isbitaalkii ugu horreeyey ee noociisa ah ee laga furo Koonfurta iyo Bartamaha Soomaaliya sanadkii 2002, xilli ay jireen duruufo adag oo sababay in inta badan dhaqaatiirta qurbaha ku maqnaa aysan ku dhiirran inay dalka ku soo laabtaan. Shaqada Isbitaalka maalin keliya ma joogsan muddadii 23-ka sano ee uu jiray, waxaana adeeggiisa ka faa’iideystay tobanaan kun oo qof.

Isbitaalka Taqasusiga ah ee Dalmar waa isbitaal casri ah oo leh adeegyo dhammaystiran. Waxaa ku jira qeybaha bukaan-socodka ee taqasusyada kala duwan, bukaan-jiif, shaybaar, raajo, gargaarka degdegga (ICU), daweynta iyo qalliinka indhaha, sifeynta kelyaha, caafimaadka iyo qurxinta ilkaha (Dentistry), dhalmada iyo qalliinnada guud.

Muqdisho (Caasimada Online) – Baasaboorka Soomaaliya ayaa si tartiib tartiib ah usoo ceshanaya maqaamkiisii caalamiga ahaa, taasoo astaan u ah dadaallada diblomaasiyadeed ee dalka ee sii kordhaya iyo adkaysiga uu muujiyay kadib tobannaan sano oo uu go’doon kaga jiray dunida inteeda kale sababo la xiriira ammaan-darro iyo masiibooyin dabiici ah.

Tan iyo markii uu qarxay dagaalkii sokeeye sannadkii 1991-kii, Baasaboorka Soomaaliga waxa uu soo maray isbeddello is-daba-joog ah, oo ay ku jirto soo bandhigidda nooc casri ah oo leh muddo ogolaansho oo gaaraysa shan sano.

Isbeddelladan ayaa ka tarjumaya dadaallada ballaaran ee dalka loogu jiro dib-u-dhiska hay’adaha dowliga ah iyo xoojinta maqaamkiisa caalamiga ah.

Sannadkii 2016-kii, Baasaboorka Soomaaliya waxa uu ku jiray kaalinta 101-aad ee qiimeynta Tilmaamaha Baasaboorrada ee Henley (Henley Passport Index), oo ah shirkad la-talin iyo cilmi-baaris oo caan ku ah qiimeynta awoodda socdaalka caalamiga ah.

Hadda, waxa uu kor u kacay siddeed darajo isagoo soo gaaray kaalinta 95-aad, sida lagu sheegay qiimeyntii ugu dambeysay ee lasoo saaray bishii Luulyo 2025. Muwaadiniinta Soomaaliyeed ayaa hadda u safri kara in ka badan 30 dal iyaga oo aan u baahnayn fiiso hore loo sii dalbaday.

Qiimeyntan, oo ku saleysan xog laga helay Hay’adda Caalamiga ah ee Gaadiidka Cirka (IATA) iyo cilmi-baaris socotay labaatan sano, ayaa lagu qiimeeyaa 199 baasaboor iyadoo la eegayo 227 dal oo loo safri karo, waxaana lagu kala saaraa iyadoo lagu saleynayo tirada waddamada ay dadka wata baasaboorkaas ku booqan karaan fiiso la’aan.

Horumarka diblomaasiyadeed

Horumarkan ayaa Soomaaliya ka dhigaya mid ka mid ah dalal tobannaan gaaraya oo sare u qaaday awooddooda socdaal ee caalamiga ah tobankii sano ee lasoo dhaafay, iyadoo in ka badan 80 baasaboor oo caalamka ah ay kor u kaceen ugu yaraan toban darajo.

Isbeddelka guud ee caalamka ayaa isna ah mid iska cad: sannadkii 2006-dii, dadka safarka ah waxa ay tagi kareen celcelis ahaan 58 dal iyagoon fiiso u baahnayn; sannadka 2025-ka, tiradaasi waxay ku dhowaatay inay labalaabanto, iyadoo gaartay 109.

Dr. Christian H. Kaelin, oo ah aasaasaha Tilmaamaha Baasaboorrada ee Henley, ayaa xusay in natiijooyinkani ay ka tarjumayaan tartan caalami ah oo adag, kaasoo ay diblomaasiyaddu udub-dhexaad u tahay.

“Isu-soo dhowaanshaha aan ka arkeyno dalalka ugu sarreeya qiimeynta waxa ay hoosta ka xarriiqeysaa in awoodda socdaalka la kasbado – waana in la ilaaliyo – iyadoo loo marayo diblomaasiyad firfircoon oo xeeladeysan,” ayuu yiri.

“Waddamada sida firfircoon ugala xaajooda dalalka kale ka-dhaafitaanka fiisaha oo horumariya heshiisyada is-dhaafsiga ah ee labada dhinacba faa’iidada u ah ayaa sii wada horumarkooda.”

Horumarka ay Soomaaliya dhowaanahan sameysay ayaa si weyn loogu aaneeyaa maalgashiga ay dowladdu ku sameysay dhanka diblomaasiyadda — gaar ahaan hubinta heshiisyo laba-geesood ah oo lagu fududeynayo fiisaha iyo soo gabagabeynta is-afgaradyo fiisaha looga dhaafayo dadka wata baasaboorrada diblomaasiga ah iyo kuwa adeegga (service passports).

Tallaabooyinkani ma ahan kuwo calaamad kaliya ah: waxay yihiin kuwa muujinaya horumar la taaban karo oo loo qaaday dhanka iskaashi dhow oo lala yeesho beesha caalamka.

Muwaadiniinta Soomaaliyeed, isbeddelladan dhowaan dhacay waxay bilaabeen inay u horseedaan faa’iidooyin wax-ku-ool ah. Is-afgaradyada cusub ee dhanka fiisaha ayaa fududeynaya helitaanka adeegyo ay ka mid yihiin daweyn caafimaad, waxbarasho, fursado ganacsi, iyo is-dhaafsi dhaqan oo dibadda ah.

Falanqeeyayaashu waxay sheegeen in kor u kaca joogtada ah ee qiimaha Baasaboorka Soomaaliga uu ka tarjumayo isku-darka dadaallada diblomaasiyadeed ee sii kordhaya iyo qorshayaasha ballaaran ee ay dowladdu ku xoojinayso xiriirka caalamiga ah, taasoo muujinaysa in dalku uu si tartiib tartiib ah dib ugula midoobayo beesha caalamka. 

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Mareykanka ayaa mar kale ku celisay taageerada ay la garab taagan tahay Dowladda Federaalka Soomaaliya, gaar ahaan dadaallada lagula dagaallamayo Al-Shabaab iyo ISIS (Daacish). Washington ayaa sheegtay in iskaashiga labada dhinac uu xoojinayo nabadda, xasilloonida iyo amniga guud ee dalka.

Safiirka Mareykanka ee Soomaaliya, Danjire Richard H. Riley, ayaa sheegay in Mareykanku uu si dhow ula shaqayn doono Xafiiska La-taliyaha Amniga Qaranka (NSA) iyo Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed (CXDS) si loo wiiqo khatarta argagixisada ee ka jirta Geeska Afrika.

Hadalkan ayuu Danjire Riley ka jeediyay kulan uu ku yeeshay safaaradda Mareykanka ee Muqdisho, halkaas oo uu ku soo dhaweeyay La-taliyaha cusub ee Amniga Qaranka, Danjire Aweis Xaaji Yuusuf Axmed, kaas oo dhawaan xilka kala wareegay Xuseen Sheekh Cali.

“Mareykanku muddo dheer ayuu ahaa lammaane muhiim u ah Soomaaliya iyo hawlgalka AUSSOM ee lagula dagaallamayo kooxaha argagixisada. Argagixisadu waa khatar weyn oo ku wajahan Soomaaliya, gobolka iyo caalamka intiisa kale,” ayuu yiri Riley oo qoraal ku daabacay bartiisa X.

Wuxuu intaas ku daray: “Waxaan rajaynaynaa inaan si dhow ula shaqayno Danjire Aweis si aan uga hortagno caqabaddan halista ah, taasoo u baahan diiradda, dadaal iyo taageero mideysan oo ka imanaya dhammaan saaxiibada iyo lammaanayaasha amniga Soomaaliya.”

Kulankan ayaa dhacay maalmo kadib booqashadii Muqdisho uu ku yimid Taliyaha Ciidamada Mareykanka ee Afrika (AFRICOM), Jeneraal Dagvin Anderson. Intii uu joogay, Anderson ayaa ballanqaaday iskaashi dhow oo ka dhex dhaca AFRICOM iyo Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.

“Weerarradan awoodda leh waxay caddeynayaan go’aanka iyo ballanqaadka Mareykanka ee ah in la difaaco muwaadiniintiisa iyo saaxiibadiisa, ayna si wadajir ah uga hortagaan khatarta argagixisada caalamiga ah,” ayuu yiri Jeneraal Anderson.

“Waxaan la kulannaa khatar mideysan, sidaas darteed waa inaan si wadajir ah uga jawaabnaa,” ayuu ku daray.

Dowladda Mareykanka ayaa si gaar ah u tababarta una qalabaysa Cutubka Danab ee CXDS, kuwaas oo door muhiim ah ku leh dagaalka lagula jiro Al-Shabaab. Sidoo kale, Mareykanku wuxuu si dhow ula shaqeeyaa Ciidamada Ka-hortagga Argagixisada ee Puntland si loo yareeyo dhaqdhaqaaqa kooxda Daacish ee ku sugan gobolkaasi.

Taliska ciidamada Mareykanka ee Afrika (AFRICOM) ayaa sanadkan ka fuliyay Soomaaliya duqeymihii cirka ahaa ee ugu badnaa abid mudadii ku dhoweyd 20-ka sano ee uu jiray.

Sida la xaqiijiyay Isniintii, tirada guud ee duqeymaha Taliska AFRICOM ayaa gaartay 72, waana tii ugu badneyd ee sanad gudihiisa la fuliyo, iyadoo weerarro is-daba-joog ah ay dhaceen intii uu socday howlgal ballaaran oo laba toddobaad qaatay oo ka dhan ahaa dagaalyahannada al-Shabaab.

Howlgalka sanadkan ee ka dhanka ah al-Shabaab iyo faraca kooxda Dowladda Islaamiga ah (Daacish) ee dalka ka howlgala ayaa tirada duqeymaha ee Soomaaliya ka dhigay inay dhaafto rikoorkii hore oo ahaa 63 duqeyn sanadkii 2019. Duqeymahan xooggan ayaan muujineyn wax calaamad oo ah inay gaabinayaan.

Marka laga soo tago duqeymaha cirka ah, howlgalada joogtada ah ee AFRICOM ee Soomaaliya waxaa ka mid ah tababarka iyo la-talinta ciidamada dhulka ee maxalliga ah. Kororka ku yimid duqeymaha cirka ah ayaa sidoo kale ku soo beegmay awaamiir uu bishii Janaayo soo saaray Xoghayaha Difaaca, Pete Hegseth, taasoo awood dheeri ah oo go’aan qaadasho ah oo ku saabsan duqeymaha cirka ah siisay taliyeyaasha AFRICOM.

Toddobaadkii hore, General Dagvin Anderson, oo ah hoggaamiyaha cusub ee taliska fadhigiisu yahay Stuttgart, ayaa booqashadiisii ugu horreysay ku tagay Soomaaliya isagoo ah madaxa howlgalada milateri ee Mareykanka ee qaaradda.

Magaalada Muqdisho, Anderson wuxuu kula kulmay Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, iyo mas’uuliyiin kale, iyagoo ka wada hadlay halisaha ka imanaya dalka.

Garoowe (Caasimada Online) – Ciidamada ammaanka ee maamulka Puntland ayaa maanta magaalada Garoowe ku xiray askar iyo saraakiil ciidan oo ka yimid dhanka buuraha Calmiskaad oo ay haatan ka socdaan howlgallo culus oo ka dhan ah kooxda Daacish.

Askarta iyo saraakiisha gudaha u galay Garoowe ee la qabtay ayaa lagu eedeeyay inay hub kala soo goosteen furimaha hore, isla markaana la qabtay iyaga oo baxsad ah.

Saraakiil ka tirsan laamaha amniga ayaa Caasimada Online u sheegay in haatan baaris lagu hayo ragga lasoo xiray, waxaana sidoo kale lagu wadaa in la horgeeyo cadaaladda.

Wararka ayaa intaasi kusii daraya in ciidamada la xiray ay ahaayeen ciidan aan si rasmi ah uga tirsanayn kuwa difaaca Puntland, balse ay ka yimaadeen dhinaca beelaha, waxaana hoggaaminayay sarkaal hore uga tirsanaa jiray ciidamada daraawiishta ee maamulkaasi.

Soo qabashada askartan ayaa kusoo aadeyso, iyada oo dhawaan hub badan laga qaatay kooxda Daacish, maadaama laga saaray dhul ballaran oo ku yaalla aagga Calmiskaad, iyada oo horay ay Puntland uga digtay in hubkaas uu galo gacan ka baxsan hay’adaheeda.

Waxaa sidoo kale jirtay eedeyn uu dhawaan jeediyay taliyaha qaybta booliska gobolka Bari, kaas oo sheegay in ciidamada beelaha ee dagaalka ku jira ay mararka qaar dhibaatooyin ka gaystaan halkasi, ayna isbaarooyin soo dhigtaan waddooyinka, hubkana ay la tagaan.

Si kastaba, Puntland ayaa xooga saartay dagaalka Daacish, waxaana haatan gabagabo maraya howlgalka Hilaac ee ka socda buuraha hoostooda ee gobolka Bari ee maamulkaasi.

Gadogob (Caasimada Online) – Wararka naga soo gaaraya gobolka Mudug ee bartamaha Soomaaliya ayaa sheegaya in maanta dhacdo argagax leh ay ka dhacay gudaha degmada Galdogob, kadib markii nin hubeysan uu dilay xaaskiisa oo u dhashay todoba carruur ah.

Eedeysanaha oo lagu magacaabo Faarax Xasan Aadan ayaa loo haystaa dilka xaaskiisa oo lagu magacaabi jiray Allaha u naxariistee Samsam Maxamed Xaashi, sida uu shaaciyay taliska booliska gobolka Mudug ee maamul-goboleedka Soomaaliyeed ee Puntland.

Ilo wareedyo lagu kalsoon yahay ayaa innoo sheegay in sababta uu ninkan u dilay xaaskiisa ay ahayd muran qoys oo soo kala dhex-galay, kadibna uu sidaas ku toogtay.

Taliska oo qoraal soo saaray ayaa sheegay in haatan lasoo xiray eedeysanaha, isla markaana ay wadaan baaritaanno dheeraad ah oo ku aadan dhacdadaasi.

Sidoo kale wuxuu talisku intaasi kusii daray in eedeysanaha ay ku wareejin doonaan hay’adaha ku shaqada leh, si deg -deg maxkamad loo soo taago.

“Ciidanka Booliska Gobalka Mudug gaar ahaan Saldhigga Booliska degmada goldogob ayaa gacanta ku soo dhigay eedaysane Faarax Xasan Aadan oo ku eedaysan dilka Marxuumad Samsam Maxamed Xaashi oo ahayd xaaskiisa” ayaa lagu yiri qoraalka Booliska

Waxaa kale oo lasoo raaciyay “Waxaa la horgeyndoonaa Maxakamadda Awooda uleh” ayaa lagu yiri qoraalka Booliiska”

Eehellada marxuumadda ayaa dhankooda dalbanaya cadaalad, maadaama gabadhooda uu dilay seygeeda, kaas oo ugu dambeyn lasoo qabtay.

Falkan argagaxa leh ayaa naxtin ku abuuray dadka deegaanka oo hadal haya dhacdadan xanuunka badan, maadaama maxuumadda uu dilay ninkii ay u dhashay 7 carruurta ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyaha Maxkamadda Darajada Koowaad ee Ciidamada Qalabka Sida Xasan Cali Nuur (Shuute) oo la hadlayay ciidamo iyo saraakiil ka tirsan Xoogga dalka Soomaaliyeed ayaa ka sheekeeyay qisada sarkaal ka tirsanaa ciidanka dowladda oo mar dambe lasoo xiray, isagoo si hoose ula shaqeynayay kooxda Al-Shabaab.

Shuute ayaa sheegay in uu wareystay marka lasoo xiray sarkaalka oo xilligaas ku sugnaa furimaha hore, gaar ahaan aagga gobolka Galgaduud, waxaana uu tilmaamay inuu u sheegay in 7 sano uu la shaqeynayay kooxaha Khawaarijta ee dagaalka lagula jiro.

“Wuxuu igu yiri markii aan wareystay todoba sano nimankaas waa la shaqeynaayay waxaase iigu darneyd saddexdii sano ee lasoo dhaafay oo aan aad ul ashaqeeyay ayuu igu dhahay” ayuu yiri Shuute oo u khudbeynayay saraakiil ka tirsan ciidamada Xoogga dalka.

Waxaa kale oo igu yiri “Maalin ayaa aniga oo la fadhiyo taliyaha guutada ayaa nimankii aan la shaqeynayay isoo waceen taleefankeyga qaatay meel ilaa 10 mitir u jirta ayaan istaagay iyagaa la hadlaayay wiil yar oo askarta kamid ah ee taliyaha ilaaladiisa ayaa gadaal iiga yimid iguna yiri Shabaab ayaa tahay ee dhig taleefanka kadibna taliyihii guutada oo kor ka arkaayay ayaa wuxuu ku amray inuu qorayga hoos u dhigo, sidaas ayaana ku badbaaday maalintaas”.

Sidoo kale, wuxuu Shuute hoosta ka xariiqay halkii la rabay in la qaato warka askariga ee ka shakiyay sarkaalka la shaqeynayay Al-Shabaab aan la dhageysan, taasi beddelkeedana uu canaan kala dul dhacay taliyihiisii oo ugu dambeyn ka qaaday qorayga.

“Intaas kadib taliyihii guutada ayaa askarigii ka qaaday qorayga, kadibna dharbaaxo ku dhuftay, halkii ay ahayd inuu baaro sarkaalka, kana qaado taleefanka” ayuu mar kale.

Guddoomiyaha Maxkamadda Ciidamada ayaa ugu dmabeyn dardaarn culus u jeediyay saraakiisha, wuxuuna faray inay dhageystaan askarta shaqada ku jirta, si ay u helaan xogta ay hayaan, loogana hortago dhagarta cadowga.

“Waxaa la rabaa in markasta sarkaalka dareenkiisa joogo, sideedaba nabad awood laguma keeno ee xogta aad heleyso ayaa lagu keenaa, xogtana inaa hesho waxaa ka horreeya inaad dareen leedahay oo hareerahaaga aad ogaan karto” ayuu sii raaciyay Shuute.

Dowladda Soomaaliya ayaa horay usoo xirtay askar iyo saraakiil lagu helay inay gacan saar la leeyihiin argagixisada, waxaana qaarkood lagu xukumay toogasho, kuwa kalena xabsi dheer.

Salt Lake City (Caasimada Online) – Charlie Kirk, oo saaxiib dhow la ahaa Madaxweyne Donald Trump, ahaana aasaasaha ururka u dhaq-dhaqaaqa dhalinyarada garabka midig ee ugu caansan Mareykanka ee Turning Point USA, ayaa maana toogasho lagu dilay.

“Ninkii weynaa, xitaa halyeeyga ahaa, Charlie Kirk, wuu geeriyooday,” ayuu Mr. Trump ku qoray barta Truth Social, isagoo raaciyey, “Wuxuu ahaa qof ay dhammaan dadka jeclaayeen oo ay qadariyaan, si gaar ahna aniga, laakiin hadda wixii ka dambeeya nalama joogo.”

Kirk ayaa waxaa laga toogtay qoorta xilli uu khudbad ka jeedinayay munaasabad ka dhacday Jaamacadda Utah Valley University, toogashadaas oo u muuqatay mid meel fog laga soo shiishay.

Muuqaallo lagu duubay taleefannada gacanta oo la soo geliyay internet-ka ayaa muujinayay dad ka cararaya goobta munaasabadda kadib markii la maqlay dhawaqa rasaas. Hal muuqaal ayaa u muuqday inuu qabanayo madaxa Mr. Kirk oo dib u boodaya iyadoo dhiig uu ka da’ayo qoortiisa. Waxa uu khudbaddiisa jeedinayay isagoo fadhiyay teendho ay ku qornayd halku-dhegga ah “Soo Kabashada Mareykanka.”

Afhayeenad u hadashay jaamacadda, Ellen Treanor, ayaa sheegtay in Mr. Kirk la toogtay qiyaastii 20 daqiiqo kadib markii uu bilaabay khudbaddiisa. Waxay intaa ku dartay in qofka tuhmanaha ah uu Mr. Kirk kasoo toogtay dhismaha Losee Center, oo ah dhismo u jira masaafo dhan 200 oo yaardi.

Markii hore, jaamacadda waxay sheegtay in qofkii toogashada gaystay la soo qabtay. Laakiin saraakiisha ayaa markii dambe ogaaday in qofka ay xireen — kaasoo ka soo muuqday muuqaallada online-ka la soo geliyay — uusan ahayn ninkii falka gaystay, sida uu sheegay afhayeen kale, Scott Trotter, isagoo soo xiganaya xog ka timid taliyaha booliska jaamacadda, oo la shaqeynayay hay’adaha kale ee sharciga.

Treanor waxay sheegtay in ilaalada gaarka ah ee Mr. Kirk ay la carareen toogashada ka dib, oo ay qaadeen isbitaalka. Hase yeeshee wuxuu ku dhintay isbitaalka waxyar un kadib markii lala gaaray.

Kirk wuxuu si joogto ah u weerari jiray warbaahinta waaweyn, isagoo ku hawlan dagaallada dhaqan ee ku saabsan qowmiyadaha, jinsiga iyo socdaalka, isaga oo inta badan adeegsanaya qaab kicin leh.

Inkasta oo aan la ogeyn ujeeddada weerarka iyo cidda dishay, haddana Maraykanka waxa uu hadda marayaa xilli rabshado siyaasadeed oo joogto ah oo aan la arag tan iyo 1970-meeyadii.

Warbixin ay Reuters diyaarisay ayaa lagu sheegay in, in ka badan 300 falal rabshado siyaasadeed wata la diiwaan-geliyey tan iyo markii taageerayaasha Trump ay weerareen Capitol Hill 6-dii Janaayo 2021.

Bishii Luulyo 2024, Trump waxaa si yar ugu dhacay xabbad uu riday nin hubeysan intii lagu jiray ololihiisa doorashada isaga oo ka hadlayey Butler, Pennsylvania. Laba bilood ka dib, isku day dil kale ayaa la fashiliyey.

Bishii Abriil, nin dab qabadsiiyey ayaa galay hoyga uu leeyahay barasaabka gobolka Pennsylvania Josh Shapiro, waxaana uu dab qabadsiiyey iyadoo qoyskiisu gudaha ku sugnaayeen.

Horraantii sannadkan, nin iska dhigaya sarkaal boolis ah ayaa gobolka Minnesota ku dilay xildhibaan gobolka ah Melissa Hortman iyo ninkeeda, wuxuuna dhaawacay Senator John Hoffman iyo xaaskiisa.

Mr. Kirk, oo 31 jir ah, ayaa sannadihii u dambeeyay ku soo baxay mid ka mid ah shakhsiyaadka da’da yar ee garabka midig ee ugu saameynta badan dalka, wuxuuna saaxiib dhow la yahay madaxweyne Donald Trump.

Mr. Kirk wuxuu sanadkii 2012-kii wax ka aasaasay ururka Turning Point USA, tan iyo xilligaasna wuxuu noqday qof caan ka ah oo si joogto ah uga dhex muuqda kulliyadaha jaamacadaha, halkaasoo uu ku qabto isu soo baxyo lamid ah kii Utah, kuwaasoo inta badan soo jiita dadweyne faro badan. Akhri wax badan ›

In kasta oo aanu ka tirsanayn maamulka Trump, saameynta Mr. Kirk uu ku leeyahay Aqalka Cad waa mid aad u weyn. Tan iyo doorashadii bishii Nofeembar, wuxuu gacan ka geystay hubinta iyo kala-xulidda shakhsiyaadka loo magacaabayo xilalka muhiimka ah, isagoo tijaabinayay daacadnimada ay u hayaan Mr. Trump.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Itoobiya ayaa ku dhawaaqday in ay bilaabi doonto warshaddeedii ugu horreysay ee tamarta nukliyeerka.

Mashruucan ayuu Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed ku tilmaamay mid beddeli kara kaalinta biyo-xireenka weyn ee Abbay wabiga Nile-ka, oo ku kacay in ka badan $4 bilyan.

Sidoo kale, Abiy ayaa soo bandhigay qorshe dhisme oo ku saabsan garoon diyaaradeed oo ay yeelan doonto shirkadda Ethiopian Airlines, kaas oo loogu talagalay in uu noqdo midka ugu ballaaran qaaradda Afrika, islamarkaana jebiya rikooro cusub oo dhinaca duulimaadyada ah.

Ra’iisul Wasaaruhu wuxuu intaas ku daray in dhowaan hawlgelin la bilaabi doono warshaddii ugu horreysay ee gaaska dabiiciga ah, iyadoo isla maalintaas shaqo bilaabi doonta warshad casri ah oo gaas farsameysa, kana tayo roon warshadihii hore.

Waxa kale oo qorshaha ku jira warshad shidaal sifeysa, taas oo Itoobiya u horseedi doonta xaqiijinta riyadii muddada dheer laga lahaa soo saarista shidaalka gudaha.

Intaasi waxaa dheer, Abiy ayaa ballanqaaday in shanta ilaa lixda sano ee soo socda dalka laga hirgelin doono ugu yaraan 1.5 milyan oo guri, iyadoo la fulin doono mashaariic waaweyn oo wax tar u leh bulshada, gaar ahaan carruurta Afrika. Mashaariicdan ayaa lagu maalgelin doonaa in ka badan $30 bilyan.

Hadallada Ra’iisul Wasaaraha ayaa u muuqda kuwo daaha ka rogaya himilada Itoobiya ee ku aaddan kala-duwanaanshaha tamarta, xoojinta warshadaha, iyo ballaarinta kaabayaasha dhaqaalaha, iyadoo dalalka kale ee gobolka ay weli ka feejigan yihiin hamiga Itoobiya ee dhinaca horumarka iyo marin u helidda bad.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Madaxtooyadda Soomaaliya ayaa shaacisay in natiijo wax ku ool ah laga gaaray wada-hadallo dhex-maray Madaxweynaha Soomaaliya iyo Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya.

Labada mas’uul ayaa intii uu socday kulankooda isla qaatay xoojinta xiriirka labada dal, nabadgelyada gobolka iyo iskaashiga horumarineed ee heer gobol.

“Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Mudane Xasan Sheekh Maxamuud ayaa wada-hadallo miro dhal ah kula yeeshay magaalada Addis-ababa Ra’iisul Wasaaraha Jamhuuriyadda Itoobiya Mudane Abiy Axmed,” ayaa lagu yiri qoraal kasoo baxay Villa Somalia.

Xasan Sheekh iyo Abiy ayaa xaqiijay ka go’naashaha sidii looga shaqeyn lahaa xasiloonida amniga iyo horumarka, maadaama Soomaaliya iyo Itoobiya ay daris yihiin.

Ra’iisul Wasaaraha oo dhankiisa qoraal kasoo saaray kulankan ayaa yiri “Waxaan saaka la kulmay Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud oo aan ka wada-hadalnay danaha guud ee gobolka. Waxaan mar kale xaqiijinnay sida ay nooga go’an tahay kobcinta xasilloonida, amniga, iyo horumarka gobolka oo dhan.”

Kulankan ayaa yimid maalin uun, kadib markii ay Itoobiya si rasmi ah xariga uga jartay biyo-xireenka ugu weyn Qaaradda Afrika ee koronto laga dhaliyo ee Nile, kaas oo sare usii qaaday xiisadda kala dhexeysay Masar oo ay muddo isku hayaan arrinta wabiga Nile-ka.

Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud oo shalay ka qayb-galay furitaanka biyo xireenka Nile ayaa sare u qaadaya xiriirka diblumaasiyadeed ee Itoobiya, xilli ay taagan tahay xiisadda gobolka Gedo, oo uu rabo inay Itoobiyaanka ka gacan siiyaan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed oo ku mideysan yihiin inta badan mucaaradka dowladda Soomaaliya ayaa digniin culus kasoo saaray dhul boob ay sheegeen inuu ka socdo xaruntii Kulliyadda Tababarka Ciidanka ee Axmed Gurey ee dhulka Jaamacadda Ummadda.

Mucaaradka ayaa sheegay in xaraashka kulliyaddii tababarka saraakiisha ciidanka iyo tii caafimaadka ay tilmaamayso in dagaalka Al-Shabaab iyo Daacish uusan muhiimad u lahayn dowladda Xasan Sheekh.

“Tan waxay sawir kale oo dhab ah ka bixinaysaa caqliyadda, hab-dhaqanka iyo fahamka Madaxweynuhu uu ka haysto dowladnimada, kaasoo ah hanti qabsi,” ayaa lagu yiri bayaanka kasoo baxay Madasha Samatabixinta.

Sidoo kale waxaa lagu yiri “Waxaa intaas oo dhan ka sii xanuun badan, in ciidamadii qaranka oo ku qalabaysan agabkii ciidan ee dalka loogu deeqay, ayna ku jiraan gaadiidkii gaashaaman la adeegsanayo barakicinta danyarta iyo boobka dhulka, taas oo caddeyntoodu meel kasta taalo.”

Madasha ayaa mar kale si adag uga digtay Madaxweynaha iyo ganacsatada ku lugta leh boobka in ay ka waantoobaan, kana joogsadaan, xusuusnaadaanna in lagula xisaabtamayo ku takrifalka iyo boobka hantida qaranka, iyada oo la wada ogyahay in muddo xileedka Madaxweynuhu ay bilo kooban ka harsan yihiin.

Hoos ka aqriso war-saxaafadeedka Madasha:

Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed waxay si adag u canbaaraynaysaa dhul boobka ka socda xarunta Kulliyadda Tababarka Abbaanduulka Ciidanka ee Axmed Gurey, Dhulka Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed (JUS), gaar ahaan Xarunta Jiifka Ardayda iyo Kulliyadda Caafimaadka.

Ciidanka iyo tacliintuba waa aasaaska dowladnimada. Xarashka kulliyaddii tababarka saraakiisha ciidanka, iyo tii caafimaadka, iyadoo dalku ku jiro dagaal argagixiso, waxay tilmaamaysaa in dagaalka Al-Shabaab iyo Daacish uusan muhiimad u lahayn dowladda, waxayna sawir kale oo dhab ah ka bixinaysaa caqliyadda, hab-dhaqanka iyo fahamka Madaxweynuhu uu ka haysto dowladnimada, kaasoo ah hanti qabsi.

Sida ku cad Qod. 3aad ee Xeer Lam. 18, ee soo baxay 29 Jannaayo 1976, cidina milkiyad sharci ah kuma sheegan karto hantida dowladda oo ay ku jiraan dhulka danta guud, waxaana muuqata in baaqyadii kala duwan ee Madasha aan dheg loo dhigin, isla markaana aan la tixgelin shacabka danyarta ahaa ee ku noolaa dhulkaas, oo cabashooyin qalbi xanuun leh la taagan waddooyinka iyo warbaahinta, iyaga oo loo diiday xaqii dastuuriga ahaa ee ay ku lahaayeen qaranka, kaas oo ahaa in ay helaan dhul ay degaan.

Waxaa intaas oo dhan ka sii xanuun badan, in ciidamadii qaranka oo ku qalabaysan agabkii ciidan ee dalka loogu deeqay, ayna ku jiraan gaadiidkii gaashaaman la adeegsanayo barakicinta danyarta iyo boobka dhulka, taas oo caddeyntoodu meel kasta taalo.

Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed waxay mar kale ugu digaysaa Madaxweynaha iyo ganacsatada ku lugta leh boobka in ay ka waantoobaan, kana joog sadaan, xusuusnaadaanna in lagula xisaabtamayo ku takrifalka iyo boobka hantida qaranka, iyada oo la wada ogyahay in muddo xileedka Madaxweynuhu ay bilo kooban ka harsan yihiin.

Bariire (Caasimada Online) – Taliyaha Ciidanka Dhulka Xoogga Dalka, Sareeye Guuto Sahal Cabdullaahi Cumar “Jeneraal Khaalid” ayaa dhaq-dhaqaaqyo culus ka wada deegaanka Bariire, halkaas oo kulan muhiim ah kula qaatay odayaasha deegaanka.

Deegaankaasi dhowaan ayaa laga xoreeyay kooxda Al-Shabaab, kuwaas oo muddo dheer ku dhibaato ku hayay shacabka Bariire ee gobolka Shabeellaha Hoose.

Kulanka ayaa diiradda lagu saaray xaaladda guud ee deegaanka iyo sida nolosha bulshada ay u saameeyeen burburkii ay ka tageen Khawaarijta. Odayaashu waxay taliyaha la wadaageen cabashooyinka iyo baahiyaha degdegga ah ee bulshada.

Taliyaha ayaa sheegay in cadowgu uu burburiyay wax kasta oo faa’iido u lahaa dadka deegaanka, sida buundooyinka, guryaha, masaajidda iyo goobihii kale ee muhiimka u ahaa nolol maalmeedka. Tani waxay caddeyneysaa sida ay Khawaarijtu ugu hagardaameen shacabka deegaanka.

Sidoo kale, Taliyaha ayaa odayaasha ku ammaanay doorkooda muhiimka ah ee ku aaddan taageerada ciidamada iyo ka qaybqaadashada dib u dhiska deegaanka. Wuxuu sheegay in wada shaqeyn dhow lagu gaari karo amni iyo horumar waara.

Inta lagu guda jiray kulanka, Taliyaha ayaa ku celceliyay ballanqaad cad oo ku saabsan in Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed ay kaalin muuqata ka qaadan doonaan caawinta dadka deegaanka.

Sidoo kale waxa uu carabka ku adkeeyay in ciidamada aysan kaliya ku ekaan doonin dhinaca amniga, balse sidoo kale gacan ka geysan doonaan dib u dhiska.

Ugu dambeyntiina, Jeneraal Khaalid ayaa ku boorriyay odayaasha iyo bulshada deegaanka inay sii xoojiyaan taageerada ay siiyaan ciidamada, si loo xaqiijiyo in amniga iyo noloshii caadiga ahayd ee deegaanka dib loogu soo celiyo si waarta.

Dhaqaaqan ayaa qeyb ka ah dadaallada lagu xoojinayo gulufka ka dhanka ah Al-Shabaab ee ka socda qeybo ka mid ah dalka, gaar ahaan deegaanada ku teedsan Shabeellaha Hoose.

New York (Caasimada Online) – Dalalka Soomaaliya, Algeria iyo Pakistan ayaa qaaday tallaabo culus oo la xiriirta weerarka ay Israel ku qaaday dalka Qatar, iyaga oo dalbaday in fadhi deg-deg ah ay weerarka ka yeeshaan Golaha Amniga Qaramada Midoobay.

Waxaa kale oo soo jeedintaan taageeray waddamada Faransiiska iyo Ingiriiska oo ka mid ah xubnaha joogtada ah ee Golaha Amniga, waxaana arrintan ay ka dambeysay kadib markii Qatar ay ashtako u gudbisay QM oo ku saabsan weerarka Israel ee gudaha Doha.

Ujeedka ah ugu wayn ayaa ah in la qaado tallaabada ugu haboon ee ku aadan jawaabta Israel, maadaama weerarka uu dhaliyay saameyn xooggan oo gaartay rayidka.

Soomaaliya ayaa hadda kamid ah xubnaha aan joogtada ahayn ee Golaha Amniga ee QM, iyada oo metaleysa Afrika iyo Carabta, waxaana ku wehlinaya dalka Algeria oo haatan qayb ka ah kulanka deg-degga ah ee loogu baaqay inay isugu yimadaan Golaha Amniga.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa horay si kulul ugu cambaareysay duqeyn cirka ah oo ay ciidamada Israel ka fuliyeen magaalada Doha, taas oo ay ka dhalatay xaalad adag.

Bayaan kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibadda ayaa lagu caddeeyay mowqifka Soomaaliya, iyada oo sheegtay in falkaasi ay u aragto mid gar-darro ah oo si toos ah uga hor imaanayo shuruucda caalamiga ah, maadaama ay waxyeelo gaartay guryo ay daganaayeen dad rayid ah.

Sidoo kale wasaaradda ayaa walaac xooggan ka muujisay saameynta weerarradan ay ku yeelan karaan xasilloonida gobolka Khaliijka, maadaama ay abuureen xiisado horleh.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud oo dhankiisa khadka taleefoonka kula hadlay Amiirka dalka Qatar, Amiir Tamim Bin Hamad Al Thani ayaa uga tacsiyeeyay weerarka ay Israel ka geysatay magaalada Doha, isaga oo u caddeeyay in Soomaaliya ay si buuxda ugu garab taagan tahay Qatar, difaaca madax-bannaanideeda iyo amnigeeda qaranka.