Muqdisho (Caasimada Online) – Maamulka gobolka Banaadir ayaa haatan wada qorshe culus oo uu ka damacsan yahay suuqii gubtay ee Suuq Bacaad, kaas oo la rabo in cabir horleh lagu sameeyo, sida uu shaaciyay Yaasiin Farey oo ka tirsan baarlamaanka Soomaaliya.

Xildhibaanka oo wareysi gaar ah siiyay Idaacadda Risaala ayaa shaaca ka qaaday in uu la socdo qorshaha maamulka gobolka, isla markaana mar hore lasii qorsheeyay in suuqa la dulmiyo, kadibna la saaro cabir cusub, iyada oo meesha laga saarayo ganacsatada yaryar.

“Iyada oo gobolka u qorheysneyd inay cabiraan dadka deggana ay ka kiciyaan ayaa musiibadaan dhacday oo xaaladda aragtay ayaa ka taagan in suuq Bacaad uu gubto xittaa haddii ay qaddar tahay waxaan aaminsanahay in gobolka Banaadir uu qorshe ka leeyahay” ayuu yiri Xildhibaanku.

Sidoo kale wuxuu sii raaciyay “Haddii qorshe laga lahaa in la cabiro meeshaas, dabna lagu qabtay, haddana guddoomiyaha uu sheegaayo uu leeyahay waa la hagaajinaa waa dareemi karaa meeshaas tuhunka iyo dareenka ka imaan kara”

Yaasiin Farey ayaa sidoo kale sheegay in la rabo in qayb kamid ah suuqa la deegaameeyo, qaybta kalena, laga gado ganacsato waawayn, sida uu hadalka u dhigay.

“Waxaa la rabaa in dadkan laga kiciyo niman ganacsato ah la siiyo, qaybta dambana inay guryo ka dhigaan, qaybta horena inay ka dhigaan moolal oo iyaga ku ganacsadaan” ayuu mar kale yiri Yaasiin Farey.

Duqa Muqdisho ayaa dhawaan sheegay inay ka shaqeyn doonaan dib u dhiska suuq Bacaad oo ah suuqa labaad ee ugu wayn ee dalka, wuxuuna sheegay in loo sameynayo waddooyin.

“Suuqyada marka la habeynayo waxaa muhiim ah in waddooyin waawayn loo sameeyo hadhow haddii lacalla ay dhacdo mushkiladdan oo kale gurmadka deg-degga ah uu kusoo gaari karo inuu Ambalaaska kusoo gaari karo iyo ciidanka amniga” ayuu yiri Muungaab.

Doodda ka taagan suuqyada Siinaay iyo Suuq Bacaad ayaa muddo soo taagneyd, waxaana haatan lagu kala baxay Siinaay, iyada oo kadibna uu gubtay Suuq Bacaad, waxaana haatan walaac muujinayo ganacsatadii ku hanti beeshay suuqaas oo inta badan gubtay.

Beled-Xaawo (Caasimada Online) – Xiisad muddada dheer soo jiitamaysay ee u dhaxaysa Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa qarka u saaran inay ku qaraxdo gobolka istiraatiijiga ah ee Gedo, halkaas oo la sheegay in saraakiil ka tirsan militariga Itoobiya ay taageerayaan ciidamada Jubaland ee kasoo horjeeda dowladda federaalka. Tallaabadan ayaa wiiqi karta deganaansho diblomaasiyadeed oo dhawaan la gaaray.

Ilo wareedyo kala duwan oo ku sugan aagga xuduudda ayaa u xaqiijiyay Caasimada Online in Itoobiya ay sarkaal sare oo ka tirsan militarigeeda u dirtay gobolka Gedo. Sarkaalkan ayaa la sheegay inuu digniin adag u diray ciidamada daacadda u ah dowladda federaalka Soomaaliya, isagoo ku amray inay ka baxaan magaalada xuduudda muhiimka ah ee Beled-Xaawo.

Taliyaha Itoobiyaanka ah ayaa la kulmay mas’uuliyiin ka tirsan maamulka Jubaland iyo odayaasha dhaqanka deegaanka, isagoo u sheegay in ciidamada daacadda u ah federaalka, ee uu hoggaamiyo Cabdirashiid Janan, ay waajib ku tahay inay deegaanka ka baxaan. Markii sababta la weydiiyay, wuxuu sarkaalku sheegay in Addis Ababa ay iskaashi amni oo soo jireen ah la leedahay ciidamada maamul goboleedka Jubaland.

Xaaladdan ayaa abuuraysa iska hor-imaad weyn, iyadoo sii xumaynaysa xiriirka u dhexeeya dowladda dhexe ee Muqdisho iyo dalka deriska la ah ee Itoobiya, taasoo sidoo kale ka mid ah dalalka ciidanka ugu badan ku deeqay Hawlgalka Ku-meel-gaarka ah ee Midowga Afrika ee Soomaaliya (ATMIS).

Heshiis diblomaasiyadeed oo halis ku jira

Xiisaddan cusub ayaa timid bilooyin kadib xiisad aad u kacsanayd oo ka dhalatay saxiixa heshiis is-afgarad (MoU) oo 1-dii Jannaayo 2024 dhexmaray dalka aan badda lahayn ee Itoobiya iyo maamulka Somaliland.

Heshiiskan ayaa Itoobiya siin lahaa marin badeed iyo mid ganacsi oo ay ku tagto Badda Cas, iyadoo sii maraysa dekedda Berbera. Taas beddelkeeda, waxay Somaliland heli lahayd saami shirkadda Ethiopian Airlines iyo, tan ugu muhiimsan, suurtagalnimada in la aqoonsado madaxbannaanideeda—tallaabadaas oo ay Muqdisho si kulul ugu tilmaantay “fal gardarro ah” iyo xadgudub ka dhan ah madax-bannaanida dhulkeeda.

In kasta oo xiriirkii diblomaasiyadeed qayb ahaan dib loo soo celiyay kadib khilaafkii hore, haddana dhacdooyinka Gedo waxay muujinayaan in ismaandhaafka salka ku haya aan weli xal loo helin.

Sida ay sheegayaan falanqeeyayaasha, haddii ciidamada Itoobiya ay si firfircoon uga caawiyaan ciidanka Jubaland inay ciidamada federaalka ka saaraan Beled-Xaawo, waxay taasi si aan laga soo kabasho lahayn u dhaawici kartaa xiriirka labada dal.

War-saxaafadeed ay soo saartay Arbacadii, dowladda federaalka Soomaaliya waxay ku eedaysay mas’uuliyiinta Jubaland, oo uu hoggaaminayo madaxweyne ku xigeenka maamulkaas, Maxamuud Sayid Aadan, iyo “hoggaamiyeyaal Itoobiyaan ah” inay wadaan qorshe isku dubaridan oo lagu “abuurayo colaad iyo isku dir” gobolka Gedo ah.

Waxaa xusid mudan, in war-saxaafadeedka Muqdisho aan lagu xusin magacyada saraakiisha militariga Itoobiya ee goobta jooga, taasoo calaamad u ah mawqifkeeda diblomaasiyadeed ee xasaasiga ah.

Xifaaltan muddo fog soo jiray

Xiisadda Gedo waxay sidoo kale si qoto dheer ugu xiran tahay siyaasadda gudaha Soomaaliya ee is-bedbeddelka badan. Dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ku riixaysa isbeddello dastuuri ah oo muran badan dhaliyay, tallaabadaas oo ay si adag uga soo horjeedaan dhowr ka mid ah Dowlad Goboleedyada awoodda leh ee Soomaaliya.

Hoggaamiyaha Jubaland, Axmed Madoobe, iyo hoggaamiyaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni, ayaa ku eedeeyay Madaxweyne Xasan Sheekh inuu wiiqayo nidaamka federaalka ee dalka uuna ka baxay ballanqaadyadii ahaa in la ilaaliyo sarreynta sharciga.

Loollankan awoodda ee gudaha ayaa abuuraya fursad ay kaga faa’iideystaan dhinacyada dibadda ah, sida Itoobiya, si ay saameyn ugu yeeshaan iyagoo taageeraya maamul goboleedyada ka soo horjeeda dowladda dhexe.

Ciidamada daacadda u ah dowladda federaalka ee Gedo, oo uu hoggaamiyo Janan, ayaa la soo sheegayaa inay saldhig milatari oo ay dhistay UK u adeegsanayeen weerarro ay ku qaadaan ciidamada Jubaland, taasoo sii kicisay xanaaqa maamulka gobolka iyo xulafadiisa Itoobiya.

Arrinta sii murjinaysa xaaladdan, waxaa jira warar aan la xaqiijin oo sheegaya in suurtagal ay tahay in ciidamo Masaari ah la keeno Soomaaliya, gaar ahaan gobolka Gedo. Tallaabo noocan oo kale ah waxay walaac xooggan ku abuuri doontaa Addis Ababa, marka la eego khilaafka soo jireenka ah ee u dhexeeya Masar iyo Itoobiya ee ku saabsan Biyo-xireenka Weyn ee Horumarka Itoobiya (GERD).

Afgooye (Caasimada Online) – Faah-faahinno dheeraad ah ayaa waxaa laga helayaa howlgal culus oo ay si wadajir ah u fuliyeen ciidamada Xoogga dalka iyo kuwa howlgalka AUSSOM, kaas oo Jimcihii lagu xoreeyay deegaanka Bariire ee gobolka Shabeellaha Hoose.

Ciidamada dowladda iyo kuwa Uganda ee qaybta ka ah howlgalka AUSSOM oo qaaday weeraraka ayaa dagaal adag la galay Al-Shabaab, isla markaana ku jabiyay Bariire oo ay ugu dambeyn la wareegeen, waxaase lasoo wariyay in khasaare wayn uu gaaray Uganda.

Inta la xaqiijiyey waxaa ciidamada Uganda uga dhintay howlgalkan oo maalmo qaatay ugu yaraan illaa 17 askari, iyada oo 6 kamid ah ay ku dhinteen gaari laga soo buuxiyay walxaha qarxa oo ay todobaadkan kusoo weerareen maleeshiyaadka kooxaha Khawaarijta.

Dhanka kale, inta uu socday dagaalka waxaa la dilay in ka badan 100 xubnood oo ka tirsanaa kooxda Al-Shabaab ayaa la dilay, sida ay sheegtay dowladda Soomaaliya.

Sidoo kale, waxaa gacanta lagu dhigay maxaabiis nool oo ka tirsan kooxda. Ciidamada ayaa haatan ka wada magaalada iyo deegaannada ku xeeran hawl-gallo nadiifin ah, iyagoo gacanta kusoo dhigay hub iyo saanad ciidan oo fara badan.

Howlgalka Bariiri kadib ciidamada ayaa qorsheynayaa inay u jiheystaan dhinaca degmada Awdheegle oo ay haatan ku sugan yihiin xubnaha Al-Shabaab, si looga xoreeyo halkaasi.

Haddii Bariire ay qabtaan ciidamada huwanta ayaa ah guul-wayn, waxayna sidoo kale suuragalaneysaa in dowladda ay dib ula wareegto shanta buundo ee muhiimka u ah isku socodka gobolka Shabeellaha Hoose, taas oo culeys ku noqon doonto kooxda A-Shabaab.

Shabeellaha Hoose ayaa waxaa haatan ka socdo howlgallo culus oo lagi gaaray guullo waawayn, waxaana horay loo xoreeyay deegaannada Sabiid iyo Caanoole ee gobolkaasi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xildhibaan Cabdiraxmaan Cabdishakuur Warsame oo ka tirsan Golaha Shacabka Soomaaliya oo qoraal soo saaray ayaa weerar culus oo dhanka afka ah ku qaaday xukuumadda DanQaran ee uu hoggaamiyo Ra’iisu wasaare Xamza Cabdi Barre, isaga ooo sidoo kale eedeymo waawayn u jeediyay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Warsame ayaa xukuumadda hadda jirta ku tilmaamay dhiigmiirato, isaga oo sidoo kale sheegay inay kusoo koobantay khudbado maran iyo ballan-qaadyo waxba kama jiraan ah.

“Sharciyada Xukuumadda waxa lagu dhisaa waxqabad ee laguma dhiso khudbado maran. Waxaan aragnaa tiyaatar siyaasadeed, munaasabado dhoolatus ah iyo ballanqaadyo wax-kama-jiraan ah, iyadoo argagexisadii soo xoogaysanayso, caddaaladana la iibsanayo sidii loo kala lacag badan yahay, adeegyadii asaasiga ahaana ay sii gabaabsanayaan” ayuu yiri.

Sidoo kale wuxuu intaasi ku daray in Madaxweynaha isaguna uu xoojiyay musuq-maasuqa iyo kala qaybsanaanta dalka, isagoo dantiisa shakhsiga ah ka hor mariyey middii shacabka.

Hoos ka akhriso qoraalka oo dhammeystiran:-

Xukuumad dhiigmiirato ah:

Dawladaha nugul sida Soomaaliya oo kale hoggaamintu ma aha awood la hanto ee keli ah, waase in la soo celiyo kalsoonidii dadka u dhexeysay, aaminaddii ay dowladda ku qabeen iyo midaynta qaranka kala qoqoban.

Nasiibxumo, maamulka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, wuxuu qaaday waddo taa lid ku ah. Halkii uu Soomaaliya xasillin lahaa, wuxuu xoojiyey musuqmaasuqa iyo kala qaybsanaanta, isagoo dantiisa shakhsiga ah ka hor mariyey middii shacabka.

Hoggaamiyayaasha dhabta ahi, waxay u adeegaan dadkooda, dhiigmiiratadu se waxay u adeegaan naftooda.  Xukunka MXS wuxuu noqday ganacsi qoyseed (family enterprise), damiirka dadka oo la iibsado, hantidii dadweyne oo loogu takrifalo sidii mid gaar ah, iyadoo loo qaybinayo xulafada siyaasadeed, xubnaha qoyska, iyo geesawayn kooban oo macaash doon ah, halka danyartii ay kadeedan yihiin oo ay silcayaan. Tani ma aha hoggaamin ee waa boob iyo dhac.

Sharciyada Xukuumadda waxa lagu dhisaa waxqabad ee laguma dhiso khudbado maran. Waxaan aragnaa tiyaatar siyaasadeed, munaasabado dhoolatus ah iyo ballanqaadyo wax-kama-jiraan ah, iyadoo argagexisadii soo xoogaysanayso, caddaaladana la iibsanayo sidii loo kala lacag badan yahay, adeegyadii asaasiga ahaana ay sii gabaabsanayaan.

Musumaasuqii ayaa sidii furuqii u faafay, nin walbow naftaa iyo wixii aad soo gaarto xaabso ayey noqotay eexdii ayaa la sharciyeey, isla xisaabtankiina waa la xabaalay, natiijadii waxay noqotay,, xukuumaddii in ay lumisay kalsoonidii shacabka, muwaddiniintiina ay ku ridday quus iyo niyadjab wayn.

Hab-dhaqankaan lagu naaxinayo geesawaynta taageersan maamulka, qoyska iyo xulafada siyaasadeed oo keliya ah waa eex sumaysan oo shidaalinaysaa caro xooggan, wiiqaysana midnimadii qaranka, waxaayna dhiirrigelinaysaa kooxaha argagexisada ah.

Furimihii dagaalka waa la soo banneeyey, ciidanka dowladda waxaa loo adeegsadaa barakicinta danyarta lagala baxayo dhulka dowladda ee laga iibanayo ganacsato iyaguna dhiigmiirato ah, waxaa kaloo ciidanka loo adeegsadaa in qalalaase looga abuuro maamul gobolleedyada, (Raaskambooni iyo Gedo) ayaa tusaale ah. Dhanka kale, ciidankeennii waxa lagu hayaa mushahar yari, agab yari iyo niyad jabin joogto ah, iyada oo ay xulafadii madaxweynaha oo keli ah ay hodmayaan.

Soomaaliya ma awoodi karto xukuumad u talisa nafteeda ee aan dadkeeda u talin. Waxaan u baahannahay hoggaan mudnaanta siiya dhismaha kalsoonida shacabka iyo aaminadda ay dowladda ku qabaan, taasoo ku iman karta caddaalad, sinnaan, hawl hufnaan, karti iyo waxqabad.

Waa in aynaan daawan danyarta xaqooda la duudsiinayo, waa in innagoo isku duuban aan ka hortagno imbaraadooriyadda musuqa iyo maamulka dhiigmiiradka ah ee jidka burburka inoo wada.

Xilligii isbeddelku waa hadda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xukuumadda DanQaran ee uu hoggaamiyo Ra’iisul wasaare Xamza Cabdi Barre ayaa si la yaab leh uga hadashay guuxa mooshinka ay wadaan xildhibaanno ka tirsan baarlamaanka oo doonayo inay xilka looga qaado Ra’iisul wasaaraha.

Wasiirka Wasaaradda Dekedaha iyo Gaadiidka Badda, Mudane Cabdulqaadir Maxamed Nuur (Jaamac) oo kamid ah xubnaha aadka ugu dhow Ra’iisul wasaare Xamza ayaa shaaciyay in 4 qof oo kaliya ay waddo buuqa, isla markaana aysan wax culeys ah u arkeyn mooshinka.

Sidoo kale wuxuu ugu baaqay xubnaha ku howlan inay keenaan baarlamaanka, ayna iska daayaan buuqa ay ka wadaan baraha bulshada ee Internet-ka.

“Xukuumada Dan-Qaran 4 qof buuqooda mid ku baxeyso ma ahanee hadaad wax heysaan Golaha Shacabka BJFS maad keentaan?  Maxaa Facebook iyo Twitter (X) kala doonteen buuqiina, aleen baraha Bulshada mooshin lama keene?” ayuu yiri wasiir Jaamac.

Wasiirka oo hadalkiisa sii wata ayaa arrintan la xiriiriyay dhanka mucaaradka, isaga oo tilmaamay inay haysato tabar la’aan siyaasadeed, sida uu hadalka u dhigay.

“Qaylada ka socoto baraha Bulshada Shacabkaa ku filan iney ka jawaabaan, anaga waa u iftiimineynaa keliya, sababtuna waa tabar la’aan Mucaaradka heysato hadey tabar haayaan fagaaraha Baarlamaanka ayey la sugi lahaayeen. Dan-Qaran Shacabkaa iska leh” ayuu sii raaciyay.

Sida uu horay u sheegay Xildhibaan Cabdiladiif Muuse Nuur (Sanyar) mooshinka lagu ridayo xukuumadda Xamza ayaa haatan lagu diyaarinayaa magaalada Nairobi ee caasimada dalka Kenya, waxaana uu tilmaamay in ay saxiixeen xildhibaano gaaraya ilaa 120 mudane.

Sanyare ayaa sidoo kale sheegay in 23-ka bishaan oo ku beegan maalin Sabti ah ay qorsheeyeen in mooshinkaas la keeno kulanka baarlamaanka, si kalsoonida loogala noqdo Ra’iisul Wasaare Xamse iyo xukuumadiisa.

“Mooshinka kalsooni kala-noqoshada Xukuumada Xamse Cabdi Bare, ee lakeeni doono maalinta sabtida ah 23 Augast insha allaah, waxaa saxiixay xildhibaabano gaaraya 120 mudane, wali waxaa naga dhiman 20 mudane, xildhibaankii raba inuu cibaadaysto aniga ha ilasoo xiriro,” ayuu yiri Xildhibaan Cabdiladiif Muuse Nuur (Sanyare) oo waqooyiga Gaalkacyo laga soo doorto.

Si kastaba, Ra’iisul Wasaare Xamza Cabdi Barre, ayaa noqday ra’iisul wasaarihii ugu xilka dheeraa, markii dib loo eego taariikhda intii ay xafiiska joogeen Ra’iisul Wasaarayaashii Soomaaliya soo maray, taasina waxaa sabab u ah kalsoonida uu Madaxweyne Xasan Sheekh u qabo Ra’iisul Wasaarihiisa.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada Booliska Soomaaliya ayaa saaka howlgal kale oo oo burburin ah ka bilaabay qaybo kamid ah xaafadda Suuqa Xoolaha ee degmada Heliwaa, halkaas oo aroortii hore ay ku jarmaadeen gaadiidka waawayn ee Cagaf-cagafta.

Wararka ayaa sheegaya in xalay saq-dhexe ciidamo la dul-dhigay shacabka deggan dhulka warshaddii dhiiigga ee Suuqa Xoolaha, iyaga oo gabi ahaan la hakiyay dhaq-dhaqaaqa, kadibna saaka bilaabay howlo burburin ah, maadaama dhulkaas uu yahay dhul dowladeed.

Goobjooge la hadlay warbaahinta ayaa xaqiijiyay in haatan uu socda howlgalka, ciidankuna ay wadaan burburinta xaafadda, iyada oo la xiray dhammaan waddooyinka gala halkaasi.

“Ciidanka dowladda ayaa duduminaayo marka hadda dadka alaabada ayay la baxayaan, meesha ganacsiyo ayaa ku yiilay sidoo kale dad shacab ah ayaa daganaa, maadaama dhul dowlo tahay waxaa la yiri dadka ka guura oo amar ayaa soo baxay” ayuu yiri goobjooguhu.

Sioo kale wuxuu intaasi kusii daray in haatan shacabka ay raranayaan alaabtooda, isla markaana ka guurayaan dhismaha goobta uu howlgalku ka socdo.

Xaaladda goobta ayaa haatan ah mid aad u kacsan, waxaana Suuqa Xoolaha lagu arkayaa gaadiidka dagaalka iyo ciidamada dowladda ee burburinta ka wada xaafaddaasi.

Isbuucii hore ayay ahayd markii sidaan oo kale cagta loo mariyay dhulka xaafadda Siinaay ee degmada Wardheegley, halkaas oo ay la wareegtay dowladda Soomaaliya, iyada oo laga raracay shacab iyo ganacsato daganaa suuqa Siinaay ee magaalada Muqdisho.

Maalmihii u dambeeyay ayaa waxaa Muqdisho ka taagnaa dood ka dhalatay barakicinta dadka deggan dhulalka danta-guud, iyadoo inta badan ay la wareegtay dowladda dhexe.

Kismaayo (Caasimada Online) – Maamul-goboleedka Jubaland ayaa sheegay in xiisadda colaadeed ee ka soo cusboonaatay gobolka Gedo ay salka ku hayso ajandayaal siyaasadeed oo shisheeye, gaar ahaan kuwa la xiriira muranka Webiga Niil ee u dhexeeya dalalka Itoobiya iyo Masar.

War-saxaafadeed ka soo baxay Wasaaradda Amniga Gudaha ee Jubbaland, ayaa lagu eedeeyay Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, inuu si bareer ah u kala qaybinayo Ciidanka Xoogga Dalka ee ku sugan Gedo, tallaabadaas oo looga gol leeyahay in lagu wiiqo nidaamka federaalka.

“Jubbaland waxay si adag u aaminsan tahay in duullaanka milatari ee cusub ee ka socda Gedo uu xambaarsan yahay ajandayaal shisheeye oo qarsoon, gaar ahaan kuwa ku saabsan muranka Webiga Niil, arrintaas oo Soomaaliya ku dhex jiidaysa colaad aanay wax lug ah ku lahayn,” ayaa lagu yiri war-saxaafadeedka.

Falanqeeyayaasha siyaasadda ayaa dhowaan ka digay in joogitaanka ciidammada Itoobiya oo ay wehliyaan kuwa Masaari ah—oo la filayo inay ku biiraan Howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya bilaha soo socda—ay hurin karto isku dhac baahsan, haddii aysan Dowladda Federaalka Soomaaliya dejin istaraatiijiyad qaran oo cad.

Itoobiya iyo Masar ayaa weli isku maan-dhaafsan arrinta Biyo-xireenka Weyn ee Horumarka Itoobiya (GERD), taasoo dhalisay walaac laga qabo in loollankoodu uu soo gudbo gudaha Soomaaliya.

Jubaland ayaa sidoo kale ku eedaysay Madaxweyne Xasan Sheekh inuu gobolka Gedo geeyay taliyihii hore ee nabad-sugidda gobolkaas, Cabdirashiid Janan—oo haatan la safan Dowladda Federaalka—si uu u hoggaamiyo howlgallada ka dhanka ah ciidamada Jubbaland.

Dhanka kale, xiisad ayaa weli ka taagan magaalada xuduudda ku taalla ee Beledxaawo, kadib markii ay soo baxeen warar sheegaya in saraakiil ka tirsan milatariga Itoobiya oo ka howlgala Gedo ay ku amreen ciidamada Dowladda Federaalka ee uu hoggaamiyo Janan inay deegaanka ka guuraan. Amarkaasi wuxuu kiciyay dibadbaxyo ballaaran iyo eedeymo ku saabsan ku xadgudubka madax-bannaanida qaranka.

Boqollaal ka tirsan dadka deegaanka ayaa isugu soo baxay waddooyinka maalintii Khamiista, iyagoo muujinayay taageerada ay u hayaan ciidamada Dowladda Federaalka Soomaaliya, isla markaana ka soo horjeeda faragelin kasta oo shisheeye.

“Waan diidnaynaa amar kasta oo shisheeye oo wax u dhimaya xaqa aan u leenahay is-maamul,” ayuu yiri mid ka mid ah dibadbaxayaasha oo codsaday inaan magaciisa la sheegin. “Ciidanka Qaranku wuxuu halkan u joogaa inuu na difaaco. Waa magaaladeenna, mana jirto cid shisheeye ah oo noo yeerin karta sida aan amnigeenna u maareynayno.”

Horumarradan dambe ayaa sii murjiyay xiriirkii u dhexeeyay Muqdisho iyo maamulka Jubaland ee fadhigiisu yahay Kismaayo, kaasoo ugu baaqay beesha caalamka inay si degdeg ah u soo farageliso, isla markaana Dowladda Federaalka Soomaaliya kala xisaabtanto xiisadda sii kordheysa.

Ciidamada Federaalka ayaa dhowaan magaalada Beledxaawo kala wareegay ciidamada Jubaland, kaddib iska hor-imaadyo culus oo dhex maray. Dowladda Federaalka ayaa ku eedaysay Jubbaland inay ka dambaysay hurinta colaadda, waxayna tan iyo markaas hakisay adeegyadii dowliga ahaa ee ay ka bixin jirtay qaybo ka mid ah gobolka Gedo.

Jubaland ayaa iska fogaysay eedeymahaas, waxayna ku celisay in shacabka reer Gedo aan lagu qasbi karin inay u dulqaataan colaad salka ku haysa hagardaamooyin siyaasadeed. Maamulka ayaa sidoo kale ka digay tallaabooyin dheeraad ah oo lagu doonayo in lagu carqaladeeyo nidaamka federaalka ah ee dowladnimada Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Markabka hubka waday ee MV Sea World ayaa la filayaa inuu kusoo xirto Dekedda Muqdisho si uu ugu dejiyo hubka iyo saanadda ciidan ee uu sido.

Markabkan oo dhawaan laga sii daayay dekedda Boosaaso oo ku dhawaad 20 maalmood uu ku haystay maamulka Puntland, kadib markii ay ka soo qabatay xeebta Bareedo ee u dhow Ras Xafuun.

Markabkan ayaa lasii daayay kadib markii uu maamulka Puntland sheegay in Turkida ay la wadaagtay cadeymo dhameystiran oo xaqiijinaya lahaanshaha saanada ciidan iyo hubka saaran markabka.

Ciidamada xoogga dalka iyo kuwa ilaalada ka ah xerada TÜRKSOM ayaa heegan la geliyay, si ay u sugaan amniga intii lagu guda jiro hawsha dejinta saanadda militari ee saaran markabka, taas oo lagu xaqiijinayo badqabka daabulida iyo in ay wax carqalad ah dhicin.

Maamulka Puntland ayaa 4-tii bishaan sii daayay markabkan, iyadoo markabka iyo shixnadii saarnayd ku wareejisay dowladda Turkiga. Wareejinta markabka MV Sea World ayaa looga dhawaaqay kulan markaas dhexmaray Madaxweynaha Puntland iyo wafdi ka socday dowladda Turkiga oo uu hoggaaminayay Safiirka Turkiga ee Soomaaliya, Alper Aktaş.

Sii-deynta markabkan ayaa ku timid dadaal diblumaasiyadeed heer sare ah oo Imaaraadka u sameeyay Turkiga, maadaama uu si weyn ugu dhow yahay Saciid Deni, taas oo ugu dambeyntiina keentay in markabka iyo hubka uu siday lagu wareejiyo Turkida.

Inkastoo dowladda Soomaaliya aysan faahfaahin buuxda ka bixin tirada iyo nooca agabka militari ee saaran markabka, haddana ilo-wareedyo ayaa tilmaamaya in saanaddan loo qorsheeyay in lagu adeegsado tababarka ciidamada Soomaaliyeed ee xerada TÜRKSOM, halkaas oo ay macallimiin Turki ah ka wadaan howlo tababar.

Nairobi (Caasimada Online) – Faahfaahin dheeraad ah ayaa kasoo baxaysa diyaarad yar oo sidday shaqaale caafimaad oo shalay galab ku dhacday xaafad ku taala duleedka magaalada Nairobi.

Hay’adda Amref Flying Doctors ayaa sheegtay in diyaaradda oo nooceedu ahaa Cessna ay ka kacday garoonka diyaaradaha ee Wilson galabnimadii Khamiista, iyadoo ku sii jeedday magaalada Hargeysa ee caasimadda Somaliland. Waxaana ka dhashay khasaare isugu jir dhimasho iyo dhaawac, iyadoo gebi ahaanba ay burburtay diyaaraddu.

Lix ruux ayaa ku geeriyooday shilkan, halka 4 kamid ah dadka dhintay ay ahaayeen dhakhaatiir, kalkaaliyayaal iyo duuliyihii diyaarada, halka labada kalena ay ahaayeen dad ku sugnaa dhismaha ay diyaarada ku dhacday.

Diyaaradda ayaa burburka ka dib waxaa qabsaday dab, waxa ayna ku dul dhacday dhismo ku yaal xaafadda Githurai ee magaalada Nairobi. Baarayaal ayaana halkaasi loo diray si ay u baaraan sababta keentay shilka.

Sida ay shaacisay hay’adda duulista rayidka ee Kenya, diyaaradda ayaa lumisay xiriirka raadaarka saddex daqiiqo kaddib markii ay hawada gashay, taas oo dhalisay dareen degdeg ah oo sababay in lala socdo xaaladda.

Maamulaha guud ee shirkada iska leh diyaaraddan ee Amref, Stephen Gitau ayaa dhankiisa sheegay in ay si buuxda ula shaqeynayaan laamaha maamulka duulista iyo kooxaha gurmadka deg-degga ah si loo fahmo waxa dhacay.

Ciidamada Kenya iyo booliska qaranka ayaa gaaray goobta uu shilku ka dhacay si ay u fuliyaan howl-gal baaritaan ah iyo ururinta haraadiga diyaaradda.

Amref oo ah hay’ad samafal caafimaad ayaa ka howl-gasha meelo badan oo ku yaalla geeska Afrika, oo ay ka mid tahay Somaliland. Waxay ka qayb qaadataa mashaariic caafimaad oo ay kamid yihiin xoojinta adeegyada caafimaadka aasaasiga ah iyo wacyigelinta ka dhanka ah gudniinka fircooniga ah.

Shaqada hay’addan ee Somaliland waxay qeyb ka tahay istaraatiijiyadooda guud ee horumarinta caafimaadka Afrika, iyadoo la kaashanaysa hay’ado maxalli ah iyo kuwo caalami ah si ay u hirgeliyaan barnaamijyadooda caafimaad.

Hay’addan ayaa waxay wada-shaqayn buuxda la leedahay bulshooyin ku baahsan 35 dal oo Afrikaan ah si ay u tababaraan shaqaalaha caafimaadka, u gaarsiiso adeegyo muhiim ah, isla markaana ay u dhisto nidaamyo caafimaad oo waara.

Si kastaba, shilalka ay ku lug leeyihiin diyaaradaha yar yar ayaa ah kuwo mararka qaar laga dareemo Bariga Afrika. Bishii Abriil ee sanadkii hore, taliyihii guud ee ciidamada Kenya ayaa ka mid ahaa 10 qof oo ku dhintay shil diyaaradeed oo dhacay Kenya, wax yar kadib markii ay duushay diyaarad milatari.

Arbacadii, Wasiirradii Difaaca iyo Deegaanka dalka Ghana Edward Omane Boamah iyo Ibrahim Murtala Muhammed iyo Lix ruux oo kale ayaa ku geeriyooday shil diyaaradeed oo ka dhacay gobolka Ashanti ee koonfurta dalkaasi, kadib markii ay la dhacday diyaarad Helikobter ah.