Beledxaawo (Caasimada Online) – Wararka naga soo gaaraya gobolka Gedo ayaa sheegaya in maanta kacdoon shacab oo wayn uu ka bilowday degmada Beledxaawo, kaas oo looga soo horjeedo farogelinta ay ciidamada Itoobiya ku hayaan xaaladda gobolkaasi.

Shacab careysan ayaa maanta isugu soo baxay gudaha magaaladaasi oo dhowaan ay la wareegeen ciidanka dowladda, waxayna ciidamada Itoobiya ku eedeeyeen in ay weerar ku yihiin madax bannaanida iyo midnimada Soomaaliya.

Sidoo kale, shacabka ayaa dalbaday in ciidanka Itoobiya ay joojiyaan dhaq-dhaaqyada ay haatan ka wadaan gobolka Gedo, isla markaasna ay dib ugu laabtaan dalkooda.

Bannaanbaxan ayaa ka dhashay caro xooggan oo ka dhalatay hadal kasoo yeeray saraakiil Itoobiyaan ah oo ku sugan gobolkaasi, kaasoo ay ciidamada Soomaaliya saddex cisho ugu qabteen in ay uga baxaan magaalada Beledxaawo oo haatan ay ku sugan yihiin.

Waxaa dibad-baxani ka horreeyay mid kale oo ay shalay dhigeen shacabka degmada Doolow, kaas oo isna looga soo horjeedyay farogelinta Itoobiya ee gobolka Gedo.

Ciidamada Itoobiya ayaa isku dayaya in ay la dagaalamaan ciidamada dowladda federaalka ee ku sugan magaalada Beledxaawo, sida uu xaqiijiyay guddoomiyaha gobolka Gedo.

Cabdullaahi Shimbir, oo ah guddoomiyaha gobolka Gedo isla markaana taabacsan dowladda Federaalka, ayaa shir jaraa’id uu qabtay ku sheegay in ciidamada Itoobiya ay u yeereen odayaasha deegaanka, kadibna ay la wadaageen amar la dul-dhigay ciidamada dowladda ee deggan xerada UK, kuwaasoo dhawaan la wareegay Beledxaawo.

Dhawaan ayay ahayd markii ciidamada Itoobiya ay weerareen xerada ciidamada NISA ee Doolow, iyagoo gebi ahaanba cagta mariyay, kadibna xirey taliyihii xeradaasi. Ilaa iyo hadda ma jiro war rasmi ah oo kasoo baxay dowladda Federaalka, kuna saabsan xad-gudubkaasi ay Itoobiya geysatay.

Si kastaba, xaaladda gobolka Gedo ayaa weli kacsan, iyadoo ciidamada dowladda Soomaaliya oo uu hoggaaminayo Cabdirashiid Janan ay dhawaan si buuxda ula wareegeen magaalada Beledxaawo, taasoo muddo dheer ay gacanta ku hayeen ciidamo taabacsan maamulka Axmed Madoobe.

Beledxaawo (Caasimada Online) – Taliyaha NISA ee Jubaland Cabdirashiid Xasan Nuur (Janan) oo haatan ku sugan degmada Beled-xaawo ee gobolka Gedo ayaa ka hadlay xaaladda gobolkaasi, isagoo soo hadal qaaday farogelinta ciidamada Itoobiya ee gobolka.

Janan ayaa marka hore shaaca ka qaaday in kaliya ay is hayaan Axmed Madoobe, ayna Itoobiya iyo Kenya u arkaan laba dal oo daris ah oo ay ka dhexeyso is ixtiraamid.

“Annagu isma hayno cadowgeenana ma’ahan Itoobiya iyo Kenya waa dowlado aan daris nahay, waxaana naga dhexeyso is xormeyn iyo wada shaqeyn,” ayuu yiri C/rashiid Janan.

Sidoo kale, wuxuu ku hanjabay inay ka hortagi doonaan cid kasta oo diidan qaranimada Soomaaliya, ayna difaaci doonaan dadka iyo dalka Soomaaliyeed.

“Cid kasta oo qaranimada Soomaaliyeed diidan annagana waa diidanahay ma ogolin, waxaa rabno waxaa wayay shacabka oo nabad ku noolaado heybadda qaranimo ee dalkeenna oo taagnaato,” ayuu mar kale yiri taliyaha NISA ee maamulka Jubaland.

Waxaa kale oo uu farriin u diray ciidamada dowladda ee ku sugan gobolka, isaga oo faray inay gutaan waajibaadka qaran ee saaran, isaga oo ballan qaaday inay ka war qabi doonto dowladdooda.

“Gobolkan waxaa rabnaa inuu kala dambeyn sax ah uu yeesho, ciidamada qalabka sidana ay waajib gutaan wax kastana waxaa diyaar ula ah dowladda Soomaaliyed,” ayuu raaciyay.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan Itoobiya ay muddo saddex cisho ah u qabatay Janan iyo ciidamada dowladda ee ku sugan degmada Beledxaawo, sida uu shalay xaqiijiyay guddoomiyaha gobolka Gedo ee dowladda, Cabdullaahi Cabdi Jaamac (Shimbir).

Dhowaan ayay sidoo kale ahayd markii ciidanka Itoobiya ay weerareen xerada taliska NISA ee Doolow, iyaga oo gebi ahaan cagta mariyay, kadibna soo xiray taliyihii xeradaasi, mana jiro illaa iyo war rasmi ah oo kasoo baxay dowladda oo ku aadan xadgubka Itoobiya.

“

Muqdisho (Caasimada Online) – Maxkamadda Ciidamada Qalabka Sida ayaa saak xukun dil toogasho ah ku fulisay saddex xubnood oo ka tirsanaa maleeshiyaadka Al-Shabaab, kuwaas oo usoo gacan galay dowladda, kadibna lagu xukumay dilka saaka lagu fuliyay.

Raggan ayaa saaka aroortii hore la geeyay tiirka toogashada ee Iskuul Buluusiya, halkaas oo ay ku toogteen ciidamo ka tirsan kuwa ammaanka ee dowladda Soomaaliya.

Saddexda marxuum ayaa lagu kala magacaabi jiray Qudaama Xamze Yuusuf Maxamed oo magaciisa afgarashada uu ahaa (Yaxye), Cabdi Xassan Rooble oo Al-Shabaab looga dhex yaqiinay (Afeey) iyo Ibraahim Cumar Shamcuun oo loo yaqaanay (Hubka), waxaana lagu wada fuliyay dil toogasho ah oo ay horay ugu xukuntay Maxkamadda Ciidamada Qalabka Sida.

Fagaaraha lagu toogtay raggan ayaa waxaa sidoo kale goobjoog ahaa mas’uuliyiin ka tirsan Maxkamadda Ciidamada oo goobta kula hadlay warbaahinta, isla markaana ka warbixiyay toogashada saddexdaasi nin ee horay uga tirsanaa maleeshiyaadka argagixisada ah.

Dhammaan ragga la dilay ayaa si gaar ah uga tirsanaa amniyaatka kooxda Al-Shabaab, waxaana ay u qaabilsanaayeen madax jabiska iyo fulinta weerarada gaadmada ah, sida ay shaaciyeen saraakiisha goobjoogga ahaa fulinta toogashada.

Cabdi Afey iyo Ibraahim hubka iyo Yaxye ayaa saddexduba lagu helay inay horay dilal qorsheysan uga gaysteen magaalada Muqdisho iyo sidoo kale gobolka Shabeellaha Hoose.

Maxkamadda Ciidamada ayaa marar badan tiirka gaysay xubno ka tirsanaa kooxda Al-Shabaab oo sidaan oo kale loogu helay inay dilal iyo qaraxyo dilal ka fuliyeen caasimada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Dowladda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa kulan muhiim ah ku qaabilay Madaxtooyada Qaranka Wakiilka Gaarka ah ee Midowga Afrika, ahna Madaxa cusub ee howlgalka AUSSOM, Danjire El Hadji Ibrahima Diene iyo saraakiisha ugu sarreysa ee hoggaamisa howlgalkaasi.

Kulanka waxaa sidoo kale goobjoog ka ahaa Taliyaha Guud ee Ciidanka AUSSOM, S/Guud Sam Kavuma, Taliyaha Booliska AUSSOM Hillary Sao Kanu iyo masuuliyiin sare oo ka tirsan Dowladda Federaalka.

Intii uu socday kulanka, Madaxweynaha ayaa ka dhageystay warbixinno la xiriira howlgallada AUSSOM ee gudaha dalka, iyadoo sidoo kale diiradda la saaray isbeddelka hogaamineed ee uu keenay Danjire Diene oo dhawaan la wareegay xilka Madaxa howlgalka.

Waxyaabaha si gaar ah looga hadlay waxaa kamid ahaa marxaladda kala guurka ee howlgalka AUSSOM iyo qorshaha lagu wareejinayo mas’uuliyadda amniga dalka, si buuxda loogu gacan geliyo Ciidanka Qalabka Sida ee Soomaaliyeed.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa xusay in Dowladda Federaalka ay ku jirto dagaal ba’an oo ka dhan ah Al-Shabaab, isla markaana uu muhiim yahay in howlgalka AUSSOM uu garab istaago dowladda, si gaar ah dhinacyada xog-wadaagga iyo isweydaarsiga khibradaha ciidamada.

Danjire Diene ayaa dhankiisa muujiyay in uu diyaar u yahay in uu si dhow ula shaqeeyo dowladda Federaalka, gaar ahaan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab iyo dhisidda awoodda ciidamada qaranka.

Danjire El Hadji Ibrahima Diene ayaa dhowaan si rasmi ah ula wareegay xilka Madaxa howlgalka AUSSOM, isagoo hormuud u noqon doona dib-u-habeynta iyo hagaajinta taageerada uu howlgalkaasi siiyo ciidamada Soomaaliyeed.

Si kastaba, kulankan ayaa imanaya xilli ay kooxda Al-Shabaab dib u qabsatay qaar kamid ah deegaannadii laga xoreeyay, isla markaana uu hoos u dhac weyn ku yimid dagaalka kooxda Al-Shabaab, oo ay iska kaashanayeen ciidamada xoogga dalka iyo kuwa dadka deegaanka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dawladda Federaalka Soomaaliya ayaa war culus ka soo saartay xaaladda gobolka Gedo, iyadoo eedeyn culus u jeedisay xubno ka tirsan Jubbaland oo Madaxweyne ku xigeenka maamulkaas Maxamuud Sayid Aadan uu ugu horeeyo.

War-saxaafadeed ka soo baxay wasaaradda amniga dowladda federaalka ayaa lagu sheegay in isha lagu hayo dhaqdhaqaaqa xubno “qaswadayaal ah oo ka amar qaata eedaysane Axmed Madoobe, kuwaas oo ku mashquulsan shirgoollo iyo falal ay colaad uga hurinayaan Gobalka Gedo,” sida lagu yiri qoraalka.

Sidoo kale, Dowladda Federaalka ayaa qoraalkaan ku sheegtay in ragaasi ay faafinayaan warar been abuur iyo marin habaabin ah oo ay ku qarinayaan danbiyada ay faraha kula jiraan.

“Xubnahaas waxaa ka mid ah Maxamuud Sayid Aadan oo horay ugu lug lahaa tacadiyo badan oo ka dhacay Gobalka Gedo, waxaana uu maalmahaan danbe ku lug lahaa xogo uu uga been sheegayo xiisadda Gobalka Gedo,” ayaa lagu yiri qoraalka dowladda federaalka.

Dowladda ayaa sheegtay in Gobalka Gedo ay ku sugan yihiin Ciidamada Qaranka oo halkaas ka hawlgelaya.

“15-kii sano ee lasoo dhaafay ayuu Ciidanka Qaranka joogaa Gobalka Gedo, iyagoo gudana waajibaadkooda Qaran ee uu dastuurku u xilsaaray,” ayaa lagu yiri War-saxaafadeedka dowladda.

Dowladda ayaa sheegtay Ciidamada Qaranka oo kaashanaya shacabka Gobalka Gedo ay sii wadi doonaan gudashada waajibaadka ka saaran difaaca dalka iyo adeegga bulshada deegaanka.

“Ciidamada ayaa u idman sugidda amniga, xasilinta gobolkaas iyo la dagaalanka argagixisada,” ayaa lagu yiri bayaanka.

Dowladda Federaalka Soomaaliya digniin u dirtay shaqsiyaadka yo kooxo ay sheegtay inay ku howlan yihiin xiisad abuurka, kuwaas oo lala socdo dhaqdhaqaaqooda, isla markaana lala xisaabtami doono haddii ay ka waantoobi waayaan ficiladooda gurracan, sida qoraalka lagu yiri.

“Dawladdu waxay u mahadcelinaysaa Shacabka Gobalka Gedo iyo maamulkooda, kuwaas oo muujiyay midnimo, dawlad-jacayl iyo waddaniyad, waxayna dawladda Federaalka garab taagan tahay shacabkeeda,” ayaa lagu soo gabagabeeyey war-saxaafadeedka ay soo saartay Wasaaradda Amniga Soomaaliya.

Minneapolis (Caasimada Online) – Nin Soomaali ah oo degan gobolka Minnesota ayaa Arbacadii lagu xukumay 28 sano oo xabsi federaal ah, kadib markii lagu helay door muhiim ah oo uu ku lahaa qorshe ay xeer-ilaalintu ku tilmaantay inuu ahaa musuq-maasuqii ugu weynaa ee la xiriira masiibadii COVID-19 ee dalka Maraykanka – qorshe “si weyn loo habeeyay oo xeeladaysan,” kaasoo lagu lunsaday in ka badan $47 milyan oo dollar oo loogu talagalay in lagu quudiyo carruurta baahan.

Abdiaziz Shafii Farah, oo 36 jir ah, ayaa lagu tilmaamay maskaxdii ka dambeysay nidaamkan musuq-maasuqa, kaasoo si arxan darro ah looga faa’iideystay barnaamij ay dowladda dhexe maalgelinaysay si carruurta loogu quudiyo xilligii uu socday safmarkii COVID-19. Isaga iyo dadkii la shaqeynayay waxay si been abuur ah u sheegeen inay bixiyeen in ka badan 18 milyan oo cunto ah iyagoo adeegsanaya goobo aan jirin, si ay u lunsadaan lacago laga soo qaaday canshuur-bixiyeyaasha.

Marka laga reebo xukunka xabsiga, Garsooraha Maxkamadda Federaalka ee Degmada Minnesota, Nancy E. Brasel, ayaa sidoo kale ku amartay Farah inuu bixiyo magdhow lacageed oo gaaraya $47.9 milyan. Xukunkan ayaa yimid kadib dacwad socotay muddo toddoba toddobaad ah, halkaas oo xeer-beegti ay ku heshay Farah dambiyo dhowr ah, oo ay ka mid yihiin khiyaano elektaroonig ah, laaluush, iyo lacag dhaqid.

“Halkan Maraykanka waxaad ka gaartay guulo, laakiin waxaad muujisay tixgelin la’aan iyo ku tumasho sharciyada dalka Maraykanka,” ayay tiri Garsoore Brasel xilligii xukunka la ridayay, iyadoo falkiisa ku tilmaantay mid ka dhashay “hunguri aan xad lahayn.”

Liisas been abuur ah iyo laaluush

Dacwaddan ayaa qayb ka ah baaritaan ballaaran oo lagu magacaabay Feeding Our Future, taasoo ku saabsan hay’ad aan faa’iido doon ahayn oo fadhigeedu ahaa Minnesota, isla markaana xeer-ilaalintu sheegtay inay kormeeraysay musuq-maasuq baaxad weyn oo gaaraya $300 milyan. Dowladda Maraykanka ayaa si weyn u fududeysay shuruucdii Barnaamijkeeda Quudinta Carruurta ee Federaalka (Federal Child Nutrition Program) xilligii masiibada, si loo hubiyo in carruurtu aysan gaajoon – fursad uu Farah si xun uga faa’iideystay.

Laga bilaabo Abriil 2020, Farah wuxuu shirkaddiisa Empire Cuisine & Market u diiwaan geliyay inay tahay goob qaybisa cuntada. Wuxuu si degdeg ah u aasaasay in ka badan 30 xarumood oo la sheegay inay cunto qaybiyaan, kuwaasoo intooda badan ahaa dhulal bannaan ama xafiisyo maran oo aan marnaba cunto laga bixin.

Si ay u xoojiyaan sheegashadooda beenta ah, Farah iyo saaxiibbadiis waxay gudbiyeen qaansheegadyo iyo liisas tirakoob cunto oo la been abuuray. Waxay sidoo kale soo gudbiyeen liisas ay ku qoran yihiin carruur aan jirin, iyagoo adeegsanaya magacyo been abuur ah sida “Serious Problem” iyo “Britishy Melony,” sida ku cad dokumentiyada maxkamadda.

Si uu qorshuhu si habsami leh u socdo, Farah wuxuu bixiyay kumanaan doollar oo laaluush iyo gunnooyin sharci darro ah oo uu siiyay shaqaale ka tirsan hay’adaha kafaala qaada sida Feeding Our Future iyo Partners in Nutrition.

Farah wuxuu shakhsi ahaan jeebka ku shubtay in ka badan $8 milyan oo dollar muddo 18 bilood gudahood ah – lacago uu u adeegsaday inuu ku noolaado nolol raaxo iyo barwaaqo leh.

Xeer-ilaalintu waxay soo bandhigtay fariimo qoraaleed uu u diray mid ka mid ah eedeysaneyaasha la shaqeynayay, isagoo leh: “7 bilood gudahood, haddii ay arrimuhu sidaan ku sii socdaan, waxaad noqonaysaa multi-milyaneer aan wax deyn ah lagu lahayn.”

Wuxuu iibsaday gaadiid raaxo leh oo ay ka mid yihiin Porsche, Tesla, iyo GMC qiimihiisu kor u dhaafayo $300,000. Waxa uu sidoo kale dhaqay ku dhowaad $4.2 milyan isagoo ku iibsaday guryo iyo dhulal ku yaal Minnesota iyo Kentucky, oo ay ku jiraan laba dhul oo ku yaal agagaarka haro, halkaas oo uu qorsheynayay inuu ka dhiso guri casri ah.

Lacagta la lunsaday ayaa sidoo kale loo diray dibadda. Farah wuxuu hanti ka iibsaday dalka Kenya, oo ay ku jirto dhismo dabaqyo dhaadheer ah oo ku yaal Nairobi, sidoo kale wuxuu lacag ku dhaqay hay’ado ku yaal Shiinaha. Sida laga soo xigtay Xafiiska Xeer-ilaaliyaha Guud ee Maraykanka, hantidan ayaa haatan ka baxsan gacanta hay’adaha sharci fulinta ee dalka.

Fadeexadda Feeding Our Future

Musuq-maasuqa uu Farah hormuudka ka ahaa wuxuu qeyb ka ahaa shirqool ballaaran oo salka ku hayay hay’adda aan faa’iido doonka ahayn Feeding Our Future, taasoo ahayd in ay noqoto kafaala-qaade iyo maamulaha barnaamijka cuntada ee federaalka. Taas beddelkeeda, waxay noqotay xarunta shabakad lunsatay boqollaal milyan oo dollar.

Wasaaradda Cadaaladda ee Maraykanka (U.S. Department of Justice) ayaa dacwado la xiriira fadeexaddan ku soo oogtay in ka badan 70 qof, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah kiisasii ugu waaweynaa ee la xiriira musuqmaasuq la xariira masiibada COVID-19 ee dalka ka dhacay. Kiiskan ayaa si qoto dheer u saameeyay jaaliyadda Soomaalida Maraykanka ee Minnesota, halkaas oo ay kasoo jeedaan qaar badan oo ka mid ah eedeysanayaasha iyo dhibanayaashooda.

“Cawaaqibka dambigaaga waxaa laga dareemi doonaa Minnesota iyo bulshadaada – bulshada qaxootiga – muddo dheer,” ayay tiri Garsoore Brasel.

Dambiyada Farah ma ahayn oo keliya musuqmaasuqa. Kadib markii wakiillo federaal ah ay ka qaadeen baasaboorkiisa intii lagu jiray baaritaan bishii Janaayo 2022, wuxuu si been abuur ah u sheegay in baasaboorku ka lumay si uu u helo mid cusub. Wax ka yar laba toddobaad kadib, waxaa lagu qabtay isagoo isku dayaya inuu raaco diyaarad hal jaho ah oo ku socotay dalka Kenya.

Mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu yaabka badnaa ayaa dhacay intii ay socotay maxkamadayntiisa bishii Juun 2024, markaas oo Farah iyo afar qof oo kale lagu eedeeyay inay isku dayeen inay laaluushaan xubin ka tirsan xeer-beegtida, iyagoo ula tagay boorso ay ku jirto $120,000 oo lacag caddaan ah si loogu beddelo go’aanka maxkamadda. Farah ayaa dambigaas qirtay, waxaana la filayaa in lagu xukumo goor dambe.

Ku-simaha Xeer-ilaaliyaha Guud ee Maraykanka, Joseph H. Thompson, ayaa ku eedeeyay Farah inuu khiyaamay dalkii siiyay magangalyada iyo fursad nololeed. “Dalkan wuxuu Farah siiyay wax walba… waxbarasho jaamacadeed oo bilaash ah,” ayuu yiri Thompson. “Haddaba sidee buu ugu abaal-guday dalkan iyo gobolkan? Isagoo naga dhacay hantidii ummadda.”

Sargaalka sare ee Hay’adda Dambi-baarista Federaalka (FBI), Alvin M. Winston, Sr., ayaa ku tilmaamay dambigan “khiyaano lagu sameeyay aaminaaddii bulshada,” isagoo ballan qaaday in hay’adaha sharci fulinta ay “aan ka laaban doonin” dadaallada lagu la xisaabtamayo “kuwa dhibaateeya dadka ugu nugul bulshadeenna.”

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyaha maamulka gobolka Banaadir, ahna duqa magaalada Muqdisho Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab) ayaa saaka daah-furay olole wayn oo lagu nadiifinayo caasimada, kaas oo ay ka qayb-galeen xildhibaanno iyo wasiirro ka tirsan dowladda federaalka Soomaaliya.

Muungaab oo qaatay oo badiilka ayaa ku dhawaaqay in magaalada Muqdisho ay ka dhigi doonaan magaalo nadiif ah, isla markaana ay soo celin doonaan bilicdii caasimada.

Sidoo kale wuxuu tilmaamay inay kordhiyeen shaqaalaha waaxda nadaafadda, isla markaana hadda kadib si gaar ah looga war qabi doono, si ay u qabtaan shaqo muhiim ah.

“Halkan waxaan ka bilownay mashruuca ololaha nadaafadda maalmo dhaweyd markii aan xilka la waeegnay bil kadib waxaan waaxda nadaafadda ku biirinay illaa shaqaale gaaraya 300 oo mushaari ah” ayuu yiri guddoomiyaha maamulka gobolka Banaadir.

Waxaa kale oo uu raaciyay “Shaqaalaha nadaafadda waxa ay noqon doonaan kuwa ugu muhiimsan ee la siiyo dheerogelinta gaarka ah, waxaan dooneynaa magaaladaan inay nadiif ahaato”.

Duqa Muqdisho oo hadalkiisa sii wata ayaa shaaca ka qaaday in ololahan uusan noqon doonin igu sawir, ayna ku dadaali doonaan in la gaarsiiyo caasimadda oo dhan.

Sidoo kale mas’uuliyiinta dowladda iyo dadka shacabka ah ayuu ugu baaqay inay qaataan doorkooda, isla markaana ay ka shaqeeyaan horumarinta caasimada.

“Ololahaan igu sawir ma’ahan waa mid rasmi ah oo shaqo ah mas’uul kasta oo gobolka Banaadir ka tirsan inuu ka qayb qaato ololaha nadaafadda ee Muqdisho” ayuu ku daray.

Muungaab ayaa tan iyo markii la magacaabay waday dadaallo horumarineed oo ku aadan caasimada, isaga oo sidoo kale isbeddal wayn ku sameeyay hoggaanka gobolka Banaadir.

Mandheera (Caasimada Online) – Dowladda Kenya ayaa saacado kooban u qabatay in ciidamada Jubbaland ee ka baxsaday dagaalkii ay ku Jabeen ee ka dhacay Beledxaawo ay uga baxaan xuduudda Kenya, isla markaana ay aadaan dalkooda Soomaaliya.

Saraakiisha Soomaalida ah ee gobolka Waqooyi Bari Kenya ayaa sheegay in ciidamada Jubbaland ee xuduudda ka talaabay ee jooga aagga Mandheera ay ku wargeliyeen in 24 saac ay uga baxaan deegaanka.

Ciidamada Jubbaland ee saacadaha kooban loo qabtay ayaa maalmo ka hor ku jabay dagaalkii ay ciidamada dowladda federaalka kula galeen degmada Beledxaawo oo lagala wareegay, halkaas oo ay uga carareen dhaawacyadooda.

Ciidamadaas oo wax gurmad ah ka waayey Axmed Madoobe oo markii hore dagaalka geliyey ayaa u baxsaday dhanka xuduud-beenaadka Kenya, waxayna isku dhiibeen ismaamulka Mandheera.

Cadaadis ay Kenya kala kulantay dowladda federaalka ayaa la sheegay inuu sababay in ciidanka Jubbaland ay dul dhigaan amarkaan, lamana oga halka ay ku dambey doonaan ciidankaas.

Hadii Dowladda Kenya, ay ku adkeysato in ciidamadaas ay ka baxaan dalkeeda quburrada ammaanka waxay saadaalinayaan in ciidankaas ay u furan tahay oo kaliya inay isku dhiibaan ciidanka dowladda federaalka ee qabsaday Beledxaawo.

Dowladda Soomaaliya, ayaa huray u cadeysay in ciidankaas ay kuweeda ku dareyso oo xuquuq siineyso hadii ay isku soo dhiibaan, waxaana xusid mudan in ciidankii isku dhiibay ay bishaan helayaan mushaar uga imaanaya dowladda, sida uu xaqiijiyey Cabdirashiid Janan oo ugu sareeya saraakiisha ay dowladdu Gedo u dirtay.

Dhinaca kale, Saraakiisha Dolwadda Itoobiya ee Doolow ku sugan ayaa Cabdirashiid Janan iyo Ciidanka DF ee ku sugan Beledxaawo ka dalbaday in seddax maalmood ay uga baxaan magaaladaas, taasi oo gefweyn ku ah dowladnimada iyo madax-banaanida Soomaaliya.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaan weli wax war ah ka soo saarin amarka ay bixiyeen saraakiisha Itoobiya ee Gedo ku sugan, gobolka Gedo ayaa dhexda uga jira loolan adag oo xilli kasta isku bedeli kara gacan ka hadal.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi iyo Wasiirka Arrimaha Gudaha ee Dowlad-goboleedka Puntland, Cabdi Faarax Siciid Juxa ayaa weerar afka ah isku qaaday.

Labada wasiir oo mid walba difaacaya dowladdiisa, ayaa waxaa weerarka ku horreeyay Juxa oo dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh ku eedeeyay inay sabab u tahay sumcad xumada liidata ee baasaboorka Soomaaliya.

Juxa ayaa si yaab leh u yiri: “Baasaboorkii ugu liitay adduunka xagga socdaalka ayaa dadkiisa ciqaab iyo shar looga dhigay. Marka taladu gacan qura iyo meel qura gasho, waxay noqotaa shar ummadeed.”

Fiqi oo si weyn uga carooday hadalka Juxa, ayaa isna dhiniciisa maamulka Puntland ku tilmaamay “shufto”, isagoo mas’uuliyadda sumcada xumada baasaboorka dusha uga tuuray ficilada qaldan ee hoggaanka Puntland.

“Waddan aad maraakiibtii badda maraysay ee si sharciga ah u socotay aad afduubanayso, weliba si xishood darro ah aad ku leedahay waa ‘qaniimo’, miyaa baasaboorkiisa dadaal kasta oo lagu bixiyo lagu hagaajin karaa ama kor u kici karaa!? Hashu ayadaa cunta oo caytamaysana!” ayuu yiri Wasiir Fiqi.

Ma aha markii ugu horreysay ee mas’uul ka tirsan dowladda federaalka iyo mid kale oo ka tirsan Puntland ay xiisad ka dhex dhalato, ayna isugu jawaabaan baraha bulshada. Haddana waxaa ceeb iyo murugo leh in mas’uul Soomaaliyeed uu ku tunto sumcadda baasaboorka dalkiisa.

Sanadihii dambe, siyaasadda ku dhisan aflagaado iyo is-weerar ayaa caan ka noqotay gudaha Soomaaliya, iyadoo aysan jirin xeerar ama anshax celinaya mas’uuliyiinta dowladda. Taas oo muujinaysaa in madaxda sare ee dalka ay raali ka yihiin, ama iyagu rabaan in dartood loo shaqsi caayo mas’uul kale oo ay is-hayaan.

Bilo ka hor ayey ahayd markii Wasiirka Warfaafinta Puntland, Maxamuud Caydiid Dirir uu Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre, si shaqsi ah u aflagaadeeyay, isagoo su’aal geliyay dhalashadiisa, kuna tilmaamay “qof marxuum ah” iyo mid ka mid ah dadkii lagaga qaxay magaalada Muqdisho 1991-kii, sida uu hadalka u dhigay.

Inkastoo Puntland ay markaas la kulantay dhaleeceyn xooggan, isla markaana eedeymo culus loo jeediyay xukuumadda Puntland ee uu ka tirsan yahay Wasiirka, iyada oo dad badan ay ka caroodeen gef-ka uu ku kacay, haddana illaa maanta wuu ka tirsan yahay xukuumadda Saciid Deni.

Muqdisho (Caasimada Online) – Isbeddelada lagu sameynayo qaadashada baasaboorka Soomaaliya ayaa lagu sameynaya isbeddelkii ugu weynaa, kadib toddobaadyo isbeddelo dhowr ah lagu sameeyay hanaanka qaadashada baasaboorka.

Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda ayaa maanta ku dhawaaqday in kaarka aqoonsiga qaranka lagu codsan doono baasaboorka Soomaaliga ah. Tan ayaa ka dhigan in qofka aan haysan kaarka aqoonsiga uusan qaadan karin baasaboorka.

Isbeddelkan weyn ee ku yimid hanaanka qaadashada baasaboorka ayaa waxa uu si rasmi ah u dhaqan-galayaa 1-da September 2025, sida lagu iclaamiyay shir heer sare ah oo maanta ka dhacay xarunta dhexe ee hay’adda socdaalka.

Sidoo kale, dhammaan dadka ku safraya dalka gudihiisa waxa looga baahan yahay in ay safarkooda u haystaan kaarka aqoonsiga qaranka, laga bilaabo 1-da January 2026.

Shirkan oo diirada lagu saarayay sare u qaadista sumcadda baasaboorka Soomaaliyeed ayaa waxa shir-guddoominayay Wasiirka Amniga Gudaha, Cabdullaahi Fartaag, waxana qeyb ka ahaa Wasiiru-dowlaha Arrimaha Dibadda, Cali Balcad, Agaasimaha Guud ee hay’adda socdaalka, MustafeDhuxulow, Maareeyaha Guud ee NIRA, Cabdiwali Cali Cabdulle Timacadde, La-taliyayaal iyo mas’uuliyiin kale oo ka kala socday labada hay’adood.

Ujeedooyinka ugu waaweyn ee kulanka waxa ka mid ahaa:

• Hirgelinta isticmaalka Kaarka Aqoonsiga Qaranka ee qaadashada baasaboorka
• Dardargelinta aqoonsiga caalamiga ah ee Baasaboorka Soomaaliga
• Sugidda iyo tayeynta xogta muwaadiniinta Soomaaliyeed
• Xoojinta is-dhexgalka nidaamyada xog-wadaagga HSJ iyo NIRA
• Dhisidda hannaan joogto ah oo ay si wadajir ah u fuliyaan labada hay’adood

Go’aannada lagu gaaray shirka

• 𝐋𝐚𝐠𝐚 𝐛𝐢𝐥𝐚𝐚𝐛𝐨 𝟏-𝐝𝐚 𝐒𝐞𝐩𝐭𝐞𝐦𝐛𝐞𝐫 𝟐𝟎𝟐𝟓, Baasaboorka Soomaaliyeed waxaa lagu codsan doonaa Kaarka Aqoonsiga Qaranka, si loo xaqiijiyo sugnaanta iyo kalsoonida xogta muwaadinka.
• 𝐋𝐚𝐠𝐚 𝐛𝐢𝐥𝐚𝐚𝐛𝐨 𝟏-𝐝𝐚 𝐉𝐚𝐧𝐮𝐚𝐫𝐲 𝟐𝟎𝟐𝟔, dhammaan dadka ku safraya dalka gudihiisa waxa looga baahanyahay in ay safarkooda u haystaan kaarka Aqoonsiga Qaranka, si loo hubiyo xogtooda shaqsiga ah.
• 𝐌𝐮𝐝𝐝𝐨𝐨𝐲𝐢𝐧𝐤𝐚 𝐤𝐚 𝐡𝐨𝐫𝐞𝐞𝐲𝐚 𝐭𝐚𝐚𝐫𝐢𝐢𝐤𝐡𝐝𝐚𝐚𝐬, labada hay’adood waxay si buuxda uga wada shaqeyn doonaan isku dubaridka nidaamyada, tababarka saraakiisha, iyo wacyigelinta bulshada.

Tani waxay ka mid tahay tallaabooyinka muhiimka ah ee lagu xoojinayo hannaanka maamulka socdaalka iyo aqoonsiga muwaadiniinta, iyadoo lagu saleynayo istiraatiijiyadda Dowladda Federaalka Soomaaliya ee ku aaddan hay’ad casri ah iyo adeegyo la jaanqaadaya baahida shacabka.

Si kastaba, labada hay’adood ayaa ku hawlan dhameystirka hannaan wada-shaqeyn buuxda, si codsiga baasaboorku u noqdo mid la isku halleyn karo, daahfuran, oo si degdeg ah u shaqeeya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasaaradda Caafimaadka iyo Daryeelka Bulshada ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ayaa soo saartay bayaan ay ku shaacisay magacaabista xubnaha cusub ee Golaha Anshaxa Cilmi-baarista Qaranka Soomaaliyeed (SNREB).

Sida lagu sheegay bayaanka wasaaradda, magacaabista xubnaha golahan ayaa qeyb ka ah qorshaha dowladda ee lagu horumarinayo cilmi-baaris caafimaad oo ku dhisan hufnaan, anshax sare iyo nidaam sharciyeed cad, iyadoo la raacayo qorshaha isbedelka qaran (National Transformation Plan).

Golahan cusub ee SNREB ayaa loo xil-saaray inay dib u eegis ku sameeyaan, qorsheeyaan, isku xiraan isla markaana kormeeraan dhammaan cilmi-baarisyada caafimaadka ee dalka laga hirgeliyo, sida lagu caddeeyay bayaanka wasaaradda. Mas’uuliyadda golahan ayaa sidoo kale dabooli doonta cilmi-baarisyada la xiriira nafaqada, biyaha iyo fayadhowrka (WASH), deegaanka iyo dhaqamada bulshada.

Bayaanka wasaaradda ayaa intaas ku daray in ujeedka ugu weyn ee golahan yahay in cilmi-baarisyada lagu hago xeerarka anshaxa cilmi-baarista ee heer qaran iyo go’aanka Golaha Wasiirrada Summadiisu tahay SHGW.00.84.10.19 ee la ansixiyay 10 October 2019, kaas oo qeexaya nidaamyada Machadka Caafimaadka Soomaaliya.

Wasiirka Caafimaadka Dr. Cali Xaaji Aadam ayaa bayaanka ku sheegay in dhismaha golahan uu yahay tallaabo istiraatiiji ah oo muhiim u ah dhiirigelinta cilmi-baarista caafimaad ee dalka, iyadoo ilaalinaysa xuquuqda aadanaha kuna dhisan mas’uuliyad iyo isla xisaabtan.

Sidoo kale, xubnaha cusub ee Golaha SNREB ayaa lagu tilmaamay inay yihiin khubaro sare oo leh aqoon iyo khibrad dheer oo ku saabsan caafimaadka, anshaxa bio-etikada, cilmi-baarista caafimaadka, sharciga iyo siyaasadda guud ee caafimaadka Soomaaliya. Waxaa la filayaa inay gutaan waajibaadkooda si waafaqsan heerarka anshaxa gudaha iyo kuwa caalamiga ah.

Ugu dambeyntii, Wasaaradda Caafimaadka ayaa ugu baaqday dhammaan hay’adaha gudaha iyo kuwa caalamiga ah, jaamacadaha, xarumaha caafimaadka iyo daneeyayaasha kale inay si dhow ula shaqeeyaan golahan cusub, loona hoggaansamo xeerarka iyo nidaamyada Golaha SNREB si loo gaaro cilmi-baaris caafimaad oo lagu kalsoonaan karo.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa Danjire Aweys Xaaji Yuusuf u magacaabay La-taliyaha Amniga Qaranka ee Madaxweynaha. Magacaabistan ayaa ku timid xilli uu dalka wajahayo caqabado dhanka amniga ah, iyadoo Villa Somalia ay dooneyso inay xoojiso dadaallada istiraatiijiyadeed ee la-dagaallanka argagixisada.

Danjire Aweys waa siyaasi iyo diblomaasi khibrad dheer u leh maamulka iyo amniga qaranka. Intii u dhaxeysay 2012 ilaa 2016, wuxuu hogaaminayay Xafiiska Qorshaynta Siyaasadda ee Madaxtooyada Qaranka, halkaas oo uu door muuqda ka qaatay dejinta siyaasadaha guud ee amniga, dhaqaalaha iyo dib-u-habaynta dowladda.

Waxa uu sidoo kale hormuud ka ahaa wada-hadallada heerka sare ee amniga iyo iskaashiga dhaqaale ee dowladda Federaalka iyo saaxiibbadeeda caalamiga ah.

Danjire Aweys wuxuu ahaa Safiirka Soomaaliya ee Boqortooyada Sucuudiga intii u dhaxeysay 2023 ilaa 2025, isagoo door muhiim ah ka ciyaaray xoojinta xiriirka istiraatiijiyadeed iyo amni ee labada dal.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ku ammaanay Danjire Aweys waayo-aragnimadiisa qotada dheer iyo hogaamintiisa, wuxuuna ka rajeeyay in uu door muuqda ka qaato xoojinta amniga qaranka iyo hirgelinta istiraatiijiyadda dowladda ee la-dagaallanka argagixisada.

Sidoo kale, Madaxweynaha ayaa uga mahadceliyay Lataliyihii hore ee Amniga Qaranka, Mudane Xuseen Macallin Maxamuud, dadaalkii uu geliyay horumarinta amniga qaranka muddadii uu xilka hayay, sida lagu sheegay qoraal ka soo baxay Villa Somalia.

Xuseen Macallin Maxamuud, ayaa xilka ka tegay dhammaadka bishii hore ka dib cadaadis siyaasadeed oo baahsan, fadeexad la xiriirta gargaar militari oo la lunsaday, iyo khilaafyo istiraatiijiyadeed oo ku saabsan arrimaha gudaha iyo dibedda.

Inkasta oo uu si rasmi ah u gudbiyay is-casilaad horraantii bishii Maajo 2025, haddana warar lagu kalsoon yahay ayaa sheegaya in Villa Somalia ay cadaadis ku saartay in uu xilka ka dego 25-kii Luulyo. Khilaafyada ugu waaweyn ee horseeday go’aankaasi waxaa ka mid ahaa:

Khilaafka ayaa la sheegay inuu sii xoogeystay horraantii 2024-kii, kaddib markii ay soo baxday fadeexad ku saabsan lunsashada gargaar uu Mareykanku siin jiray Guutada Danab, oo ah ciidan khaas ah oo Kumaandoos ah oo uu Mareykanku tababaray si ay u hoggaamiyaan hawlgallada la-dagaallanka argagixisada.

Baaritaan ay hoggaaminayeen Mareykanku bishii Abriil 2024, ayaa lagu ogaaday in la lunsaday raashin gargaar ah iyo agab kale oo loogu talagalay ciidanka Danab. Sida ay sheegeen ilo-wareedyada Caasimada Online, saraakiil ka tirsan Wasaaradda Gaashaandhigga iyo taliyeyaal sare oo militari ayaa ku eedeeyay xafiiska Xuseen Macallin inuu ku guuldarreystay inuu si ku filan uga jawaabo eedeymahaas.

Xuseen wuxuu la soo baxay mowqif ka dhan ah weerarro laga qorsheeyay Jubaland, isagoo ka digay in tallaabo militari ay keeni karto kala qaybsanaan ka dhex dhalata Ciidanka Xoogga Dalka.

Waxaa sidoo kale lagu warramay in Xuseen Macallin uu qoray buug dhowaan soo bixi doona, kaasoo faahfaahinaya habka shaqo ee hay’adaha amniga Soomaaliya, xiriirka ay la leeyihiin quwado shisheeye, iyo go’aan qaadashada Villa Somalia. Warbixintaasi ayaa la sheegay in ay walaac weyn ku keentay madaxtooyada, iyadoo laga baqayo in xog xasaasi ah oo dawladda ah ay banaanka timaaddo.

Dhacdadii ugu dambeysay ee dhabbaha u xaartay is-casilaadda ayaa ahayd markii markab siday hub loogu talagalay saldhigga Turkiga ee TURKSOM loo leexiyay Puntland, taasoo dhalisay shakiyo cusub oo siyaasadeed.

Aqbalaadda warqadda aqoonsiga ee safiirnimo: Waxaa jira habraac la yiraa “Agrément Process” oo ah nidaam diblomaasiyadeed oo dowlad kasta raacdo ka hor inta aan la aqbalin safiir cusub. Nidaamkan waxaa hagaya Vienna Convention on Diplomatic Relations (1961), gaar ahaan Article 4 (1 and 2). Tusaale;

Agrément Process – waa maxay?

1. Agrément waa oggolaansho horudhac ah oo ay dowladda marti-gelinaysa safiirka cusub ay siiso safiirka dowlad kale ka hor inta aysan aqbalin.
2. Haddii dowladda martida loo yahay aysan aqbalin qofka loo soo magacaabay (without giving reasons), waa xaq sharci ah in ay iska diido.

Maxay tahay sababta loo sameeyo taas..? Sababta ugu wayn waa:

1. In la hubiyo qofka lasoo magacaabay uusan khatar ku ahayn amniga, siyaasadda ama xiriirka labada dal.
2. In laga hortago Persona non-grata (PNG), xaalad ku timaadda ka dib marka safiirka la aqbalo.
3. Waa habraac lagu ilaaliyo madax-bannaanida iyo amniga dalka martida loo yahay.

Baaritaanka iyo ogaanshaha xogta qofka (Diplomacy-ga):

Dowladda martida loo yahay waxa ay samaysaa (background check) la xiriira:

1. Amni: xiriirkiisa hore, xiriir siyaasadeed, waxyaabo lid ku ah dalka (Qaranka).
2. Diblomaasiyadeed: khibradiisa, akhlaaqda, sumcaddiisui hore
3. Xiriir siyaasadeed: in uu ka tirsan yahay kooxaha mucaaradka ku ah dalkaas ama taageera argagixisada.
4. Hay’adaha amniga iyo sirdoonka: dalka martida loo yahay waxa ay sameeyaan baaritaan buuxa oo (vetting ama Full Profilling) ah.

F.G: Nidaamkan hubinta ah mararka qaar waxa uu qaadan karaa 3–6 bilood ama ka badan, haddii loo baahdo.

Go’aanku waa (confidential), lama sheego sababta loo diiday Diplomacy-ga haddii la diido.

Go’aan

• Haddii lagu qanco (agrément) waa la bixiyaa oo la aqbalaa safiirka, haddii aan lagu qancin, waa la diidi karaa “without giving reasons” sida uu dhigayo (Vienna Convention).

Ujeedada qormadaan waxaa waaye, shalay Madaxwaynaha JFS Md. Xasan Sheekh ayaa warqadda magacaabista safiirnimo ka guddoomay safiirro uu kamid yahay safiirka cusub Ee dowladda Ethiopia Suleiman Dedefo. Waxaa xusid mudan in ninkaasu aanu horay u xitiraamin dowladnimada iyo wadajirka Qaranimo Ee Soomaaliya.

Wasaaradda arrimaha dibadda ayaa leh masuuliyadda hubinta safiirka lasoo magacaabay. ma ninkaan ayaan background check-up lagu samayn mise waxaan uu qorayay ayaa wax caadi ah loo arkaa..? Ama aan dan laga lahayn..? Sidee qof sidaan u hadlaya loogu ogolaanayaa inuu ka howl-galo isla dalkii uu aflagaadaynayay..?

WQ: Musharaf Maxamed 

Doolow (Caasimada Online) – Bannaanbax ballaaran oo looga soo horjeedo ciidamada Itoobiya ee halkaasi ku sugan ayaa maanta ka dhacay magaalada Doolow ee gobolka Gedo.

Bannaanbaxan oo ay dhigeen dadka shacabka ah, ayaa ka dhashay caro xooggan oo ka dhalatay hadal kasoo yeeray saraakiil Itoobiyaan ah oo ku sugan gobolkaasi, kaasoo ay ciidamada Soomaaliya saddex cisho ugu qabteen in ay uga baxaan magaalada Beledxaawo oo haatan ay ku sugan yihiin.

Shacabka mudaharaadayay ayaa si cad uga hor yimid hadalkaasi, iyagoo ku tilmaamay xad-gudub ka dhan ah qarannimada iyo sharafta shacabka Soomaaliyeed, kuna qeexay mid aan marnaba la aqbali karin.

Ciidamada Itoobiya ayaa isku dayaya in ay la dagaalamaan ciidamada dowladda federaalka ee ku sugan magaalada Beledxaawo, sida uu xaqiijiyay guddoomiyaha gobolka Gedo.

Cabdullaahi Shimbir, oo ah guddoomiyaha gobolka Gedo isla markaana taabacsan dowladda Federaalka, ayaa shir jaraa’id uu qabtay ku sheegay in ciidamada Itoobiya ay u yeereen odayaasha deegaanka, kadibna ay la wadaageen amar la dul-dhigay ciidamada dowladda ee deggan xerada UK, kuwaasoo dhawaan la wareegay Beledxaawo.

Guddoomiyuhu waxa uu caddeeyay in arrintan ay u arkaan gar-darro cad, isla markaana aysan aqbali doonin maamul ahaan, sida uu hadalka u dhigay.

Waxaa kale oo uu carrabka ku dhuftay in tallaabada Itoobiya ay dhaawaceyso xiriirka darisnimo iyo is-aaminaadda haatan soo hagaagaysa ee u dhaxaysa Soomaaliya iyo Itoobiya.

Dhawaan ayay ahayd markii ciidamada Itoobiya ay weerareen xerada ciidamada NISA ee Doolow, iyagoo gebi ahaanba cagta mariyay, kadibna xirey taliyihii xeradaasi. Ilaa iyo hadda ma jiro war rasmi ah oo kasoo baxay dowladda Federaalka, kuna saabsan xad-gudubkaasi ay Itoobiya geysatay.

Si kastaba, xaaladda gobolka Gedo ayaa weli kacsan, iyadoo ciidamada dowladda Soomaaliya oo uu hoggaaminayo Cabdirashiid Janan ay dhawaan si buuxda ula wareegeen magaalada Beledxaawo, taasoo muddo dheer ay gacanta ku hayeen ciidamo taabacsan maamulka Axmed Madoobe.