Aqbalaadda warqadda aqoonsiga ee safiirnimo: Waxaa jira habraac la yiraa “Agrément Process” oo ah nidaam diblomaasiyadeed oo dowlad kasta raacdo ka hor inta aan la aqbalin safiir cusub. Nidaamkan waxaa hagaya Vienna Convention on Diplomatic Relations (1961), gaar ahaan Article 4 (1 and 2). Tusaale;

Agrément Process – waa maxay?

1. Agrément waa oggolaansho horudhac ah oo ay dowladda marti-gelinaysa safiirka cusub ay siiso safiirka dowlad kale ka hor inta aysan aqbalin.
2. Haddii dowladda martida loo yahay aysan aqbalin qofka loo soo magacaabay (without giving reasons), waa xaq sharci ah in ay iska diido.

Maxay tahay sababta loo sameeyo taas..? Sababta ugu wayn waa:

1. In la hubiyo qofka lasoo magacaabay uusan khatar ku ahayn amniga, siyaasadda ama xiriirka labada dal.
2. In laga hortago Persona non-grata (PNG), xaalad ku timaadda ka dib marka safiirka la aqbalo.
3. Waa habraac lagu ilaaliyo madax-bannaanida iyo amniga dalka martida loo yahay.

Baaritaanka iyo ogaanshaha xogta qofka (Diplomacy-ga):

Dowladda martida loo yahay waxa ay samaysaa (background check) la xiriira:

1. Amni: xiriirkiisa hore, xiriir siyaasadeed, waxyaabo lid ku ah dalka (Qaranka).
2. Diblomaasiyadeed: khibradiisa, akhlaaqda, sumcaddiisui hore
3. Xiriir siyaasadeed: in uu ka tirsan yahay kooxaha mucaaradka ku ah dalkaas ama taageera argagixisada.
4. Hay’adaha amniga iyo sirdoonka: dalka martida loo yahay waxa ay sameeyaan baaritaan buuxa oo (vetting ama Full Profilling) ah.

F.G: Nidaamkan hubinta ah mararka qaar waxa uu qaadan karaa 3–6 bilood ama ka badan, haddii loo baahdo.

Go’aanku waa (confidential), lama sheego sababta loo diiday Diplomacy-ga haddii la diido.

Go’aan

• Haddii lagu qanco (agrément) waa la bixiyaa oo la aqbalaa safiirka, haddii aan lagu qancin, waa la diidi karaa “without giving reasons” sida uu dhigayo (Vienna Convention).

Ujeedada qormadaan waxaa waaye, shalay Madaxwaynaha JFS Md. Xasan Sheekh ayaa warqadda magacaabista safiirnimo ka guddoomay safiirro uu kamid yahay safiirka cusub Ee dowladda Ethiopia Suleiman Dedefo. Waxaa xusid mudan in ninkaasu aanu horay u xitiraamin dowladnimada iyo wadajirka Qaranimo Ee Soomaaliya.

Wasaaradda arrimaha dibadda ayaa leh masuuliyadda hubinta safiirka lasoo magacaabay. ma ninkaan ayaan background check-up lagu samayn mise waxaan uu qorayay ayaa wax caadi ah loo arkaa..? Ama aan dan laga lahayn..? Sidee qof sidaan u hadlaya loogu ogolaanayaa inuu ka howl-galo isla dalkii uu aflagaadaynayay..?

WQ: Musharaf Maxamed 

Doolow (Caasimada Online) – Bannaanbax ballaaran oo looga soo horjeedo ciidamada Itoobiya ee halkaasi ku sugan ayaa maanta ka dhacay magaalada Doolow ee gobolka Gedo.

Bannaanbaxan oo ay dhigeen dadka shacabka ah, ayaa ka dhashay caro xooggan oo ka dhalatay hadal kasoo yeeray saraakiil Itoobiyaan ah oo ku sugan gobolkaasi, kaasoo ay ciidamada Soomaaliya saddex cisho ugu qabteen in ay uga baxaan magaalada Beledxaawo oo haatan ay ku sugan yihiin.

Shacabka mudaharaadayay ayaa si cad uga hor yimid hadalkaasi, iyagoo ku tilmaamay xad-gudub ka dhan ah qarannimada iyo sharafta shacabka Soomaaliyeed, kuna qeexay mid aan marnaba la aqbali karin.

Ciidamada Itoobiya ayaa isku dayaya in ay la dagaalamaan ciidamada dowladda federaalka ee ku sugan magaalada Beledxaawo, sida uu xaqiijiyay guddoomiyaha gobolka Gedo.

Cabdullaahi Shimbir, oo ah guddoomiyaha gobolka Gedo isla markaana taabacsan dowladda Federaalka, ayaa shir jaraa’id uu qabtay ku sheegay in ciidamada Itoobiya ay u yeereen odayaasha deegaanka, kadibna ay la wadaageen amar la dul-dhigay ciidamada dowladda ee deggan xerada UK, kuwaasoo dhawaan la wareegay Beledxaawo.

Guddoomiyuhu waxa uu caddeeyay in arrintan ay u arkaan gar-darro cad, isla markaana aysan aqbali doonin maamul ahaan, sida uu hadalka u dhigay.

Waxaa kale oo uu carrabka ku dhuftay in tallaabada Itoobiya ay dhaawaceyso xiriirka darisnimo iyo is-aaminaadda haatan soo hagaagaysa ee u dhaxaysa Soomaaliya iyo Itoobiya.

Dhawaan ayay ahayd markii ciidamada Itoobiya ay weerareen xerada ciidamada NISA ee Doolow, iyagoo gebi ahaanba cagta mariyay, kadibna xirey taliyihii xeradaasi. Ilaa iyo hadda ma jiro war rasmi ah oo kasoo baxay dowladda Federaalka, kuna saabsan xad-gudubkaasi ay Itoobiya geysatay.

Si kastaba, xaaladda gobolka Gedo ayaa weli kacsan, iyadoo ciidamada dowladda Soomaaliya oo uu hoggaaminayo Cabdirashiid Janan ay dhawaan si buuxda ula wareegeen magaalada Beledxaawo, taasoo muddo dheer ay gacanta ku hayeen ciidamo taabacsan maamulka Axmed Madoobe.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xildhibaan Yaasiin Cabdullahi Maxamuud (Fareey) oo ka tirsan baarlamaanka Soomaaliya oo warsaxaafadeed soo saaray ayaa si adag uga haday burburinta saaka laga bilaabay xaafadda Siinaay ee magaalada Muqdisho oo ay haatan howlgal ka wadaan ciidamada dowladda Somalia, si cagta loo mariyo dhismaha dhulkaasi.

Yaasiin Fareey oo hanjabaad culus kasoo saaray burburinta dhulkan oo xiisad xooggan ay ka taagan taagan tahay ayaa sheegay in wixii cawaaqib xumo ah ee ka dhasha ay qaadi doonaan dadka ku howlan oo uu tilmaamay inay garanayaan, balse ma carab baabin.

Sidoo kale wuxuu ku goodiyay in dhulkaasi aysan dagi doonin cid kale, ayna difaaci doonaan dadka metalaan ee ku dhaqan suuqyada Siinaay iyo Suuq-bacaad, isaga oo sidoo kale tuhun ka muujiyay dabkii habeen hore baabi’iyay suuqa labaad ee ugu wayn dalka.

“Wixii cawaaqib xumo ah ee ka dhasha waxaa mas’uuliyadeeda qaadi doono dhammaan dadka ku Hoowlan oo aan dhammaantood wada naqaano. Ma aqbali doono in la baa’bi’yo Suuqyada Suuqbacaad iyo Siinaay, mana dhici doonto in la dego inta aan nool nahay” ayuu qoraalkiisa ku yiri xildhibaan Yaasiin Cabdullahi Maxamuud (Fareey).

Hoos ka akhriso qoraalka oo dhammeystiran;-

Waxaan la wadaagayaa ummadda Soomaaliyeed in wixii aan ka digeynay ku dhacayaan subaxan 6da August, 2025 Dadka aan matalo oo labadii suuq ee noloshoodu ku tiirsaneyd midna gubtay, midna la burburinayo.

Suuqa gubtay waxaan tuhun ka qabnaa xogo horudhacana ka heleynaa in uu yahay faldambiyeed abaabulan, Suuqa la burburinayana dhammaan waa wada naqaanaa cidda sida gaarkaa ugu howlan.

Waxaan u taaganahay lana dareen ahay dadka Soomaaliyeed ee la dulminaayo guud ahaan gaar ahaan dadka Labada Suuq ee Siinaay iyo Suuqbacaad oo loo adeegsanaayo awood dowladeed laguna kacaayo fal ka baxsan xuquuqda aadanaha iyo shuruucda u taala Dalka.

Wixii cawaaqib xumo ah ee ka dhasha waxaa mas’uuliyadeeda qaadi doono dhammaan dadka ku Hoowlan  oo aan dhammaantood wada naqaano. Ma aqbali doono in la baa’bi’yo Suuqyada Suuqbacaad iyo Siinaay, mana dhici doonto in la dego inta aan nool nahay.

Waxaan u sheegayaa dadkeyga in aan murugada la qeybsanaayo, geed dheer iyo geed gaabana u kori doono in aan danaha guracan diidnay dhahno si wadajir ah. Waxaan ugu baaqayaa in ay is garabsadaan waqtigan xasaasiga ah dal iyo dibad, midnimadooda iyo cududooda mideeyaan, qof kastana kaalintiisa qaato.

Muqdisho (Caasimada Online) – Safiirka Turkiga u fadhiya magaalada Muqdisho Alper Aktas oo maalin ka hor booqasho ku tegay magaalada Boosaaso, halkaas oo uu kula soo kulmay Madaxweynaha Puntland Saciid Cabdullahi Deni, ayaa hoos u dhigay booqashadiisa.

Alper Aktas oo haatan kusoo laabtay xarunta safaaradda Turkiga ee Muqdisho ayaa illaa iyo hadda ka hadlin booqashadiisii Boosaaso, sidoo Kalena wax faah-faahin kama uusan bixin kulankii uu la yeeshay Saciid Deni, taas oo dhalisay hadal-heyn xooggan.

Caadiyan haddii safiirku uu kulan la yeesho madaxda kala duwan ee Soomaaliyeed waxa uu ka shaacin jiray kulankaas baraha bulshada ee safaaradda, balse illaa iyo hadda sooma hadal qaadin booqashadiisii Boosaaso iyo wada-hadalladii dhexmaray isaga iyo Saciid Deni.

Sababta ka dambeysa arrintan ayaa waxaa loo aaaneynayaa xiriirka hooseeya ee ka dhexeeya labada dhinac, waxaana sidoo kale Turkiga uu horay uga carooday tallaabada ay qaaday Puntland oo iyadu markabkan ka qabsatay xeebta degmada Bareeda ee u dhow Ras Xaafun.

Arrintan waxay kusoo aadeysaa, iyada oo haatan Puntland ay Turkiga ku wareejisay markabkii hubka siday ee kusoo socday xerada TurkSom ee ku taalla magaalada Muqdisho. Wareejinta markabka MV Sea World ayaa looga dhawaaqay kulankii dhexmaray Saciid Deni iyo wafdiga uu hoggaaminayo Safiirka Turkiga ee Isniintii booqday magaalada Boosaaso.

Madaxtooyada Puntland oo bayaan soo saartay ayaa shegtay in Turkiga uu la wadaagay caddeymo muujinayo in hubkaas ay iyagu leeyihiin, kadibna ay sidaas ugu wareejiyeen.

“Dowladda Puntland oo ka duulaysa cadeymaha ay soo gudbisay dowladda Turkiga iyo baaritaankii lagu sameeyay markabka iyo shixnada uu sido ayaa go’aansatay in masuuliyada Markabka MV Sea World iyo hantida saaranba lagu wareejiyo Dowladda Turkiga,” ayaa lagu yiri bayaanka kasoo baxay Madaxtooyadda maamul-goboleedka Soomaaliyeed e Puntland.

Si kastaba, sii-deynta markabkan ayaa ku timid dadaal diblumaasiyadeed heer sare ah oo Imaaraadka u sameeyay Turkiga, maadaama uu si weyn ugu dhow yahay Saciid Deni, taas oo ugu dambeyntiina keentay in markabka iyo hubka uu siday lagu wareejiyo Turkida.

Beledxaawo (Caasimada Online) – Ciidamada Itoobiya ee ku sugan gobolka Gedo, gaar ahaan degmada Doolow ayaa amar culus dul-dhigay Cabdirashiid Janan iyo ciidamada dowladda ee haatan ku sugan magaalada Beledxaawo, waxayna u qabteen in muddo saddex cisho ah ay uga baxaan halkaasi, sida uu shaaciyay guddoomiyaha gobolka Gedo.

Cabdullahi Shimbir oo ah guddoomiyaha gobolka, isla markaana taabacsan dowladda federaalka oo shir jaraa’id qabtay ayaa sheegay in ciidamada Itoobiya ay u yeereen odayaasha deegaanka, kadibna ay la wadaageen amarka ay soo saareen ee la dul-dhigay ciidamada dowladda ee deggan xerada UK, isla markaana dhowaan qabsaday Beledxaawo.

“Ciidamada Itoobiya amaro ayay bixiyeen oo ku aadan ciidamada dowladda oo xerada UK deggan iyo madaxda dowladda ee halkaas joogta qaasatan Cabdirashiid Janan waqti ayay qabteen oo saddex berri ah,” ayuu yiri guddoomiyaha maamulka gobolka Gedo.

Sidoo kale wuxuu sii raaciyay “Hadda ogow meesha ay waqtiga ku qabanayaan oo ay joogaan waa gobol Soomaali ah meesha ay leeyihiina halaga baxo waa Beledxaawo waddan Itoobiyo ma’ahan”.

Guddoomiyaha ayaa sidoo kale xusan in arrintan ay u arkaan gar-darro cad, isla markaana aysan aqbali doonin ka maamul ahaan, sida uu hadalka u dhigay.

Waxaa kale oo uu carrabka ku dhuftay in arrintan ay dhaawaceyso darisnimada iyo xiriirka haatan soo hagaagayo ee dalalka Soomaaliya iyo Itoobiya.

“Arrintaas waxaa u arkaa arrin darisnimada iyo deegaanka wax u dhimeyso weeye,annagu ma rabno dagaa Itoobiyo, gar-darrana ma yeeleyno,” ayuu mar kale yiri.

Dhowaan ayay ahayd markii ciidamada Itoobiya ay weerareen xerada ciidamada NISA ee Doolow, iyaga oo gebi ahaan cagta mariyay, kadibna soo xiray taliyihii xeradaasi, mana jiro illaa iyo war rasmi ah oo kasoo baxay dowladda federaalka, kuna aadan xadgubka Itoobiya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Turkiga ayaa Dardar geliyey qorshaha uu deked hawada sare ah uga dhisayo Soomaaliya, tallaabadaas oo loo arko inay si weyn ugu adeegayso himilooyinkiisa ku aaddan horumarinta teknoolojiyadda hawada sare iyo xoojinta awoodda difaaceed, sida ay xaqiijiyeen saraakiil sare oo ka tirsan dowladda.

Xaruntan, oo ay hoggaaminayso Hay’adda Hawada Sare ee Turkiga (TUA), ayaa noqon doonta goob laga rido gantaallada dayax-gacmeedyada iyo meel lagu tijaabiyo gantaallada riddada dheer, iyadoo la filayo in dhismaheedu si rasmi ah u billowdo dhawaan.

Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa bishii Diseembar 2024 mashruucan kaga dhawaaqay magaalada Muqdisho, isagoo si gaar ah u muujiyay inuu yahay mid ku yimid iskaashi buuxa oo lala yeeshay dowladda Turkiga.

Sida uu qoray wargayska Türkiye Daily, Hay’adda Hawada Sare ee Turkiga ayaa masuul ka noqon doonta kormeerka iyo hirgelinta dekedda hawada sare, taasoo la rumeysan yahay inay noqon doonto xaruntii ugu horreysay ee noocan ah oo laga dhiso qaaradda Afrika.

Mashruucan ayaa lagu fulin doonaa dhul ballaaran oo gaaraya 900 kiiloomitir oo isku wareeg ah, kuna yaalla xeebta Badweynta Hindiya, meel ku dhow dhulbaraha — taasoo la sheegay inay tahay goob si gaar ah ugu habboon in gantaallo si hufan looga rido.

Dhismaha dekedda hawada sare ayaa lagu wadaa inuu billowdo kaddib marka la qabto tartan qandaraas oo dhowaan la qorsheeyay. Mas’uuliyiintu waxay saadaalinayaan in dhismaha lagu dhammeystiri doono muddo laba sano gudahood ah, iyada oo kharashka ku bixi doona lagu qiyaasay $350 milyan oo doollar, taasoo loo qeybin doono wejiyo kala duwan.

Goobta istiraatiijiga ah ee mashruucu ka dhacayo, oo ah meel u dhow dhulbaraha, ayaa u oggolaanaysa in gantaallada lagu rido shidaal yar, iyadoo xamuul weynna la qaadi karo — sida ay sheegeen saraakiisha mashruuca.

Tijaabinta gantaallada riddada dheer

Dekeddan hawada sare ayaa sidoo kale qeyb ka noqon doonta dadaallada Turkiga ee dhinaca difaaca, gaar ahaan tijaabinta gantaallada riddada dheer. Goobta lagu tijaabin doono, oo u jeedda Badweynta Hindiya, ayaa hoos u dhigi doonta khataraha suurtagalka ah, maadaama burburka gantaallada aanu halis ku noqon doonin deegaanada la deggan yahay ama waddamada deriska ah.

Waxaa la qorsheynayaa in lagu tijaabiyo gantaallo riddadoodu ka badan tahay 1,000 kiiloomitir, kuwaas oo lagu ridayo dhanka badweynta.

Gantaalka ugu riddada dheer ee hadda Turkigu leeyahay, oo lagu magacaabo TAYFUN, ayaa leh awood gaaraysa masaafo dhan 800 kiiloomitir. Tijaabadiisii ugu horreysay, oo laga sameeyay magaalada Rize, ayuu ku gaaray masaafo dhan 561 kiiloomitir, sida uu sheegay Madaxweyne Recep Tayyip Erdoğan.

“Waxaan kordhin doonnaa kaydkayaga gantaallada 800-ka kiiloomitir gaara, waxaana dardargelin doonnaa horumarinta gantaallada 2,000-ka kiiloomitir gaara,” ayuu yiri Erdoğan. Dekedda hawada sare ee Soomaaliya ayaa la filayaa inay door muhiim ah ka ciyaarto tijaabinta hababkan casriga ah.

Turkigu wuxuu dhismaha dekedda hawada sare ee Soomaaliya u arkaa fursad uu ku kobcin karo doorkiisa caalamiga ah ee dhinaca hawada sare, isla markaana uu si weyn ugu xoojiyo awooddiisa istiraatiijiyadeed ee dhanka difaaca iyo cilmi-baarista teknoolojiyadeed.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa faah-faahin ka bixisay shir caalami ah oo ay qaybgashay magaalada Awaza ee dalka Turkmenistan, kaas oo diiradda lagu saarayey dardargelinta iskaashiga u dhexeeya wadamada leh iyo kuwa aan lahayn xeebaha, gaar ahaan dhinaca ganacsiga, horumarinta kaabeyaasha iyo fududeynta isu socodka badeecadaha.

Shirkan oo ah kii 3-aad oo ay soo qaban qaabisay Qaramada Midoobay ayaa ujeedadiisu waxa ay ahayd in la xoojiyo fursadaha kobaca dhaqaale iyo horumarka waara iyadoo la adeegsanayo iskaashi ballaaran iyo istiraatiijiyad cusub oo lagu hirgelinayo Barnaamijka Awaza ee 2024–2034.

Soomaaliya waxaa shirkan ku metelay wafdi uu hoggaaminayay wasiir ku xigeenka wasaaradda arrimaha dibadda Soomaaliya Isaaq Maxamuud Mursal, wuxuuna sheegay in Soomaaliya ay shirka uga qayb gashay sidii ay u xoojin lahayd doorkeeda ku aaddan taageeridda wadamada xeebaha la’ ee soo koraya, isla markaana ay u raadiso maalgashi ku wajahan dekedaha iyo jidadka istaraatiijiga ah ee kobcin kara isku socodka gobolka.

“Soomaaliya waxay ka go’an tahay in ay kaalin firfircoon ka qaadato dadaallada lagu taageerayo wadamada aan badaha lahayn, si kor loogu qaado iskaashiga gobolka iyo horumarka wadaagga ah,” ayuu yiri  wasiir Isaaq Maxamuu Mursal.

Waxaa kale oo uu intaasi ku daray in Soomaaliya ay ka go’an tahay in kaalin muuqata ka qaadato iskaashi horumarineed oo dhexmara dalalka deriska ah.

“Ka qeybgalka Soomaaliya ee shirkan wuxuu fure u yahay raadinta maalgashi ku wajahan dekedaha iyo kaabeyaasha isku xira dalalka gobolka, si badeecaduhu si fudud oo qiimo jaban ah ugu gudbaan.” ayuu raaciyay wasiir ku xigeenka wasaaradda arrimaha dibadda.

Arrintay ayaa dhalisay fal-celin xoogan, iyada oo su’aallo laga keenay ka qeyb-galka Soomaaliya ee shirka wadamada aan badaha lahayn ee dhacay dalka Turkmenistan.

Dowladda Federaalka ayaa dhowaan iska diiday in dhoolatus badeed la sameyso dalal aan bad laheyn. Qorshahan oo ay fahmeen madaxda Soomaaliya ayaa ujeedkiisu ahaa in Itoobiya ay qeyb ka noqoto dhoolatuska badeed, maadaama ay si weyn u daneynayso gaarista badda.

“Waxaan diidnay in dhoollatus badeed aan la samayno dalal aan bad lahayn, dalkayagana kama dhacayso taas. Waxay doonayeen in naloo hoos geliyo dalal muranno ay naga dhexeeyaan” ayaa horay looga soo xigtay wasiirka gaashaandhigga Axmed Macallin Fiqi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa lagu eedeeyay inuu mar kale isku dayayo inuu waqti dheeri ah ku darsado muddada xilkiisa, iyadoo ay jirto mucaaradad uga imaneysa Madasha Samatabixinta oo uu hoggaamiyo Madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed.

Qorshaha Madaxweyne Xasan, sida ay sheegayaan ilo siyaasadeed, ayaa ah inuu muujiyo niyad-wanaag saddexaad, isaga oo si caadi ah usii wada qorshihiisa doorashada, una muuqda mid dhegaha ka fureysanaya baaqyada isdaba-joogga ah ee ku aaddan in uu wadahadal la furo madaxda maamulada Puntland iyo Jubaland — oo uu khilaaf xooggan kala dhaxeeyo.

Qaar ka mid ah siyaasiyiinta Soomaaliyeed ayaa ka digay waxa ay ku tilmaameen qorshe cusub oo uu madaxweynuhu doonayo inuu ku wiiqo doorka Madasha, iyagoo uga digaya mucaaradka inuu noqdo mid la marin habaabiyo.

Siyaasiga Maxamed Yuusuf Axmed, oo la hadlay Caasimadda Online, ayaa sheegay in tallaabada Madaxweyne Xasan ay tahay mid aan la aqbali karin, kuna sifeeyay in Madasha Samatabixinta ay tahay inay ka feejignaato wax uu ugu yeeray shirqoolka Xasan Sheekh.

“Madaxweynuhu wuxuu doonayaa inuu muddo laba sano ah ku darsado, isagoo qorsheynaya in dowladdiisu noqoto mid ku tiirsan dhaqaalaha shidaalka isla markaana muddadaas horumar sameysa,” ayuu yiri Maxamed Yuusuf.

Wuxuu sidoo kale sheegay in aysan ahayn wax qarsoon in madaxweynaha uu doonayo in lacagahaasi u adeegsado si uu u aamusiiyo mucaaradka aan dhabta ahayn, halka kuwa kale uu la gali doono is-qabqabsi siyaasadeed.

“Waxaan ugu baaqayaa Madasha iyo Madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed in aysan aqbalin ballan cusub oo waqti dil ah. Taa beddelkeedana waa inay ku khasbaan Madaxweynaha inuu hannaanka doorashada keeno miiska, la fariisto madaxda Puntland iyo Jubaland, si loo gaaro heshiis siyaasadeed oo lagu wada qanacsan yahay,” ayuu hadalkiisa ku sii daray.

Dood xooggan ayaa haatan ka taagan qorshaha dowladda Federaalka ee ku aaddan hirgelinta doorasho qof iyo cod ah marka la gaaro dhammaadka xilliga xil-heynta ee hadda socda.

Xukuumadda Madaxweyne Xasan ayaa ku adkeysaneysa in dalka uu u diyaarsan yahay in markii ugu horreysay la qabto doorasho dadweyne oo toos ah, hase yeeshee arrintan ayaa si weyn looga biyo diiddan yahay, iyadoo dowlad goboleedyada qaarkood iyo mucaaradku ay ku doodayaan in aan la helin shuruudo buuxa oo suurtagelinaya doorasho noocaas ah.

Waxyaabaha ugu waaweyn ee la isku haysto waxaa ka mid ah: Jadwal cad oo doorasho lagu qaban karo, wadahadal dhab ah oo la isku raacsan yahay, xasilooni amni iyo sharci oo sal adag u noqon karta hannaanka iyo in laga fogaado in doorashada loo adeegsado muddo-kororsi siyaasadeed.

Xukuumadda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa haatan waxaa u harsan siddeed bilood oo ka dhimman muddo xileedkeeda rasmiga ah, iyadoo aan weli la caddeyn nooca doorasho ee dalka uu geli doono marka la gaaro dhammaadka muddadaas.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada ammaanka ee dowladda Soomaaliya, gaar ahaan kuwa Booliska ayaa saaka howlgal culus oo burburin ah ka bilaabay xaafadda Siinaay ee magaalada Muqdisho, halkaas oo maalmahaan ay ka taagneyd xiisad xooggan.

Wararka ayaa sheegaya in saaka aroor hore ciidamo badan la dul-dhigay suuqa Siinaay, kadibna la geliyay Cagaf Cagafyo, si loo burburiyo dhismaha dhulkaas oo ay la wareegeyso dowladda Soomaaliya.

Goobjooge la hadlay warbaahinta ayaa xaqiijiyay in haatan uu socda howlgalka, ciidankuna ay wadaan burburinta xaafadda, iyada oo la xiray dhammaan waddooyinka gala isgoyska Siinaay ee magaalada Muqdisho.

“Hadda waxaa socda dudumiskii, ciidamada albaabada ayay garaacayaan, dadkiina jiingadaha ayay fuqsanayaan xaalad aan caadi ahayn ayaa saaka ka taagan xaafadda Siinaay ee degmada Warta Nabadda” ayuu yiri qof kamid ah dadka deegaanka.

Sioo kale wuxuu intaasi kusii daray in wax ciidan mucaarad ah aysan joogin goobta xaaladduna ay dagan tahay, laakiin howl burburin ah wadaan ciidanka dowladda.

“Wax ciidan mucaarad ah oo saaka joogo Siinaay ma jirto, laakiin waxaa ku sugan oo howlgalka wada ciidamada dowladda” ayuu sii raaciyay.

Dhinaca kale, dadka deegaanka ayaa ku doodaya in dhulkan laga iibinayo ganacsato, isla markaana ay iyagu diidan yihiin in lagala wareego dhulkaasi.

Waxa horay si toos ah loogu beec geeyay dhulka uu ku yaallo suuqa, iyada oo qiimihiisana la shaaciyay, kaas oo u dhexeeyo $ 45,000 oo dollar illaa 80,000 oo Dollarka Mareykanka ah.

Maalmihii u dambeeyay ayaa waxaa Muqdisho ka taagnaa dood ka dhalatay barakicinta dadka deggan dhulalka danta-guud, iyadoo inta badan ay la wareegtay dowladda dhexe.

Addis-Ababa (Caasimada Online) – Bankiga Qaranka ee Itoobiya ayaa ku baaqay in baaris lagu sameeyo afar shirkadood oo fadhigoodu yahay Mareykanka. Bankigu wuxuu sheegay in shirkadahan maaliyadeed ay isku dayayaan inay wiiqaan nidaamka maaliyadeed ee Itoobiya.

Qoraal lagu baahiyay baraha bulshada ayaa lagu sheegay magacyada afarta shirkadood ee lagu eedeeyay inay shaki geliyeen aaminaadda nidaamka maaliyadeed ee Itoobiya, kuwaasoo la sheegay inay ka howlgalaan gobollada Maryland, Virginia iyo Minnesota.

Sida lagu sheegay qoraalka: “Shirkadahan lacagaha xawila waxay ka ururiyaan lacagaha jaaliyadaha Itoobiyaanka ah ee ku nool Mareykanka, kadibna waxay u diraan Itoobiya iyo dalal kale.”

Bankigu wuxuu sheegay in “shirkadahan ay xalaaleeyaan lacago sharci-darro ah, isla markaana ay maalgeliyaan howlo aan sharci ahayn.”

Doollarka Mareykanka ayaa ah lacagta ugu badan ee la geeyo dalka Itoobiya marka la eego lacagaha qalaad ee dalka soo gala.

Dowladda Itoobiya ayaa isku dayeysa inay saxdo nidaamka sarrifka, iyadoo laga bilaabay sanadkii hore qorshe lagu xakameynayo lacagaha qalaad ee suuqa madow.

Hay’adda Lacagta Adduunka ee IMF ayaa sheegtay in go’aankan uu kordhinayo kaydka sarrifka ee dalka, balse qiimaha suuqa madow ayaa sidoo kale kor u qaadi doona nidaamka.

Dhinaca kale, Bankigu wuxuu dacwad ka gudbiyay afar shirkadood oo fadhigoodu yahay Mareykanka, kuwaas oo lagu eedeeyay inay xawilaan lacago. Afarta shirkadood ayaa lagu sheegay:

• Shgey Money Transfer — Silver Spring, MD, iyo Falls Church, VA
• Adulis Money Transfer — Falls Church, VA, iyo Silver Spring, MD
• Ramada Pay (Kaah) — Falls Church, VA
• TAAJ Money Transfer — Minneapolis, MN

Bankigu wuxuu sidoo kale ugu baaqay hay’adaha ay khuseyso inay taageeraan baarista lagu sameynayo shirkadahaan. Waxa uu sidoo kale ka codsaday jaaliyadaha Itoobiya ee ku nool dibadaha inay joojiyaan xiriirka ay la leeyihiin shirkadahaan.

“Waxaan si adag ugu talinaynaa in lacagaha loo diro dadkooda ay marsiiyaan xawaaladaha lagu kalsoonaan karo ee sharciyeysan,” ayaa lagu yiri qoraalka Bankiga.

Bankigu wuxuu sheegay inuu sii wadi doono baarista, iyadoo tallaabooyinka uu qaadayaa ku saleysan doonaan baahida jirta.

“Waxaan ka codsaneynaa maamulka sharci fulinta ee aaggooda ay shirkadahaan ka howlgalaan inay nala shaqeeyaan,” ayaa lagu yiri qoraal uu Bankiga Qaranka ee Itoobiya soo dhigay bartiisa X.

Bankigu wuxuu ka digay in lacagaha la soo marsiiyo shirkadahaan ay sababi karto tuhun ah in hanti sharci-darro ah la doonayo in la xalaaleeyo.

“Waxaa muhiim ah in lacagaha la isugu diro waddamada lagu sameeyo si waafaqsan nidaamka sharciyeed ee maaliyadeed, iyadoo la xaqiijinayo nidaamka kormeerka si loo yareeyo khatarta lacagaha sharci-darrada ah iyo maalgelinta argagixisada,” ayaa lagu yiri qoraalka Bankiga.

Bankigu wuxuu sidoo kale sheegay in aysan jirin wax damaanad ah oo xaqiijinaya in lacagaha loo diro dadka la rabo ay gaaraan si ammaan ah.

Ugu dambeyn, Bankigu wuxuu ku baaqay in la adeegsado xawaaladaha sharciyeysan ee uu magacaabay.

Waxaan isku daynay inaan jawaab ka helno shirkadda TAAJ oo lagu magacaabay warbixinta, hase yeeshee masuuliyiintii aan la xiriirnay way ka gaabsadeen inay jawaab ka bixiyaan. Sidoo kale, waxaa noo suurageli weyday inaan helno jawaab ka timid shirkadda Kaah oo iyadana lagu xusay qoraalka.

Isha: BBC

Laascaanood (Caasimada Online) – Wasiirkii hore ee Qorsheynta Soomaaliya Jamaal Maxamed Xasan, oo kamid ah musharraxiinta u taagan xilka madaxweynaha maamulka Waqooyi Bari, ayaa walaac xooggan ka muujiyey habka ay Dowladda Federaalka Soomaaliya (DFS) u wajahdayo dhismaha maamulkaasi.

Qoraal uu soo saaray ayuu Jamaal ku sheegay in deegaanada maamulka Waqooyi Bari laga dareemayo khataro la xiriira kala irdhow bulsho iyo wiiqidda kalsoonida shacabka, gaar ahaan beelihii Laascaanood ku shiray.

“Waxaa jirta khatar weyn oo ah kala irdhow bulsho, wiiqanka kalsoonida dadweynaha, iyo burbur ku yimaada hannaanka dhismaha dhammaystirka Dawlad Goboleedka Waqooyi Bari,” ayuu yiri Jamaal.

Sidoo kale, wuxuu soo dhaweeyay baaqyada kasoo yeeray odayaasha dhaqanka iyo waxgaradka Beesha Maxamuud Harti iyo bahwadaagtooda, kuwaas oo uu sheegay in ay si masuuliyad leh u muujinayaan walaac dhab ah oo la xiriira hannaanka xulista Xildhibaannada.

“Tabashada ay muujiyeen waa mid si mug leh uga tarjumaysa walaac dhab ah oo la xiriira habka xulista Xildhibaannada – hab aan sharciyad ku salaysnayn, isla markaana lagu sifeeyo boob iyo dhac,” ayuu hadalkiisa ku daray.

Jamaal Maxamed Xasan wuxuu ugu baaqay dhammaan dhinacyada arrintani khusayso in ay si xilkasnimo leh uga jawaabaan tabashada jirta, ayna ka fogaadaan ficillo horseedi kara kala shaki, niyad-jab bulsho, ama dib-u-dhac ku yimaada dhismaha maamulka.

Ugu dambayn, Jamaal wuxuu ku baaqay in la ilaaliyo midnimada bulshada, lana joojiyo hannaan doorasho oo hal dhinac ah, si looga hortago khataraha dhaawici kara masiirka siyaasadeed ee mustaqbalka Gobollada ku midoobay maamulka Waqooyi Bari iyo guud ahaan dalka.

Hadalkiisa ayaa yimid maalin kadib musharraxiinta u taagan xilka Madaxweynaha maamulka cusub ee Waqooyi Bari ay si wadajir ah u soo saareen bayaan ay si kulul ugu cambaareeyeen faragelin ay sheegeen in dowladda federaalka, gaar ahaan Wasiirka Arrimaha Gudaha Cali Yuusuf Cali (Cali Xoosh), uu ku hayo hannaanka doorashada xildhibaanada baarlamaanka maamulkaasi.

Bayaanka oo nuqul ka mid ah ay heshay Caasimada Online ayaa lagu sheegay in “Guddiga Hubinta iyo Ansixinta Xildhibaanada oo uu magacaabay Wasiirka Arrimaha Gudaha aan lagu dhisin hab waafaqsan dastuurka iyo nidaamka dowlad-dhisidda, islamarkaana uusan metelin saamileyda deegaanka.”

Sida lagu caddeeyay bayaanka, “Wasiirka Arrimaha Gudaha wuxuu si toos ah ugu adeegayaa musharrax gaar ah, isagoo marin habaabinaya geeddi-socodka dhismaha maamulka si uu u gaaro natiijo horay loo sii qorsheeyay.”

Musharraxiintu waxay sheegayaan in guddigaasi uu yahay mid “si gaar ah u adeegaya dano gaar ah, taasoo dhaawacaysa kalsoonida bulshada, beesha caalamka iyo hufnaanta nidaamka doorasho ee maamulka Waqooyi Bari.”

Bayaanka ayaa sidoo kale lagu sheegay in “hab-dhaqanka wasiirka uu sababi karo khilaaf beeleedyo furan, burbur ku yimaada rajada dhismaha maamulka cusub, iyo kalsooni darro soo wajahda shacabka iyo beesha caalamka.”

Musharraxiinta ayaa si cad u sheegay in aysan aqbali doonin doorasho si gaar ah loogu daneynayo musharrax gaar ah, islamarkaana “aysan suuragal ahayn in la aqbalo hannaan aan lagu dhisneyn wada-tashi iyo heshiis siyaasadeed oo ay la wada yihiin saamileyda deegaanka.”

Muqdisho (Caasimada Online) – Warsaxaafadeed kasoo baxay xafiiska xeer ilaaliyaha qaranka, Dr. Suleymaan Maxamed Maxamuud ayaa waxaa lagu sheegay in xafiiska uu gacanta ku hayo kiisas la xiriira lacag dhaqid iyo maalgelin argagixiso oo gaaraya illaa 250 kiis.

Qoraalka oo lagu faah-faahiyay kiisaskan ayaa sidoo kale lagu sheegay in la xayiray lacag ku dhow hal milyan oo doolar, isla markaana ay lahayd kooxda Al-Shabaab, kadib markii loo dhacay akoono ay isticmaali jireen kooxaha argagixisada ah.

Sidoo kale xeer ilaaliyaha guud ayaa sheegay in lacag nus milyan ah oo ay lahayd kooxda lagu wareejiyay dowladda Soomaaliya, kadib markii xukun sharci ah laga soo saaray.

“Xafiisku wuxuu ku guuleystay in la fatasho in ka badan 3500 akoon oo ay isticmaali jireen kooxaha argagixisada, loona adeegsan jiray aruurinta maalgelinta kooxaha argagixisada, tallaabadaas oo ay ka dhalatay in la xayiro ku dhawaad hal milyan oo doolar” ayaa lagu yiri warqad kasoo baxday xafiiska xeer ilaaliyaha guud ee qaranka.

Waxaa kale oo lasii raaciyay “Xafiisku wuxuu xaqiijiyay in dawladda Soomaaliyeed si sharci ah loogu wareejiyo ku dhawaad nus milyan doolar oo ku jirtay koontooyinka kooxaha argagixisada ah”.

Warqadda ayaa sidoo kale sheegay in la xukumay 13 dambiile oo lagu helay lacag dhaqid iyo maalgelin argagixiso, kuwaas oo haatan ku xiran magaalada Muqdisho.

Tallaabooyinkan ayaa qayb ka ah dagaalka dhinaca dhaqaale ee ay dowladdu kula jiro Al-Shabaab, kaas oo haatan laga gaaray guullo waawayn oo wax ku ool ah.

Dhawaan ayay ahayd markii la xiray in ka badan 575 taleefoon oo Al-Shabaab ay u adeegsan jireen uruurinta lacagaha iyo hanjabaadda shacabka. Sidoo kale waxaa la xayiray illaa 21 akoon Bank oo ay isticmaali jireen kooxaha Argagixisada.

Waxaa kale oo lagu guuleystay in la xiro 88 xisaabaad ganacsi (Marchants) oo loo isticlaamayay lacagaha baaddda ah iyo lacag dhaqidda, sida lagu sheegay warbixinta.

Muqdisho (Caasimada Online) –Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta warqadaha aqoonsiga ka guddoomay danjireyaal cusub oo ku soo biiray diblomaasiyiinta ka howlgala gudaha Soomaaliya, kuwaas oo gaaraya illaa siddeed danjire, waxaana ku jirto Mexico oo haatan xiriir toos ah la yeelan doonto dowladda federaalka ah.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa xarunta madaxtooyada ku qaabilay danjireyaasha cusub oo ka kala socda dalalka Itoobiya, Ghana, Ivory Coast, Mexico, Venezuela, Korea, Mauritania, iyo Ciraaq, waxana kala yihiin;-

1-Suleiman Dedefo Woshe – Safiirka Itoobiya

2-Robert Ifriyie – Safiirka Ghana

3-Maes Ennio – Safiirka Ivory Coast

4-Alejadro Eves Estivill Castro – Safiirka Mexico

5-Moravia Peralt Hernaldez – Safiirka Venezuela

6-Kang Hyundshik – Safiirka Korea

7-Hussein Deh – Safiirka Mauritania

8-Kahtan Taha Khalaf – Safiirka Ciraaq.

Madaxweynaha ayaa ugu hambalyeeyey safiirradan in ay ku soo biireen safka diblomaasiyiinta ka howgala Soomaaliya, isaga oo u rajeeyay inay ku guuleystaan xilka culus ee loo igmaday.

Waxaa kale oo uu Madaxweynuhu xusay muhiimadda ay leedahay xoojinta xiriirka laba geesoodka ah iyo iskaashiga caalamiga ah ee Soomaaliya la leedahay dalalkan.

Sidoo kale Madaxweyne Xasan ayaa ku boorriyey safiirrada in ay ka shaqeeyaan horumarinta xiriirka saaxiibtinimo iyo iskaashiga dhinacyada kala duwan ee labada dal, isagoo la wadaagay sida shacabka iyo dowladda Soomaaliyeed ay u soo dhaweynayaan, ulana shaqeynayaan.

Danjireyaasha warqadaha laga guddoomay ayaa uga mahadceliyey Madaxweynaha iyo dowladda Soomaaliya soo dhoweynta diirran, iyagoo soo bandhigay sida ay uga go’an tahay in ay dadaal ku bixiyaan horumarinta xiriirka ay dalalkoodu la leeyihiin Soomaaliya.