Muqdisho (Caasimada Online) –Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta warqadaha aqoonsiga ka guddoomay danjireyaal cusub oo ku soo biiray diblomaasiyiinta ka howlgala gudaha Soomaaliya, kuwaas oo gaaraya illaa siddeed danjire, waxaana ku jirto Mexico oo haatan xiriir toos ah la yeelan doonto dowladda federaalka ah.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa xarunta madaxtooyada ku qaabilay danjireyaasha cusub oo ka kala socda dalalka Itoobiya, Ghana, Ivory Coast, Mexico, Venezuela, Korea, Mauritania, iyo Ciraaq, waxana kala yihiin;-

1-Suleiman Dedefo Woshe – Safiirka Itoobiya

2-Robert Ifriyie – Safiirka Ghana

3-Maes Ennio – Safiirka Ivory Coast

4-Alejadro Eves Estivill Castro – Safiirka Mexico

5-Moravia Peralt Hernaldez – Safiirka Venezuela

6-Kang Hyundshik – Safiirka Korea

7-Hussein Deh – Safiirka Mauritania

8-Kahtan Taha Khalaf – Safiirka Ciraaq.

Madaxweynaha ayaa ugu hambalyeeyey safiirradan in ay ku soo biireen safka diblomaasiyiinta ka howgala Soomaaliya, isaga oo u rajeeyay inay ku guuleystaan xilka culus ee loo igmaday.

Waxaa kale oo uu Madaxweynuhu xusay muhiimadda ay leedahay xoojinta xiriirka laba geesoodka ah iyo iskaashiga caalamiga ah ee Soomaaliya la leedahay dalalkan.

Sidoo kale Madaxweyne Xasan ayaa ku boorriyey safiirrada in ay ka shaqeeyaan horumarinta xiriirka saaxiibtinimo iyo iskaashiga dhinacyada kala duwan ee labada dal, isagoo la wadaagay sida shacabka iyo dowladda Soomaaliyeed ay u soo dhaweynayaan, ulana shaqeynayaan.

Danjireyaasha warqadaha laga guddoomay ayaa uga mahadceliyey Madaxweynaha iyo dowladda Soomaaliya soo dhoweynta diirran, iyagoo soo bandhigay sida ay uga go’an tahay in ay dadaal ku bixiyaan horumarinta xiriirka ay dalalkoodu la leeyihiin Soomaaliya.

Boosaaso (Caasimada Online) – Faah-faahinno dheeraad ah ayaa waxaa laga helayaa qarax culus oo ciidamo ka tirsan kuwa maamulka Puntland maanta lagula eegtay qaybo kamid ah buuraha Calmiskaad ee gobolka Bari, halkaas oo ay ka socdaan howlgallo ka dhan ah kooxda Daacish.

Qaraxa oo ahaa miino ayaa waxaa lagu soo warramayaa inay ku dhinteen saraakii sar sare oo uu ku jiro taliyihii ururka labaad ee kumaandooska PMPF ee maamulka Puntland, Kabtan Maxamuud Jaamac Leexo, kaas oo door muhiim ah ku lahaa dagaalka ka socda halkaasi.

Sidoo kale waxaa la dhinta sarkaal kale oo lagu magacaabi jiray  Siciid Maxamuud Maxamed (Jiqda), waxaana saaka la kacday miino lagula eegtay nawaaxiga degaanka Dasaan ee Calmiskaad.

Wararka ayaa intaasi ku daraya in miinada ay dhulka ugu aaseen maleeshiyaad ka tirsan kooxda Daacish, taas oo haleeshay baabuurka ay saarnayeen saraakiisha geeriyootay

Allaha u naxariistee Kabtan Leexo ayaa horay ugu dhaawacmay qarax la kacay gaarigii uu saarnaa, xilli ay ciidamadu ka guurayeen deegaanka Dharjaale, markalena wuxuu ku dhaawacmay dagaalkii Haraaryo, isaga oo mar kasta oo uu bogsado dib ugu laaban jiray furimaha dagaalka, hayeeshee saaka ayaa ku dhintay qarax ay la heshey kooxda Daacish.

Buuraha Calmiskaad ayaa waxaa weli ka soconayo howlgallo culus oo guullo waawayn ay kasoo hoyeen ciidanka Puntland oo dhul ballaaran ka sifeeyay kooxaha argagixisada.

Waxaa kale oo ciidamadu ay dileen xubno badan oo ka tirsanaa kooxda Daacish, kuwaas oo ay ku jiraan ajaaniib badan, waxaana sidoo kale nolosha lagu qabtay kuwa kale oo nool.

Howlgalladan waxaa barbar socda duqeymo culus oo ay saaxibada caalamiga ah ka fuliyaan deegaannada la tuhunsan yahay inay ku dhuumaaleysanayaan maleeshiyaadka Daacish.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Dowladda Itoobiya ayaa haatan safiir cusub usoo magacoway Soomaaliya, kaas oo ku shaqeyn doono magaalada Muqdisho, sida ay shaacisay wasaaradda arrimaha dibadda ee dalkaasi.

Danjiraha cusub oo lagu magacaabo Suleiman Dedefo Woshe ayaa beddalay safarkii hore ee Itoobiya, Mukhtaar Maxamed Waare oo laga cayriyay dalka, kadib markii uu xumaaday xiriirka labada dal, sababo la xiriira heshiiskii badda ee uu Abiy Axmed la galay  Somaliland.

Mukhtaar Maxamed Waare ayaa ahaa Soomaali, waxaana haatan lagu soo beddalay ninkan oo lagu magacaabo Suleyman Dedefo oo hoggaamin doono howlgalka diblumaasiyadeed ee Itoobiya.

Bayaan kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibadda Itoobiya ayaa waxaa lagu sheegay in safiirkooda cusub uu ka shaqeyn doono xoojinta xiriirka labada waddan, si loo sii wado iskaashiga Soomaaliya iyo Itoobiya.

Sawirro ay baahisay wasaaradda arrimaha dibadda ee Itoobiya waxaa ka muuqanayo danjiraha cusub oo uu warqadaha aqoonsiga ka guddoomay wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya Mudane Cabdisalam Cabdi Cali (Dhaay) oo ku qaabilay xafiiskiisa.

Wasiirka ayaa u rajeeyay Danjire Woshe inuu ku guuleysto howsha loo igmaday, isaga oo caddeeyay muhiimadda ay leedahay xoojinta xiriirka diblomaasiyadeed iyo iskaashiga u dhexeeya Soomaaliya iyo Itoobiya si sare loogu qaado xiriirka dhow iyo isfahamka labada dhinac.

Tallaabadan ayaa kusoo aadeyso, iyada oo haatan uu soo hagaagay xiriirika tooska ah ee diblumaasiyadeed ee labada dhinac, kaas oo horay u go’ay, kadib markii Itoobiya ay Itoobiya qaaday tallaabooyin xadgudub ah oo ay ka caroortay dowladda Soomaaliya.

Xiisadda Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa billaabatay bishii Janaayo kadib markii Addis-Ababa ay heshiis la gashay Somaliland, kaasi oo lagu sheegay in Ethiopia lagu siinayo dhul badeed ay ka dhigato saldhig ciidan iyo dekad, welo markii dambe ay wada-hadal galeen labada dal oo heshiis ku gaaray dalka Turkiga.

Heshiiskaas kadib ayaa waxaa mar kale dib u bilowday xiriirkii labada dal, iyada oo madaxda Soomaaliya iyo Itoobiya ay yeesheen kulamo ka kala dhacay labada dal oo lagu dhammeystiray heshiiska ay ka gaareen xiisadda ka dhalatay doonista Itoobiya ee badda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Falcelin xooggan oo aad loogu boggaadiyay ciidamada Xoogga dalka ayaa ka dhalatay, kadib markii shalay ciidamadu ay ka hortageen laba gaari oo ay qaraxyo kasoo buuxiyeen maleeshiyaadka Al-Shabaab, kuna soo weerareen sadhig ciidamada ay ku leeyihiin duleedka deegaanka Bariire ee gobolka Shabeellaha Hoose.

Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed oo iskaashanaya ciidamada Uganda ee UPF ayaa si geesinimo leh uga hortagay laba gaari oo qaraxyo laga soo buuxiyay, kuwaas oo Khawaarijta Al-Shabaab ay doonayeen in lagu beegsado fariisimaha ciidamada ee duleedka deegaanka Bariire ee gobolka Shabeellaha Hoose.

Waxaa lasoo bandhigay muuqaalka labada gaari oo cabaar kala dambeeyey, gaariga koowaad ayaa isku dayey inuu xoog uga gudbo godad waaweyn oo ciidanku ay u sii qodeen, siu u ugu dhaco.

Ciidamada ayaa dhowr daqiiqo xabado ku waday gaariga koowaad, waana qarxi diiday, sababtoo ah Al-Shabaab waxay u diyaariyeen in ilaa bartilmaameedka uu gaaro aysan xabaddu wax u dhibin gaarigooda. Nasiib wanaag, gaarigii ayaa kasoo gudbi waayey difaaca, muuqaalka waxaa laga dhex arkayaa ciidamada oo kala cararaya rasaas badana ku ridaya gaariga oo ku soo dhawaaday, balse ka soo gudbi waayey difaacoodii ugu dambeeyey.

Askari difaaca kore saaraa ayaa soo riday qori Saban ah, halkaas ayu uku qarxay gaariga koowaad, waxaana suurtagal ah in firirkiisa uu gaaray ciidamada oo aad ugu dhawaa, sida muuqaalka koowaad laga arki karo.

Intaas kadib, ciidamadii oo diyaarsan waxaa yimid gaarigii labaad, si lamid ah kii hore oo la qarxiyey ayuu isku soo maqiiqay, wuxuu ka soo gudbay difaacii uu dhaafi waayey kii hore. Hase ahaatee, si iskiis ah ayuu u istaagay, iyadoo aad u moodo in darawalkii waday la toogtay, waxayna ciidanku u qarxiyeen si lamid ah kii hore.

Haddaba Sidee looga fal-celiyay tallaabada geesinimada leh ee ciidamada Xoogga Dalka?

Saadaam Xuseen: “Dunida xaniinyo rag baa lagu joogaa rag AK47 la hortaagan gaarigaas miineysan”.

Cawil Maxamuud: “Allaah u Akbar guuleysta ciidankeenna qaranka Soomaaliyeed guul Madaxweyne Xasan Sheikh Maxamuud (dal-xoreeye).

Cumar Ibaahim: “Hambalyo geesiyada Xoogga Dalka oo runtii mar waliba u taagan fashilinta dhagarta cadawga. Waxaad ku jirtaan jihaad xaq ah oo lagu kala saaraya xulafada sheydaan iyo xaq u dirirka”.

Axmed Cabdinaasir: “Ciidanka xey la cararayaan ayaan leenahay bal waxaan miyaa qof bini aadam ah horsitaagi karaa? saas oo ay tahayna waa ka hortagaan ilaahey ha guuleeyo ciidankeena”

Xasan Kaafi: “Haddi aad fahanteen dhagartooda saan u gala hadda kadib ee noo soo duuba muuqaalladooda”.

Axmednuu Cabdiraxmaan Sooyaal: “Wax badan ayu galaafan lahaa kaas oo an laga hortagin laheyn”

Beledweyne (Caasimada Online) – Wararka laga helayo deegaanka Goobo oo hoostaga degmada Maxaas ee gobolka Hiiraan ayaa sheegaya in kooxda Al-Shabaab ay si buuxda ula wareegtay gacan ku haynta deegaankaasi.

Sida ay sheegayaan ilo deegaanka ah, kooxda ayaa la wareegtay deegaankan muhiimka ah, iyada oo aan wax dagaal ah ka dhicin, taas oo si fudud ay ula wareegtay.

Ciidamada dowladda federaalka iyo kuwa deegaanka ayaa isaga baxay Goobo, taas oo fursad siisay Al-Shabaab in ay si toos ah ula wareegaan deegaankaasi oo ku yaalla xadka u dhexeeya gobollada Hiiraan iyo Galgaduud.

Goobo ayaa muhiimad istaraatiiji ah u leh isku xirka magaalooyinka Matabaan iyo Guriceel, iyadoo marin u ah wadooyin muhiim ah oo dhex mara labadaas gobol.

La wareegista deegaanka ayaa sidoo kale ku soo beegantay xilli dadka shacabka ah ee deegaankaasi ku noolaa ay badi ka barakaceen, una qaxeen magaalada Beledweyne iyo tuulooyinka u dhow, sababo la xiriira cabsi amni.

Tallaabadan ayaa qeyb ka ah dhaq-dhaqaaqyo cusub oo ay kooxda Al-Shabaab dib ugu qabsatay deegaano ka tirsan bariga gobolka Hiiraan, kuwaas oo labo sano ka hor laga xoreeyay. Waxaana muuqata in kooxda ay sii waddo ballaarinta awooddeeda mar kale gudaha gobolka.

Si kastaba, kooxda ayaa fursad ay dib iskugu soo abaabusho ka heshay gaabiska Dowladda Federaalka Soomaaliya ee dagaalka lagula jiray, kadib markii madaxda dowladda ay u jeesteen arrimo siyaasadeed iyo dano shaqsiyeed, taasoo meesha ka saartay in dagaalku noqdo ajendaha koowaad.

Muqdisho (Caasimada Online) – Agaasimaha guud ee hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda, Mustafe Sheekh Cali Dhuxulow ayaa si rasmi ah u saxiixay habraacyo muhiim ah oo wax ka beddel loogu sameeyay qaadashada baasaboor Soomaaliga.

Munaasabadda saxiixa habraacyadan oo ka dhacday xarunta dhexe ee hay’adda ayaa waxaa ka qeyb-galay agaasime ku-xigeennada guud, la-taliyeyaal, agaasime waaxeedyada iyo saraakiil sare oo ka kala socday xafiisyada hay’adda. Ujeedada habraacyadan ayaa ah dardargelinta hannaanka adeeg-bixinta, xaqiijinta hufnaanta, isla xisaabtan iyo tayeynta adeegga.

Qodobada wax ka beddelka lagu sameeyay waxaa ka mid ah:

• Habka dalbashada iyo bixinta baasaboorka Soomaaliyeed
• Maamulka socdaalka iyo xuduudaha, si loo xaqiijiyo dadka soo galaya ama ka baxaya dalka
• Maamulka shaqada iyo shaqaalaha
• Maaraynta maamulka guud ee hay’adda
• Yaraynta waqtiga dalabka baasaboorka

Mid ka mid ah isbeddellada ugu muhiimsan ee habraacyadan cusub ayaa ah yareynta muddada la sugayo baasaboorka caadiga ah, arrin si toos ah u anfici doonta muwaadiniinta Soomaaliyeed ee u baahan adeeg degdeg ah oo hufan.

1. Dalbashada baasaboorka cusub: Waqtiga sugitaanka waxaa laga dhigay 7 maalmood, halkii uu markii hore ka ahaa 15 maalmood.

2. Cusboonaysiinta baasaboorka dhacay ama lumay: Waqtiga sugitaanka waxaa laga dhigay 4 maalmood, halkii uu markii hore ka ahaa 10 maalmood.

Agaasimaha Guud, Mustafe Dhuxulow oo ka hadlay munaasabadda ayaa sheegay in habraacyadan ay saldhig u yihiin isbeddelka ay hay’addu hiigsanayso.

Wuxuu tilmaamay in habraacyadu si cad u dejinayaan hannaan shaqo oo mideysan, hufan, kuna dhisan isla xisaabtan. Waxa uu intaa ku daray in shacabka Soomaaliyeed ay mudan yihiin adeeg sharaf leh, degdeg ah, oo aan carqalad lahayn.

Muqdisho (Caasimada Online) – Soomaaliya ayaa si rasmi ah ugu biirtay dalalka laga heli karo adeegga internet-ka xawaaraha sare leh ee la mariyo dayax-gacmeedka, kadib markii Elon Musk iyo shirkaddiisa Starlink ay ku dhawaaqeen in adeegga uu hadda ka shaqeynayo guud ahaan dalka.

“Starlink hadda waa laga heli karaa Soomaaliya!” ayuu Musk ku qoray bartiisa X (horey loogu yiqiin Twitter), isagoo la-wadaagay khariidad muujinaysa in adeegga laga heli karo dhammaan gobollada Soomaaliya, oo ay ka mid yihiin magaalooyinka Muqdisho, Hargeysa, Boosaaso, iyo Gaalkacyo.

Shirkadda Starlink, oo hoos tagta SpaceX ee uu leeyahay Elon Musk, ayaa iyaduna xaqiijisay arrinta: “Adeegga internet-ka xawaaraha sare leh ee Starlink ayaa hadda laga heli karaa Soomaaliya.” Qoraalku wuxuu la socday xiriir toos ah oo loogu talagalay macaamiisha Soomaaliyeed: starlink.com/somalia, halkaas oo laga dalban karo qalabka adeegga.

Hirgelinta adeeggan ayaa timid kadib markii 13-kii Abriil, 2025, Hay’adda Isgaarsiinta Qaranka ee Soomaaliya (NCA) ay si rasmi ah shatiga isgaarsiinta u siisay Starlink, taasoo shirkadda u oggolaanaysa inay si buuxda uga howl-gasho dalka.

Shatigan waxaa lagu guddoonsiiyay xaflad ka dhacday caasimadda Muqdisho, taasoo ay ka qeyb galeen mas’uuliyiin sare oo ka tirsan dowladda federaalka iyo wakiillo ka socday Starlink. Munaasabaddaasi waxay ahayd tallaabo muhiim ah oo lagu xoojinayo ballaarinta adeegga internet-ka ee dalka, gaar ahaan meelaha fogfog iyo deegaanada aan weli haysan helitaan tayo leh.

Shirkadda Starlink waxaa munaasabadda ku matalay Ryan Goodnight, Agaasimaha Sare ee Suuq-gaynta, iyo Micaela Pawlak, Maareeyaha Suuq-galka, kuwaasoo labaduba caddeeyay in shirkaddu ay ka go’an tahay inay internet-ka dayax-gacmeedka ah gaarsiiso dhammaan Soomaaliya.

Agaasimaha Guud ee NCA, Mustafa Yaasiin Sheekh, ayaa sheegay in imaanshaha Starlink uu kaalin ka qaadanayo dadaallada qaranka ee lagu doonayo in internet-ku gaaro shacabka oo dhan. “Waxaan filaynaa in adeeggan uu si gaar ah uga faa’iideeyo muwaadiniinta Soomaaliyeed, ganacsiyada, iyo hay’adaha dowladda meelaha aan horey u gaarsiisneyn isgaarsiinta casriga ah,” ayuu yiri.

Wasiirka Isgaarsiinta iyo Tiknoolojiyadda, Maxamed Aadan Macallin, ayaa si diirran u soo dhaweeyay Starlink, isagoo ku tilmaamay mid waafaqsan yoolka dowladda ee horumarinta tiknoolojiyadda. “Aad baan ugu faraxsanahay inaan dalka ku soo dhawayno Starlink. Tani waxay taageeraysaa yoolkeena ah in dhammaan shacabka Soomaaliyeed—meel kasta oo ay joogaan—ay helaan adeeg internet oo raqiis ah oo gaara meelaha fogfog,” ayuu yiri wasiirka.

Soomaaliya hadda waxay ku tiirsan tahay dhowr xarig badeed oo fiber-optic ah kuwaasoo badda hoosteeda mara, kuna xira magaalooyinka xeebaha ah internet-ka caalamiga ah. Balse adeegga cusub ee Starlink ayaa lagu wadaa inuu kaabayaal u noqdo kuwa hadda jira, isagoo gaarsiin doona isku xirka meelaha aan horey u helin.

Khariidadda ay Starlink shaacisay ayaa muujinaysa in guud ahaan dalka laga heli karo adeegga “AVAILABLE,” taasoo micnaheedu yahay in shacabka Soomaaliyeed ay si toos ah u dalban karaan adeegsiga bilaa sugaan ama liis sugitaan ah.

Mas’uuliyiinta dowladda iyo khubarada tiknoolojiyadda ayaa rajo ka muujiyay in adeeggani uu kaalin weyn ka qaadan doono horumarinta dhaqaalaha dhijitaalka ah, waxbarashada, caafimaadka, adeegyada dowladda, iyo ganacsiga fog.

Waxaa la filayaa in Starlink ay door muuqda ka qaadato yaraynta farqiga dhanka tiknoolojiyadda ee u dhexeeya gobollada dalka, taasoo sare u qaadi doonta fursadaha horumarineed iyo helitaanka adeeg internet oo loo siman yahay. 

Laascaanood (Caasimada Online) – Maamulka cusub ee Waqooyi Bari oo lagu dhisay heshiis ay dhawaan gaareen SSC-Khaatumo iyo Maakhir ayaa haatan wajahaya caqabado hor leh, kadib markii Ergadii metelayay gobolka Haylaan ay ka baxeen shirweynaha Laascaanood.

Odayaasha iyo xubnaha ergada oo la hadlay warbaahinta maalmo kadib markii ay kasoo baxeen shirka ayaa sheegay in ay u tageen Laascaanood si ay ugala tashadaan beelaha gobolka Sool sidii si siman loo dhisi lahaa maamulka cusub.

Ergadan ayaa sheegtay in niyad-wanaag iyo isu soo dhowaansho ay la yimaadeen, balse ay la kulmeen fara-gelin iyo sad-bursi dhanka awood qaybsiga ah.

Waxay sheegeen in qorshuhu ahaa in la mideeyo laba maamul oo kala ahaa SSC iyo Maakhir, maadaama dhulka iyo maamuladu sinaayeen ay ahayd in xubnaha iyo xilalka maamulka cusub noqdaan kuwo si cadaalad ah loo qayb saday sad bursina dhinacna samayn.

“Wax kasta oo aan u nimid waa lagu tuntay. Waxaa meesha ka muuqda boob. Xeerkii shalay la ansixiyay ayaa maanta lagu xad-gudbayaa. Waxaan u nimid in labada beelood wax ku dhisaan si heshiis ah, balse waxaa lagu beddelay dano gaar ah. Waxaan leenahay siyaasiyiinta arrimahan wadda ha laga qabto,” ayay yiraahdeen odayaasha.

Sidoo kale waxay caddeeyeen in aysan wax maamul ah la samaysan gobolka Sool, ayna hadda arkeen in dhismaha maamulka Waqooyi Bari laga ilaalin waayey caqabado iyo is-qabqabsi hor leh oo carqaladeyn kara hannaanka dhismaha maamulka cusub.

30-kii July ayay ahayd markii ergadan iyo qaar ka mid ah siyaasiyiinta ka socday gobolka Sanaag ay iskaga baxeen shirka, xilli uu marayay gaba-gabadii dhismaha maamulka Waqooyi Bari.

Tan ayaa imaneysa xilli Musharraxiinta xilka Madaxweynaha maamulka cusub ee Waqooyi Bari ay si wadajir ah u cambaareeyeen fara-gelin ay sheegeen in dowladda federaalka ay ku hayso hannaanka doorashada xildhibaanada baarlamaanka maamulkaasi.

Bayaan ay soo sareen ayaa lagu sheegay in guddiga hubinta iyo ansixinta xildhibaanada oo uu magacaabay Wasiirka Arrimaha Gudaha aan lagu dhisin hab waafaqsan dastuurka iyo nidaamka dowlad-dhisidda, isla markaana uusan metelin saamileyda deegaanka.

Sida lagu caddeeyay bayaanka, “Wasiirka Arrimaha Gudaha wuxuu si toos ah ugu adeegayaa musharrax gaar ah, isagoo marin habaabinaya geeddi-socodka dhismaha maamulka si uu u gaaro natiijo horay loo sii qorsheeyay.”

Musharraxiintu waxay sheegayaan in hab-dhaqanka wasiirka uu sababi karo khilaaf beeleedyo furan, burbur ku yimaada rajada dhismaha maamulka cusub iyo kalsooni darro soo wajahda shacabka iyo beesha caalamka.

Musharraxiinta ayaa si cad u sheegay in aysan aqbali doonin doorasho si gaar ah loogu daneynayo musharrax gaar ah, iyagoo sheegay in mas’uuliyadda wax kasta oo ka dhasha fara-gelinta hannaanka doorashada ay si buuxda u qaadi doonto dowladda dhexe, si gaar ahna Wasiir Cali Xoosh.

Si kastaba, Maamulka cusub ee Waqooyi Bari oo si toos ah ugu xiran Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa haatan wajahaya caqabado hor leh, iyadoo dowladda dhexe ku adkeysaneyso sii wadista dhismaha, xilli ay soo baxayaan inay shaqsiyaad gaar ah u wado hoggaanka maamulkan.

Laascaanood (Caasimada Online) – Maamulka cusub ee Waqooyi Bari ayaa qorsheynaya in uu deked ka dhisto magaalo xeebeedka Laasqoray, sida uu shaaciyay Hoggaamiye Cabdulqaadir Firdhiye.

Firdhiye oo haatan musharax madaxweyne ah ayaa shaaciyay in ay Laasqoray ka dhisanayaan deked, xilli maamulka Puntland uu halkaasi u dirayo ciidamada badda ee PMPF, si ay uga sameystaan saldhig weyn.

“Waxaan dhisaynaa dekedda Laasqoray, garoomada diyaaradaha deegaankeenna, waxaan ka faa’ideysanaynaa kheyraadkeenna bad, berri iyo buuraha,” ayuu yiri hoggaamiye Cabdulqaadir Firdhiye.

Hadalka Firdhiye ayaa imanaya xilli Imaaraadka uu ka cabsi qabay in maamulka cusub uu ku dhaqaaqo qorshahan, wuxuuna Madaxweynaha Puntland, Saciid Deni ka dalbaday inay ka hortagaan dhismaha deked laga sameeyo Laasqoray, uuna halkaasi geeyo ciidamada uu maalgeliyo Imaaraadku ee loo yaqaano PMPF.

Maamulka Puntland ayaa haatan wada qorshaha uu ciidamada PMPF ku geynayo magaalo xeebeedka Laasqoray ee gobolka Sanaag. Ciidamadan ayaa saldhig cusub ka sameysanaya magaaladaasi, iyadoo maamulka Puntland uu sheegay in halkaasi laga abaabuli doono howl-gallo ka dhan ah AS iyo kooxaha lamidka ah.

Saldhiga Laasqoray ayaa noqon doona saldhiga labaad ee ugu weyn oo ay leeyihiin ciidamada gaarka ah ee PMPF, marka laga yimaado kan Boosaaso. Sida ay hore u baahisay Caasimada Online, dowladda Imaaraadka Carabta ayaa doonaysa in magaaladan toos loo hoos geeyo maamulka Deni.

Qorshahan ayaa salka ku haya si looga hortago in degmada Laasqoray laga dhiso dekad uu yeesho maamulka cusub ee lagu dhisayo Laascaanood. Madaxweynaha Puntland, Saciid Deni ayaa haatan ku dhaqaaqay fulinta qorshaha Imaaraadka gadaal ka riixayo.

Si kastaba, Imaaraadka ayaa si weyn uga walaacsan in maamulka Waqooyi Bari uu qaado tallaabo uu ku dhisanayo dekadda Laasqoray. Sababta Imaaraadku ay cabsi badan uga qabaan in Laasqoray deked cusub laga dhiso waa inay cuuryaamin karto maalgashigooda dekadaha Berbera iyo Boosaaso.

Beled-Xaawo (Caasimada Online) – Cabdirashiid Xasan Cabdinuur (Janan), oo dhowaan dowladda Federaalka Soomaaliya u magacowday madaxa hay’adaha amniga ee gobolka Gedo, ayaa dhaqdhaqaaqyo ciidan ka wada deegaanno ka tirsan gobolkaasi, sida ay ogaatay Caasimada Online.

Cabdirashiid Janan, oo dagaal maalmo socday kula wareegay gacan ku haynta xarumaha dowladda ee degmada Beled-Xaawo, ayaa soo bandhigay ciidamo ku biiray dowladda federaalka, kuwaas oo loo qorsheeyay in ay maamulaan amniga degmadaasi iyo deegaannada hoos yimaada.

Sarkaalkan oo la hadlay warbaahinta ayaa sheegay in ciidamadii beeleed ee ku sugnaa Beled-Xaawo ay haatan ku biireen dowladda federaalka, islamarkaana noqdeen ciidamo ka amar qaata Hay’adda Sirdoonka iyo Nabadsugidda Qaranka (NISA).

Degmada Beled-Xaawo ayaa dhawaan ka baxday gacanta maamulka Jubbaland, kaddib markii beesha ugu badan ee deggan degmadaasi ay heshiis la gaartay Cabdirashiid Janan, gacantana u gelisay ciidamadii horey uga diiwaangashanaa dowladda Jubbaland.

14-kii Luulyo 2025, Ra’iisul Wasaare Janan ayaa loo magacaabay inuu noqdo madaxa hay’adaha sirdoonka ee dowladda federaalka u qaabilsan gobolka Gedo. Soo degitaankiisa Beled-Xaawo waxaa la socday ciidamo ka tirsan xoogga dalka oo helikobtaro lagu keenay, gaadiid dagaal, saraakiil sirdoon iyo qalab casri ah – taas oo calaamad u ahayd abaabul ciidan oo xoogan oo ka bilaabanaya xuduudka.

Qayb muhiim ah oo ka mid ah abaabulka ciidamada ayaa noqotay in maleeshiyaad beeleed horey ugu jiray dhinaca Jubbaland ay hadda u wareegeen dowladda federaalka, loona hoos geeyay taliska NISA ee uu Janan hoggaaminayo. Mas’uuliyiinta dowladda ayaa sheegay in tallaabadan lagu doonayo in ciidamada deegaanka lagu meeleeyo nidaamka rasmiga ah ee amniga qaranka.

Beled-Xaawo waxay ku taallaa isgoyska xuduudaha Soomaaliya, Kenya iyo Itoobiya, waxayna u adeegtaa sidii marin ganacsi oo muhiim u ah gobolka Gedo – taas oo ka dhigaysa meel xasaasi ah oo leh miisaan siyaasadeed, amni iyo dhaqaale.

Abaabulka ciidamada dowladda federaalka waxaa lala xiriirinayaa qorshaha Villa Somalia ee ah in Gedo laga hirgeliyo nidaamka codeynta tooska ah, iyadoo ay fooda nagu soo hayaan doorashooyinka guud ee 2026.

Magacaabista Janan ayaa dhalisay dhaleeceyn xooggan oo ka timid siyaasiyiin goboleed iyo hay’adaha xuquuqda aadanaha. Mas’uuliyiinta Jubbaland ayaa sidoo kale ku eedeeyay dowladda federaalka inay jebineyso heshiisyadii horay loo gaaray ee ku saabsanaa awood qaybsiga iyo nidaamka federaalka Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dab xooggan oo muddo saacado ah ka kacay Suuq Bacaad ayaa ugu dambayn xalay xilli dambe lagu guuleystay in la damiyo, kaddib dadaallo ay sameeyeen kooxaha dab-damiska oo ku howlanaa xakamaynta fiditaanka ololka.

Dabkan ayaa la sheegay inuu ka dhashay cilad koronto, isla markaana uu sababay dhimashada hal gabar, taasoo uu u diray tacsi ehelkeeda guddoomiyaha degmada Yaaqshiid, Suleymaan Maxamuud Fargax. Wuxuu sidoo kale xaqiijiyay in aysan jirin cid kale oo dhaawac soo gaaray.

Ibraahim Muuse oo ka mid ah ganacsatada ku sugan Suuq Bacaad, ayaa sheegay in dabka uu baabi’iyay saddex cawro iyo dukaammo kale oo ay lahayd hooyadiis. Arrintan ayaa muujineysa baaxadda khasaaraha hantiyeed ee uu dabku sababay.

“Caawa waxaan noqonay qoys ceyrtoobay. Murugo weyn ayaan dareemeynaa,” ayuu yiri Ibraahim Muuse.

Suuq Bacaad ayaa inta badan bas-beelay, maadaama ay waqti badan qaadatay damibta dabkan, maadaama uu si degdeg ah ugu fiday qaybo badan oo ka mid ah suuqa, iyadoo halkaas ay ku burbureen hanti fara badan oo ay lahaayeen ganacsatadii camiri jirtay Suuq Bacaad.

Ciidamada dab-damiska ee Dowladda Hoose, kooxaha gurmadka degdegga ah ee shirkadda Hormuud iyo dhinacyo kale ayaa si wadajir ah uga shaqeeyay daminta dabka, oo saacado badan qaatay.

Maanta ayaa la filayaa in la magacaabo guddi ka kooban ganacsatada Suuq Bacaad, kuwaasoo lagu wado in ay qiimeeyaan hantida ku burburtay dabka. Guddigani ayaa kulammo la yeelan doona milkiilayaasha goobaha ganacsi ee uu gubay dabku si loo ogaado heerka khasaare.

Maxaa laga baranaya dabka soo noqnoqda ee suuqyada dalka?

Dabkan wuxuu mar kale muujiyey awoodda xaddidan ee Soomaaliya u leedahay wax ka qabashada xaaladaha degdegga ah, taasoo ah dhaxal ka dhashay tobanaan sano oo colaado ah iyo maalgelin la’aan.

Muqdisho, oo ah magaalo ay ku nool yihiin in ka badan saddex milyan oo qof, waxay heysataa kaliya tiro kooban oo baabuurta dab-damiska ah iyo kooxo gurmad oo si liidata u qalabeysan.

Dabka waa dhibaato ku soo noqnoqota suuqyada Soomaaliya, kuwaasoo intooda badan shaqeeya iyaga oo aan laheyn xeerar rasmi ah ama heerar badbaado oo aasaasi ah.

Meheradaha ciriiriga ah, badeecooyinka ololi kara oo meel isugu jira, iyo korontooyin qalafsan ayaa dhammaantood ah sababaha sii hurinaya qatarta joogtada ah.

Sanadkii 2021, dab ka kacay Suuqa Bakaaraha ee Muqdisho ayaa baabi’iyay in ka badan 200 oo dukaan. Sidoo kale, sanadkii 2022, Suuqa Waaheen ee Hargeysa oo ah xarunta dhaqaalaha ugu weyn ee Somaliland ayaa dab ba’an ku burburiyay, iyadoo lagu qiyaasay khasaarihii ka dhashay inuu gaarayey $2 bilyan, taasoo ku dhowaad 60% ka ah wax-soo-saarka guud ee gobolka.

Mudqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyaha maamulka gobolka Banaadir, ahna duqa Muqdisho Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab) oo maanta booqday suuqii xalay gubtay ee suuq Bacaad ayaa soo saaray digniin culus oo la xiriira gubashada suuqyada.

Muungaab ayaa sheegay in sababta uu u fiday dabkii xalay ay ugu wacan tahay waddo la’aanta suuqa, waxaana dabka ka dhashay khasaare xoogleh oo soo gaaray ganacsatada.

Sidoo kale Muungaab ayaa sheegay in maamulka gobolka uu qaadayo tallaabo deg-deg ah, isla markaana la bixinayo waddooyin waawayn, si haddii dhibaato dhacdo loogu gurmado.

“Suuqyada marka la habeynayo waxaa muhiim ah in waddooyin waawayn loo sameeyo hadhow haddii lacalla ay dhacdo mushkiladdan oo kale gurmadka deg-degga ah uu kusoo gaari karo inuu Ambalaaska kusoo gaari karo iyo ciidanka amniga” ayuu yiri Muungaab.

Waxa kale oo uu ballan qaaday in si deg-deg ah loo dhisayo suuqa, kadibna lagu wareejin doono ganacsatadii horay uga shaqeysan suuq Bacaad oo ah suuqa labaad ee dalka.

“Ganacsatadii waa joogtaa suuqaan dib ayaa loo habeynayaa, waxaana arrintaas hormuud ka noqonaayo ganacsatada suuqa, waxaana loo habeynayaa dadkii ku ganacsan jiray” ayuu sii raaciyay.

Dhanka kale, duqa Muqdisho oo hadalkiisa sii wata ayaa ka digay in la siyaasadeeyo musiibadan, maadaama ay ku hanti beeleen dad badan oo Soomaaliyeed.

“Lama rabo arrintaan oo kale in la siyaasadeeyo, mana ah tii la siyaasadeyn jiray kooxaha siyaasadeynayo waxaan leeyahay iimaanka Allaha idin geliyo” ayuu markale yiri Muungaab.

Suuq Bacaad ayaa inta badan bas-beelay, iyada ooo] ay waqti badan qaadatay damibta dabkan, maadaama uu si degdeg ah ugu fiday qaybo badan oo ka mid ah suuqa, iyadoo halkaas ay ku burbureen hanti fara badan oo ay lahaayeen ganacsatadii camiri jirtay Suuq Bacaad.

Ciidamada dab-damiska ee Dowladda Hoose, kooxaha gurmadka degdegga ah ee shirkadda Hormuud iyo dhinacyo kale ayaa si wadajir ah uga shaqeeyay daminta dabka, oo saacado badan qaatay.

Si kastaba, Dabkan wuxuu mar kale muujiyey awoodda xaddidan ee Soomaaliya u leedahay wax ka qabashada xaaladaha degdegga ah, taasoo ah dhaxal ka dhashay tobanaan sano oo colaado ah iyo maalgelin la’aan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dab xooggan oo khasaare baaxad leh geystay ayaa caawa ka kacay Suuq Bacaad, oo ah suuqa labaad ee ugu weyn magaalada Muqdisho, wuxuuna sababay khasaare nafeed iyo mid hantiyeed oo aad u weyn.

Wararkii ugu dambeeyay waxay sheegayaan in ugu yaraan saddex qof ay ku geeriyoodeen dabka oo billowday galabta kaddib salaaddii Casar, kaas oo ilaa hadda aan weli lagu guuleysan in la damiyo.

Dadka dhintay ayaa isku dayayay inay badbaadiyaan hantidooda; laba kamid ah waxay si toos ah ugu gubteen gudaha dabka, halka qofka saddexaad uu u geeriyooday neef-qabatin. Waxaa sidoo kale jira dad badan oo dhaawacyo soo gaaray iyagoo ku jiray dadaalka ay ku badbaadinayeen hantidooda.

Suuq Bacaad ayaa caawa inta badan bas-beelay. Ibraahim Muuse, oo ah ganacsade hanti weyn ku waayay dabka, ayaa u sheegay warbaahinta: “Aniga saddex carwo ayaa iga wada gubatay, hooyadeyduna dukaammo ayaa kaga gubtay dabka. Caawa waxaan noqonay qoys ceyrtoobay. Murugo weyn ayaan dareemeynaa.”

Dabku wuxuu si degdeg ah ugu fiday qaybo badan oo ka mid ah suuqa, wuxuuna billowday abaare 4:40 galabnimo, iyadoo halkaas ay ku burbureen hanti fara badan oo ay lahaayeen ganacsatadii camiri jirtay Suuq Bacaad.

Ciidamada dab-damiska ee Dowladda Hoose, kooxaha gurmadka degdegga ah ee shirkadda Hormuud, iyo dhinacyo kale ayaa si wadajir ah uga shaqeynaya daminta dabka, inkastoo uu yahay mid xooggan oo si sahal ah aan loo xakameyn karin.

Sidoo kale, ciidamada booliska ayaa garab siinaya ganacsatada, iyagoo ka caawinaya in ay badbaadiyaan hantidooda inta aan dabku gaarin. Dadaallada gurmadka ayaa weli socda, waxaana la rajeynayaa in xaaladda si buuxda loo xakameeyo saacadaha soo socda.

Dabkan wuxuu mar kale muujiyey awoodda xaddidan ee Soomaaliya u leedahay wax ka qabashada xaaladaha degdegga ah, taasoo ah dhaxal ka dhashay tobanaan sano oo colaado ah iyo maalgelin la’aan. Muqdisho, oo ah magaalo ay ku nool yihiin in ka badan saddex milyan oo qof, waxay heysataa kaliya tiro kooban oo baabuurta dab-damiska ah iyo kooxo gurmad oo si liidata u qalabeysan.

Dabka waa dhibaato ku soo noqnoqota suuqyada Soomaaliya, kuwaasoo intooda badan shaqeeya iyaga oo aan laheyn xeerar rasmi ah ama heerar badbaado oo aasaasi ah. Meheradaha ciriiriga ah, badeecooyinka ololi kara oo meel isugu jira, iyo korontooyin qalafsan ayaa dhammaantood ah sababaha sii hurinaya qatarta joogtada ah.

Sanadkii 2021, dab ka kacay Suuqa Bakaaraha ee Muqdisho ayaa baabi’iyay in ka badan 200 oo dukaan. Sidoo kale, sanadkii 2022, Suuqa Waaheen ee Hargeysa—oo ah xarunta dhaqaalaha ugu weyn ee Somaliland—ayaa dab ba’an ku burburiyay, iyadoo lagu qiyaasay khasaarihii ka dhashay inuu gaarayey $2 bilyan, taasoo ku dhowaad 60% ka ah wax-soo-saarka guud ee gobolka.

Inkastoo digniino badan la jeediyay, dadaallada lagu horumarinayo qorsheynta magaalooyinka iyo kaabeyaasha badbaadada weli ma gaarin horumar la taaban karo.

Hoos ka daawo