Muqdisho (Caasimada Online) – Taliska Ciidanka Booliska Soomaaliyeed ayaa maanta gubay dawooyin maandooriye ahaan loo adeegsado oo hore loogu qabtay dekedda Muqdisho, kuwaas oo maxkamaddu ay amartay in gob fagaare ah lagu gubo.

Dawooyinkan oo si khaldan loo adeegsan jiray ayaa lagu gubay goob ay goobjoog ka ahaayeen saraakiil ka tirsan ciidamada ammaanka iyo mas’uuliyiin kale, iyadoo tallaabadan lagu tilmaamay mid looga hortagayo khatarta ay ku hayeen bulshada Soomaaliyeed.

Afhayeenka ciidanka booliska oo warbaahinta kula hadlay goobta lagu gubayay daawooyinkan ayaa sheegay in qiimaha dawooyinka la burburiyay uu gaarayo ku dhowaad 20 kun oo doollar, isagoo xusay in si ka baxsan ujeeddooyinkooda caafimaad loo adeegsan jiray.

Waxa uu tilmaamay in dadka isticmaala dawooyinkan ay la kulmaan dhibaatooyin caafimaad iyo kuwo nafsiyeed, isla markaana mararka qaar ay sababaan falal amni darro iyo dhibaatooyin kale oo bulshada saameeya.

Dawooyinka la gubay waxaa ka mid ah kaniiniyada loo yaqaan Pregabalin, oo sidoo kale loo garanayo “bilibili” iyo Tramadol, kuwaas oo asal ahaan loo isticmaalo daaweynta xanuunnada qaarkood, balse si qaldan ay u adeegsadaan dadka doonaya inay jirkooda ku daroogeeyaan.

Muddooyinkii u dambeeyay ayay hay’adaha ammaanka Soomaaliya kordhiyeen howl-gallada lagu qabanayo dawooyinka maandooriyaha loo isticmaalo, kuwaas oo inta badan laga soo geliyo dalka dekedaha iyo marinno kale oo ganacsi.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa marar badan sheegtay inay xoojinayso la-dagaallanka maandooriyaha iyo waxyaabaha halista ku ah caafimaadka iyo amniga bulshada, iyadoo saraakiisha amniga ay ku baaqeen in la xoojiyo wada-shaqeynta hay’adaha dowladda iyo shacabka si looga hortago faafitaanka dawooyinka sida khaldan loo isticmaalo.

Hoos ka daawo muuqaalka

Balanballe (Caasimada Online) – Taliyaha Hay’adda Sirdoonka iyo Nabad Sugidda Qaranka ee NISA, Mahad Maxamed Salaad ayaa maanta magaalada Balanballe ee gobolka Galgaduud ka dhagax-dhigay xero ciidan oo ay yeelanayaan ciidamada NISA.

Xeradan cusub ee laga dhisayo degmada Balanballe ayaa loogu talagalay inay saldhig u noqoto ciidamada hay’adda ee ka shaqeyn doona sugidda amniga degmada iyo deegaannada hoos yimaada, iyadoo la filayo inay door ka qaadato xoojinta amniga gobolka.

Mas’uuliyiin ka tirsan maamulka Galmudug, saraakiil ciidan iyo qaybaha kala duwan ee bulshada ayaa ka qayb galay munaasabadda dhagax-dhigga xerada, iyagoo soo dhaweeyay dadaallada lagu xoojinayo hay’adaha amniga.

Taliye Mahad Salaad, oo safar shaqo ku maraya deegaanno ka tirsan Galmudug ayaa intii uu ku sugnaa gobolka Galgaduud u kuurgalay xaaladda amniga, gaar ahaan degmooyinka ay ka socdaan howlgallada ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab.

Sidoo kale, taliyaha ayaa kulamo wadatashi ah la yeeshay saraakiisha amniga, maamulka degmada iyo qaybaha bulshada, kuwaas oo diiradda lagu saaray xoojinta amniga, iskaashiga bulshada iyo hay’adaha ammaanka, iyo ilaalinta nabadda deegaannada gobolka.

Taliyaha NISA ayaa sidoo kale maalmo ka hor magaalada Caabudwaaq ka dhagax-dhigay xero ciidan oo ay yeelan doonto hay’adda NISA, taas oo qayb ka ah qorshaha lagu xoojinayo awoodda amni ee gobolka Galgaduud.

Mahad ayaa sheegay in xaruntaasi ay muhiim u tahay sugidda amniga deegaannada waqooyiga Galgaduud, isla markaana ay kaalin weyn ka qaadan doonto la-dagaallanka kooxaha khatarta ku ah xasilloonida gobolka.

Si kastaba, Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa muddooyinkii dambe kordhisay dadaallada lagu ballaarinayo xarumaha ciidamada iyo hay’adaha amniga ee ay ku leedahay gobollada dalka, si loo xoojiyo amniga loona taageero howl-gallada ka dhanka ah kooxaha argagixisada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul wasaare ku-xigeenka Soomaaliya Jibriil Xaaji Cabdirashid ayaa si adag u beeniyey eedeymo la xiriiriyey safarkiisii ugu dambeeyey ee dalka Kenya, kadib markii ay soo baxeen warar sheegayey in laga soo masaafuriyey garoonka diyaaradaha ee Nairobi.

Jibriil ayaa bayaan uu soo saaray ku sheegay in eedeymaha baraha bulshada lagu faafiyey ay yihiin kuwo “been ah, aan sal lahayn, isla markaana aan xaqiiqo lagu taageerin.”

“Waxaan gebi ahaanba diidayaa eedeymahan,” ayuu yiri ra’iisul wasaare ku-xigeenka Soomaaliya.

Bayaanka ma uusan si toos ah ugu faahfaahin waxa saxda ah ee dhacay intii uu ku sugnaa Kenya, mana uusan si cad uga hadlin wararka sheegaya in laga masaafuriyey Nairobi. Hase yeeshee wuxuu si xooggan u beeniyey in uu ku lug lahaa wax kasta oo waxyeeleyn kara amniga ama madax-bannaanida Soomaaliya iyo Kenya.

“Marnaba ma sameyn wax lagu wiiqayo amniga, madax-bannaanida, xasilloonida ama midnimada dhuleed ee Jamhuuriyadda Kenya ama Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya,” ayuu yiri.

Warbaahinta Kenya iyo wakaaladda Reuters ayaa horey u baahiyey warar sheegaya in Jibriil laga celiyey garoonka Jomo Kenyatta ee magaalada Nairobi, kadib markii saraakiisha socdaalka Kenya ay su’aalo ka keeneen dokumiinti safar oo la sheegay in uu la xiriiray baasaboor Kenyan ah.

Wararka ayaa sidoo kale sheegay in eedeymo amni lagu xiriiriyey safarkiisa, kuwaas oo qaarkood taabanayey deegaannada xadka Kenya iyo Soomaaliya. Ma jirto caddeyn rasmi ah oo si madax-bannaan loo soo bandhigay oo xaqiijineysa eedeymahaas.

Jibriil ayaa bayaankiisa ku adkeeyey in Kenya ay tahay dal muhiim u ah Soomaaliya, isaga oo sheegay in labada dal ay wadaagaan xiriir taariikhi ah, ganacsi, dhaqan iyo mid bulsho.

“Jamhuuriyadda Kenya waxay weli ka mid tahay saaxiibbada ugu dhow uguna qiimaha badan Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya,” ayuu yiri.

Wuxuu xusay in dowladda iyo shacabka Kenya ay Soomaaliya garab istaageen waqtiyo adag, gaar ahaan martigelinta qaxootiga Soomaaliyeed, taageerada arrimaha bani’aadannimo, amniga gobolka, iyo dadaallada dib-u-dhiska dowladnimada Soomaaliya.

“Taageeradaas waxay mudan tahay aqoonsi iyo mahadcelin,” ayuu yiri.

Eedeymo aan la xaqiijin

Bayaanka Jibriil ayaa u muuqda isku day lagu qaboojinayo xiisad ka dhalatay wararka ku saabsan safarkiisa Kenya, xilli labada dal ay weli leeyihiin dano amni iyo dhaqaale oo isku xiran.

Kenya ayaa muddooyinkii dambe walaac ka muujineysay amniga xadka ay la wadaagto Soomaaliya, gaar ahaan dhaq-dhaqaaqyada Al-Shabaab, hubka sharci-darrada ah iyo isu socodka aan la xakameyn. Dhanka kale, Soomaaliya ayaa ku jirta dadaallo ay ku xoojineyso xiriirka gobolka, kadib markii ay si buuxda uga mid noqotay Ururka Bulshada Bariga Afrika (EAC).

Ra’iisul wasaare ku-xigeenka Soomaaliya ayaa sheegay inuu weli ka go’an yahay xoojinta wada-shaqeynta Kenya iyo Soomaaliya, gaar ahaan amniga, ganacsiga, maalgashiga, kaabayaasha dhaqaalaha, is-dhexgalka gobolka iyo xiriirka shacabka labada dal.

Wuxuu sidoo kale shacabka iyo warbaahinta ugu baaqay in aysan faafin warar aan la xaqiijin.

“Waxaan ugu baaqayaa xubnaha bulshada iyo warbaahinta inay ka fogaadaan faafinta warar aan la hubin,” ayuu yiri.

“Waxaan mar kale xaqiijinayaa sida ay iiga go’an tahay nabadda, dowladnimada dastuuriga ah, iskaashiga gobolka iyo wada-hadal wax-dhis leh oo lala yeesho Jamhuuriyadda Kenya.”

Dhacdadan ayaa imaneysa xilli Soomaaliya iyo Kenya ay isku dayayaan inay xoojiyaan xiriirkooda, balse weli ay jiraan arrimo xasaasi ah oo ku saabsan amniga, socdaalka iyo xadka labada dal.

Hargeysa (Caasimada Online) – Xisbiga mucaaradka ah ee Kaah ayaa si adag uga horyimid safaaradda ay Somaliland sheegtay inay dhawaan ka furtay magaalada Qudus, taas oo dhalisay hadal-hayn siyaasadeed oo xooggan.

Xoghayaha arrimaha dibadda ee xisbiga Kaah, Ambassador Barkhad Maxamed Kaariye oo shir jaraa’id qabtay ayaa ku eedeeyay xukuumadda Cabdiraxmaan Cirro inay ku deg-degayso go’aanno siyaasadeed oo waaweyn.

Xoghayaha ayaa sheegay in loo baahan yahay in heshiisyada iyo tallaabooyinka diblomaasiyadeed ay noqdaan kuwo dhameystiran oo aan ku koobnayn qodobo kooban oo aan caddeyn buuxda lahayn.

Amb. Barkhad ayaa sidoo kale sheegay in xisbiga Kaah uu ka digayo in xukuumaddu ay “meel madow la gasho masiirka umadda”, isagoo tilmaamay in arrimaha noocan ahi ay yeelan karaan cawaaqib siyaasadeed oo fog.

Maamulka Somaliland ayaa dhawaan si rasmi ah uga furtay safaarad magaalada Qudus, taas oo noqotay mid ka mid ah tallaabooyinka diblomaasiyadeed ee ugu muranka badan ee ay qaaday Somaliland muddooyinkii u dambeeyay.

Xisbiga Kaah ayaa sheegay in tallaabadaasi ay muujinayso isbeddel siyaasadeed oo aan isku xiranayn, isagoo ku tilmaamay hadallada xukuumadda qaar ka mid ah kuwo iska hor imanaya, sida uu sheegay xoghayaha arrimaha dibadda ee xisbiga.

“Xukuumaddu iyadaa hore u sheegtay in jihaadku ku wajahan yahay Qudus, maantana waxay qaadday tallaabo kale oo ka duwan. Tani waa jahawareer siyaasadeed oo muuqda,” ayuu yiri.

Dhinaca kale, madaxweynihii hore ee Somaliland, Muuse Biixi Cabdi, ayaa isna dhawaan ku baaqay in si taxaddar leh loo eego heshiisyada siyaasadeed ee la galayo, xilli uu sheegay in dunidu ay marayso isbeddello waaweyn oo saameyn kara xiriirrada caalamiga ah.

Qoraal uu ku baahiyay bartiisa Facebook, Muuse Biixi ayaa sheegay in la arkayo isbeddelka ku yimid awoodaha dalalka Muslimka ah sida Iran, Pakistan, Turkiga, Masar iyo Sacuudi Carabiya, kuwaas oo uu tilmaamay in ay suuragal tahay inay si istaraatiji ah isu soo dhowaadaan mustaqbalka.

Waxa uu intaas ku daray in xiisadaha sii kordhaya ee u dhexeeya Mareykanka iyo Israa’iil ay saameyn weyn ku yeelan karaan nidaamka caalamiga ah, isla markaana aan la dhayalsan karin cawaaqibkooda siyaasadeed.

Muuse Biixi ayaa ugu dambeyn ku boorriyay hoggaanka hadda haya talada Somaliland in ay si qoto dheer uga fiirsadaan heshiisyada caalamiga ah, si aanay waxyeello uga soo gaarin masiirka siyaasadeed iyo kan diblomaasiyadeed ee Somaliland.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Hoose ee Xamar ayaa maanta Warta KM4 ee magaalada Muqdisho ka soo saartay meydka qof muddo ku jiray goobtaas, kaas oo jirkiisu isbeddelay, isla markaana aan la aqoonsan karin.

Sida ay sheegeen dadka deegaanka, ur xooggan oo ka soo baxayay deegaanka ayaa sababtay in la baaro halka ay ka timid, waxaana ugu dambeyntii la helay meydka qofkaas oo la rumeysan yahay inuu yahay nin.

Meydka ayaa la sheegay inuu muddo ku jiray biyaha iyo qashinka ku ururay warta, taas oo sababtay in jirkiisu isbeddelo, isla markaana ay adkaato in si fudud loo aqoonsado.

Markii la helay meydka, waxaa isla markiiba la wargeliyay Dowladda Hoose ee Xamar, taas oo dirtay shaqaale iyo gaadiid si goobta looga saaro meydka. Shaqaalaha dowladda hoose ayaa muddo ku qaatay ka saarista meydka, iyagoo ugu dambeyntii ku guuleystay soo saaristiisa.

Roobabkii xooganaa ee toddobaadkii hore ka da’ay magaalada Muqdisho ayaa sababay in biyo badan ay ku fatahaan Warta KM4 iyo goobo kale oo ka tirsan caasimadda, taas oo keentay dhibaatooyin kala duwan oo soo gaaray shacabka.

Wararka la helayo ayaa tilmaamaya in qofkan uu ka mid yahay dadkii ku dhintay daadadka iyo biyaha ku fatahay Warta KM4, inkastoo aan weli si rasmi ah loo xaqiijin aqoonsigiisa iyo duruufaha saxda ah ee geeridiisa.

Si kastaba, wartan ayaa waxaa hore looga soo saaray meydadka dad ku geeriyooday roobabkii xooganaa ee ka da’ay Muqdisho, iyadoo dadka deegaanka ay mar kale ka digeen khatarta ay wartaasi ku hayso shacabka xilliyada roobka. Dadka deegaanka ayaa sidoo kale waxay ku baaqeen in la qaado tallaabooyin degdeg ah oo lagu yareynayo halista ka dhalata fatahaadaha iyo biyaha fadhiya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre ayaa magaalada Muqdisho ka daah-furay mashaariic horumarineed oo isugu jira waddooyin iyo xarumo dowladeed, kuwaas oo door weyn ka qaadan doona horumarinta iyo dib-u-dhiska dalka.

Ra’iisul Wasaaraha ayaa sidoo kale dhagax-dhigay mashaariic cusub oo ay hirgelinayso xukuumaddiisa. Xamza ayaa maanta xarigga ka jaray waddo laami ah oo dhererkeedu yahay 2 (laba) kiiloomitir, taas oo ay maamulka gobolka Banaadir ka hirgeliyeen degmada Dayniile.

Waxa uu uga mahadceliyey maamulka iyo shacabka caasimadda hirgelinta waddadan muhiimka ah oo fududeynaysa isku socodka bulshada, gaar ahaan isu-socodka gobolka Banaadir iyo gobolka Shabeellaha Hoose, isla markaana ka qayb qaadanaysa horumarinta kaabeyaasha dhaqaalaha iyo bilicda caasimadda.

Ra’iisul Wasaaruhu waxa uu xusay in waddooyinku aysan ahayn oo keliya marin la maro, balse ay astaan u yihiin horumar, bilic iyo dib-u-dhis qaran. Waxa uu sidoo kale bogaadiyey dadaallada joogtada ah ee lagu horumarinayo kaabeyaasha caasimadda.

Xamza ayaa hoosta ka xarriiqay in Muqdisho ay maanta ka gudubtay marxaladihii adkaa ee ay soo martay, isla markaana ay cagta saartay jidka horumarka iyo dib-u-soo kabashada, isagoo bulshada ku boorriyey ilaalinta nabadda iyo xasilloonida, maadaama ay yihiin saldhigga horumarka.

Sidoo kale, ra’iisul wasaaruhu waxa uu ku baaqay in la xoojiyo nadaafadda magaalada, isla markaana bulshada lagu wacyigeliyo shuruucda isticmaalka waddooyinka si loo xaqiijiyo badbaado iyo kala dambeyn.

Intaa kadib, ra’iisul wasaaruhu waxa uu xarigga ka jaray xarunta cusub ee wasaaradda beeraha iyo waraabka, oo loo dhisay qaab casri ah una dhiganta heerarka caalamiga ah. Waxa uu ku ammaanay wasiirka iyo shaqaalaha dadaalka ay geliyeen hirgelinta xaruntan, isagoo sidoo kale ku boorriyey ganacsatada iyo beeraleyda Soomaaliyeed in ay kordhiyaan wax-soo-saarka gudaha si loo gaaro isku filnaansho cunno.

Waxa uu sheegay in beeruhu ay yihiin tiir muhiim ah oo dhaqaalaha dalka lagu tiirsan yahay, isla markaana aan xorriyad dhab ah la gaari karin haddii dalka uu ku tiirsanaado cunto dibadda laga keeno.

Sidoo kale, Xamza waxa uu daah-furay xarunta qurba-joogta Soomaaliyeed ee wasaaradda arrimaha dibadda, taas oo u adeegaysa malaayiinta qurba-joogta Soomaaliyeed ee ku nool dunida oo dhan. Xaruntan ayaa fududeyn doonta xiriirka dowladda iyo qurba-joogta, isla markaana ka jawaabi doonta baahiyahooda iyo cabashooyinkooda.

Waxa uu xusay doorka muuqda ee qurba-joogta Soomaaliyeed ay ku leeyihiin horumarka dalka, isagoo ku ammaanay dadaalkooda joogtada ah ee ay ugu adeegaan dalkooda iyo ilaalinta afka, dhaqanka iyo diinta.

Ugu dambeyn, ra’iisul Wwasaaruhu waxa uu dhagax-dhigay dib-u-dhiska xarunta dhexe ee wasaaradda xannaanada xoolaha, dhirta iyo daaqa iyo xarunta cilmi-baarista xoolaha, kuwaas oo door muhiim ah ka qaadan doona horumarinta dhaqaalaha xoolaha.

Waxa uu tilmaamay in cilmi-baaristu ay tahay tiir muhiim ah oo lagu horumariyo tayada xoolaha Soomaaliyeed, isagoo rajo ka muujiyey in mashaariicdan si dhakhso ah loo dhammaystiri doono.

Furitaanka iyo dhagax-dhigga mashaariicdan ayaa ku soo beegmaya iyadoo Soomaaliya ay u dabaaldegayso sanad-guuradii 66-aad ee xornimada, taas oo sanadkan lagu muujinayo horumar iyo isbeddel muuqda oo ay gaartay xukuumadda Dan-Qaran.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya oo warsaxaafadeed soo saartay ayaa ka hadashay shil naxdin leh oo ka dhacay Gobolka Ras Tanura, kadib markii ay burburtay diyaarad qumaatiga u kacda oo ay leedahay Shirkadda Saudi Aramco, waxaana ku dhintay oo illaa 14 qof oo Sacuudiyaan ah.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya ayaa tacsi u dirtay dowladda iyo shacabka Boqortooyada Sacuudiga, iyada oo sheegtay inay ka xun tahay dhacdadaas.

“Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee JFS  waxay tacsi tiiraanyo leh u direysaa Dowladda iyo shacabka Boqortooyada Sacuudi Carabiya, kaddib shilkii naxdinta lahaa ee diyaaradda qumaatiga u kaca ee shirkadda Saudi Aramco ee ka dhacay Gobolka Ras Tanura, kaas oo ay ku geeriyoodeen 14 muwaadiniin Sacuudiyaan ah,” ayaa lagu yiri qoraalka.

Soomaaliya ayaa sidoo kale xilligan adag garab istaag buuxa u muujisay dowladda Sacuudiga, waxayna shaacisay inay sii adkeyneyso xiriirka diblumaasiyadeed ee ka dhexeeya labada dhinac.

“Wasaaraddu waxay caddeyneysaa in Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ay si buuxda u garab taagan tahay Boqortooyada Sacuudi Carabiya xilligaan adag, waxayna Alle SWT uga baryeysaa inuu naxariistiisa iyo dembi-dhaafkiisa waasaca ah ku mannaysto dhammaan dadkii ku geeriyooday shilkaas, isla markaana samir iyo iimaan ka siiyo ehelladooda iyo dhammaan dadkii ay ka baxeen,” ayaa mar kale lagu yiri warsaxaafadeedka Wasaaradda Arrimaha Dibadda.

Sidoo kale waxaa lagu sii daray “Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxay mar kale xaqiijinaysaa garab istaaggeeda buuxa ee Boqortooyada Sacuudi Carabiya, iyadoo adkaynaysa xiriirka walaaltinimo iyo saaxiibtinimo ee soo jireenka ah ee mideeya labada dal”.

Boqortooyada Sacuudiga ayaa kamid ah dalalka Carbeed ee haatan taageerada xooggan siiyo DFS, waxayna ka caawisaa dhinacyo kala duwan oo muhiim ah.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliyda, Xasan Sheekh Maxamuud oo haatan booqasho ku jooga magaalada Addis Ababa ayaa maanta kulan miro-dhal ah la yeeshay Ra’iisul wasaaraha dalka Itoobiya Mudane Abiy Ahmed oo ay ka wada-hadleen arrimo xasaasi ah.

Labada mas’uul ayaa kulankooda diiradda ku saaray arrimo ay ka mid yihiin xoojinta xiriirka taariikhiga ah ee u dhexeeya Soomaaliya iyo Itoobiya, kor u qaadidda iskaashiga dhinacyada amniga, dhaqaalaha iyo horumarka, iyo sidii labada dal ay uga wada shaqeyn lahaayeen xasilloonida iyo arrimaha istiraatiijiga ah ee gobolka Geeska Afrika.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud oo kulanka ka hadlay ayaa Ra’iisul wasaare Abiy Ahmed ugu hambalyeeyay guusha uu xisbigiisu ka soo hooyay doorashooyinkii ka dhacay dalka Itoobiya, isaga oo u rajeeyay sii ambaqaadidda dadaallada horumarineed iyo xasilloonida dalkaasi.

Safarkan waxaa ka horreeyay booqasho uu maalin kahor Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ku tegay dalka Jamhuuriyadda Jabuuti oo uu uga qayb-galay munaasabadda qaran ee xuska 49 sano guurada kasoo wareegatay markii dalkaasi xorriyaddiisa ka qaatay gumeystihii Faransiiska, waqtigaasi oo ku beegan 27-kii bishii Juun, sanadkii 1977-dii.

Waxaa kale oo uu Madaxweynuhu todoaad kahor booqday dalka Kenya, isaga oo beer ku taalla magaalada Narok kula kulmay dhigiisa dalkaas, William Ruto oo ay ka wada-hadleen arrimo ay kamid yihiin xoojinta xiriirka laba geesoodka ah ee ka dhexeeya Soomaaliya iyo Kenya, iyagoo adkeeyay muhiimadda ay leedahay sii wadista iskaashiga iyo wadashaqaynta labada dal.

Kenya, Jabuuti iyo Itoobiya ayaa ka mid ah waddamada dariska ah ee haddane xiriirka wanaagsan la leh Soomaaliya, waxayna sidoo kale ka qayb-qaadataan howlgalka AUSSOM ee Midowga Afrika oo xoogga saaro amniga iyo la dagaallanka kooxda Al-Shabaab.

Safarradan uu galay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ku soo aadaya xilli xasaasi ah oo ay mucaaradka Soomaaliya ku baaqeen qabashada doorashooyin toos ah oo degdeg ah, iyagoo dalbanaya in la helo hannaan doorasho oo ay ku wada qanacsan yihiin dhinacyada siyaasadda dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul wasaaraha Soomaaliya, Mudane Xamza Cabdi Barre ayaa maanta weerar afka ah ku qaaday Madaxweynaha Puntland, Saciid Cabdullahi Deni, kadib khudbad uu ka jeediyay munaasabad xarrigga looga jaray dhismaha cusub ee Wasaaradda Beeraha iyo Waraabka.

Xamza ayaa marka hore ka hadlay qorshaha dowladda dhexe ee ku aadan deegaannada Puntland, wuxuuna tilmaamay in aysan jirin faragelin ay dowladda sameyneyso, balse ay gudaneyso kaliya waajibaadka ka saaran dalka.

Ra’iisul wasaaraha ayaa ku dooday in dowladda Soomaaliyeed ay mas’uul ka tahay dalka oo dhan, isla markaana ay shaqaale ka qoran karto meel kasto, iyadoo xusid mudan tahay in dowladdu ay ciidan ka qoratay gudaha Puntland, taas oo keentay in go’aanno xasaasi ah ay saarto xukuumadda Saciid Deni.

“Waxaa jira kuwo aan Somaliland ahey oo cuqdadeysan oo lasoo shir tagtay dowladdaa nagu soo duushay oo na faragalineysa oo dalkaan yaa maamulo marba dowlada hadday meel walba tagi karin?,” ayuu yiri Ra’iisul wasaare Xamza.

Sidoo kale wuxuu kusii daray “Goormee noqotay in dowladda Soomaaliyeed ay dalkeeda adeeg gayso qof Soomaali ah shaqaaleysiiso booqato ma waajib laga rabay ayuu ahaa oo aysan hadda kahor qaban, mise faragelin?”.

Dhinaca kale, wuxuu si dadban u weeraray Madaxweyne Saciid Deni iyo madaxda kale ee kasoo horjeedo dowladda, isaga oo ku eedeeyay inay isku dhajinayaan xukunka, isla markaana danta dalka ay ka hormarinayaan tooda.

“Anigu dadka Soomaaliyeed-baan la hadlayaa horay ayaan u sheegay nin siyaasi ah oo shahwada xukunka ay madax martay anigu la hadli maayo kursigu wuu dhib badan yahay mararka qaarkood dadka dariiqa fiican-buu seejiyaa,” ayuu mar kale yiri Xamza Cabdi Barre.

Ugu dambeyn wuxuu soo hadal qaaday xaaladda siyaasadeed ee dalka gaar ahaan khilaafka xooggan ee haatan u dhexeeya Villa Soomaaliya iyo Golaha Mustaqablka, isaga oo sheegay in mucaaradka ay diidan yihiin in la daadajiyo doorashooyinka, isla markaana fursad la siiyo shacabka Soomaaliyeed.

Baydhaba (Caasimada Online) – Madaxweynaha cusub ee Maamulka Koonfur Galbeed, Sheekh Aadan Maxamed Nuur (Aadan Madoobe) ayaa maanta Baydhaba ka furay Madasha Arrimaha Bini’aadanimada Soomaaliya oo diiradda lagu saarayo soo kabashada abaaraha dalka iyo u diyaargarowga khataraha El Niño 2026.

Shirkan oo ah mid ballaaran ayaa waxaa ka qayb-galaya Guddoomiyaha Hay’adda Maareynta Masiibooyinka Qaranka (SoDMA), wasiirrada gargaarka dowlad-goboleedyada dalka iyo madaxda hay’adaha ka shaqeeya arrimaha bini’aadanimada, kuwaas oo isla falanqeyn doono xaaladda bani’aadanimo ee dalka.

Madashan ayaa sidoo kale diiradda lagu saarayaa xoojinta iskaashiga u dhexeeya dowladda iyo hay’adaha gargaarka, sidii loo dardargelin lahaa gurmadka la gaarsiinayo bulshada nugul iyo dejinta qorshayaal lagu wajahayo caqabadaha bini’aadanimada ee ka jira Soomaaliya.

Madaxweynaha Koonfur Galbeed Sheekh Aadan Maxamed Nuur (Madoobe) oo madasha ka hadlay ayaa adkeeyay muhiimadda ay leedahay wada-shaqeynta dhammaan hay’adaha ku lugta leh arrimaha gargaarka si loo helo xal waara oo lagu yareynayo saameynta masiibooyinka iyo xaaladaha bani’aadamnimo ee dalka.

Dhankiisa Guddoomiyaha Hay’adda Maareynta Musiibooyinka Qaranka Soomaaliyeed (SoDMA), Mudane Maxamuud Macallin Cabdulle, ayaa hadal ka jeediyay Madasha Arrimaha Bani’aadannimada ee Soomaaliya (Country Humanitarian Forum) oo ka socota magaalada Baydhabo, isaga oo sheegay in Soomaaliya ay weli wajahayo saameynta abaaraha, fatahaadaha iyo isbeddelka cimilada, isagoo ka digay khatarta roobabka El Niño ee la filayo inay sababi karaan fatahaado iyo dhibaatooyin Bini’aadannimo.

Sidoo kale wuxuu intaas ku daray in SoDMA ay diyaarisay qorshaha qaran ee u-diyaargarowga iyo ka-jawaabista El Niño, kaas oo diiradda saaraya digniinaha hore, tallaabooyinka ka hortagga, kaydinta agabka gurmadka, xoo

Ku-xigeenka Ergayga Gaarka ah ee Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Soomaaliya, ahna Isku-duwaha Arrimaha Bani’aadannimada, Geprge Conway oo isna hadalka qaatay ayaa si adag uga digay xaaladda bani’aadannimo ee dalka. Conway wuxuu sheegay in Soomaaliya ay weli la tacaalayso abaaro, cunto yari iyo nafaqo-darro ba’an, gaar ahaan qaar ka mid ah deegaannada sida Baraawe, halkaas oo uu sheegay in xaaladdu marayso heer aad u daran oo u baahan gurmad degdeg ah.

Ugu dambayn, wuxuu ku baaqay in la xoojiyo iskaashiga u dhexeeya dowladda, hay’adaha gargaarka iyo bulshada rayidka ah, si loo dardargeliyo gurmadka loona gaarsiiyo dadka ugu nugul adeegyada bani’aadannimo ee degdegga ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Soomaaliya ayaa qaaday tallaabo lagu tilmaamay tii ugu weynayd ee lagu ballaarinayo hannaanka sharciga badda tan iyo markii dalku xornimada qaatay sanadkii 1960-kii, kadib markii ay ku biirtay 15 heshiis-badeed oo caalami ah.

Tallaabadan ayaa Soomaaliya siinaysa saldhig sharci oo cusub oo ay ku xoojiso maamulka baddeeda, ilaalinta xeebaha, badqabka maraakiibta, xuquuqda badmaaxiinta iyo ka faa’iideysiga dhaqaalaha buluugga ah.

Wasiirka Dekedaha iyo Gaadiidka Badda Soomaaliya, Cabdulkaadir Maxamed Nuur, ayaa sheegay in Soomaaliya ay muddo tobanaan sano ah lahayd kaliya saddex heshiis-badeed oo ay hore u ansixisay, inkastoo dalka uu leeyahay xeebta ugu dheer Afrika, islamarkaana uu ku yaallo marinno muhiim u ah ganacsiga caalamka.

“Maanta Soomaaliya waxay qaaday tallaabo weyn oo horay loogu socdo,” ayuu wasiirku ku yiri qoraal uu soo dhigay bartiisa X.

Wuxuu sheegay in ku biirista 15-ka heshiis ay tahay “ballaarintii ugu weyneyd ee hannaanka sharciga badda Soomaaliya tan iyo xornimadii 1960-kii”.

Xuutiyiinta iyo marinnada hubka

Tallaabada Soomaaliya ma aha mid si rasmi ah loogu bartilmaameedsanayo Iran ama Xuutiyiinta Yemen, balse waxay kusoo beegmeysaa xilli marinnada badda ee ku dhow Soomaaliya ay noqdeen kuwo muhiim u ah amniga gobolka.

Xuutiyiinta Yemen, oo ay taageerto Iran, ayaa tan iyo dagaalka Gaza kordhiyay weerarrada ay ka fulinayaan Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed. Kooxda ayaa gantaallo, diyaarado aan duuliye lahayn iyo doonyo qaraxyo sida u adeegsatay inay ku bartilmaameedsato maraakiib ganacsi, iyadoo sheegtay inay cadaadis ku saarayso Israel iyo xulafadeeda.

Weerarradaas waxay sare u qaadeen muhiimadda marinnada badda ee isku xira Badweynta Hindiya, Gacanka Cadmeed, Bab al-Mandab iyo Badda Cas. Waa marin ay maraan ganacsi caalami ah, shidaal, badeecooyin iyo maraakiib militari, waxaana khalkhal kasta oo ka dhaca uu saameyn toos ah ku yeeshaa qiimaha gaadiidka badda iyo xasilloonida gobolka.

Mareykanka, Britain iyo dalal kale ayaa muddooyinkii dambe kordhiyay howlgallada ay ku baadigoobayaan maraakiib looga shakiyo inay hub u sidaan Xuutiyiinta. Howlgalladaas ayaa lagu qabtay doonyo iyo maraakiib yaryar oo lagu eedeeyay inay wadeen qaybo gantaallo, hubka lidka maraakiibta, walxo qarxa iyo qalab kale oo militari.

Qaar ka mid ah howlgaladaas ayaa ka dhacay biyaha u dhow Soomaaliya ama marinnada u dhexeeya Geeska Afrika iyo Yemen, taasoo muujisay sida xeebaha Soomaaliya iyo Gacanka Cadmeed ay ugu dhex jiraan xisaabta weyn ee hubka loo gudbiyo Xuutiyiinta.

Dadka la socda amniga badda ayaa sheegaya in marka cadaadis xooggan la saaro marin toos ah oo hub looga raro Iran kuna wajahan dekedaha ay Xuutiyiintu ka taliyaan ee Yemen, shabakadaha tahriibka ay raadsadaan waddooyin kale. Waddooyinkaas waxaa ka mid noqon kara in doonyo ay hoos ugu sii leexdaan dhinaca xeebaha Soomaaliya, kadibna ay mar kale u gudbaan Yemen, ama in rarka hubka lagu qariyo ganacsi caadi ah.

Sidaas darteed, muhiimadda Soomaaliya kuma koobna inay leedahay xeeb dheer. Waxaa muhiim ka dhigaya meesha ay ku taallo. Biyaha Soomaaliya waxay ku dhow yihiin marinno ay isku dhaafaan hub, shidaal, ganacsi sharci ah, tahriib iyo dhaqdhaqaaqyo militari oo caalami ah.

Haddii Soomaaliya hesho awood sharci oo ay kula shaqeyso maraakiibta reer Galbeedka iyo hay’adaha caalamiga ah, waxay yeelan kartaa door ka weyn kii hore ee la socodka iyo ka hortagga maraakiibta laga shakiyo. Taasi waxay muhiim u noqon kartaa dadaallada lagu xakameynayo hubka gaaraya Xuutiyiinta.

Waxaa sidoo kale jirta cabsi ah in hubka loogu talagalay Yemen uusan mar walba halkaas gaarin. Qaar ka mid ah khubarada amniga ayaa muddo dheer ka digayay in shabakadaha hubka ee gobolka ay isku xiran yihiin, islamarkaana hubka mara xeebaha Soomaaliya uu mararka qaar geli karo gacanta kooxo gudaha Soomaaliya ka dagaallama, oo ay ku jirto Al-Shabaab.

Arrintaas ayaa ka dhigeysa in ku biirista Soomaaliya ee heshiisyada badda ay leedahay laba dhinac: mid caalami ah oo la xiriira xakameynta hubka Xuutiyiinta, iyo mid gudaha ah oo la xiriira ilaalinta amniga Soomaaliya.

Nusqaan sharci oo jiray

Wasiirka ayaa sheegay in maqnaanshaha heshiisyadan ay muddo dheer badda Soomaaliya ka dhigtay mid nugul, deegaanka badda aan si buuxda loo ilaalin, badmaaxiinta Soomaalida ahna aysan helin xuquuqda ay mudan yihiin.

“Farqigaas wuxuu ka tagay biyaheena oo nugul, deegaanka badda oo aan la ilaalin, iyo badmaaxiinteena oo aan haysan xuquuqdii ay mudnaayeen,” ayuu yiri.

Heshiisyada ay Soomaaliya ku biirtay ayaa taabanaya dhinacyo badan oo muhiim u ah maamulka badda, sida badbaadinta maraakiibta, tababarka badmaaxiinta, xeerarka ka hortagga shilalka badda, cabbirka maraakiibta, la dagaallanka wasakheynta shidaalka, iyo ka hortagga khataraha ka dhasha burburka maraakiibta.

Laakiin qeybta ugu xasaasisan ee tallaabadan ayaa ah in Soomaaliya ay hadda hesho qaab sharci oo caalami ah oo u fududeyn kara inay la shaqeyso dalalka kale, gaar ahaan marka laga hadlayo maraakiibta lagu tuhmo hub, argagixiso ama falal amni-darro oo badda ka dhaca.

Fursad dhaqaale

Dowladda Soomaaliya waxay sidoo kale tallaabadan u aragtaa fursad dhaqaale oo weyn. Wasiirka Dekedaha ayaa sheegay in heshiisyadan ay Soomaaliya ka caawinayaan inay si fiican uga faa’iideysato dhaqaalaha buluugga ah, kor u qaaddo heerarka dekedaha, kana dhigto biyaha Soomaaliya kuwo ammaan u ah ganacsiga caalamka.

Wuxuu xusay in dekedaha Muqdisho iyo Berbera ay hore ugu jireen kuwa ugu waxqabadka wanaagsan Bariga Afrika, sida lagu muujiyay qiimeynta Bankiga Adduunka ee waxqabadka dekedaha.

“Casriyeyntan sharci waxay dunida u direysaa fariin ah in Soomaaliya ay u furan tahay ganacsi, diyaar u tahay maalgashi, ayna si buuxda uga go’an tahay xeerarka caalamiga ah ee badda,” ayuu yiri wasiirku.

Hadalkan ayaa muujinaya in dowladda federaalka ay rabto in tallaabadan loo arko mid aan ku koobnayn amniga, balse qayb ka ah qorshe ballaaran oo Soomaaliya loogu celinayo kaalinteeda marin-badeedka gobolka.

Imtixaanka fulinta

Si kastaba, caqabadda ugu weyn ma aha ku biirista heshiisyada, balse waa fulintooda.

Soomaaliya weli ma haysato awood buuxda oo ay si joogto ah ugu maamusho xeeb dheer oo ka badan 3,000 kiiloomitir. Waxaa jira maamullo goboleedyo gacanta ku haya qaybo muhiim ah oo xeebaha ah, halka kooxaha hubeysan, burcad-badeed, mukhalasiin iyo shabakado ganacsi oo sharci-darro ah ay muddo dheer ka faa’iideysanayeen farqigaas.

Taasi waxay ka dhigan tahay in dowladda looga baahan yahay sharciyo gudaha ah oo la jaan qaada heshiisyada cusub, tababar la siiyo hay’adaha badda, xeer-ilaaliyeyaasha iyo ciidanka ilaalinta xeebaha, iyo wada-shaqeyn cad oo lala yeesho saaxiibada caalamiga ah.

Tallaabada Soomaaliya waa mid muhiim ah, balse natiijadeeda waxay ku xirnaan doontaa sida ay Muqdisho uga dhigto heshiisyadaas kuwo ka shaqeeya xeebaha, dekedaha iyo badda Soomaaliya.

Haddii ay dowladda ku guuleysato, Soomaaliya waxay heli kartaa fursad ay ku xoojiso madax-bannaanideeda badeed, ku ilaaliso marinno ganacsi oo muhiim ah, kuna yareyso khataraha amni ee muddo dheer ka jiray biyaha ku dhow Geeska Afrika.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul wasaaraha xukuumadda Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre oo saaka xarig jaray waddada laamiga ah ee degmada Dayniile ayaa jaam ku galay isgoyska Tarabuunka ee magaalada Muqdisho, halkaas oo muddo ay hakad ku galeen isaga iyo kolonyadiisa.

Ra’iisul wasaaraha oo ka hadlay dhacdadaan ayaa tilmaamay inuu ku faraxsan yahay inuu dhex socdo bulshadiisa, isla markaana uu arko xaaladdooda dhabta ah, maadaama uu ciriiri badan ka jiro waddooyinka caasimada.

Sidoo kale, wuxuu tilmaamay in saaka aan loo xirin waddo, isla markaana uu si nabad ah ku gaaray degmada Dayniile oo ay tageen isaga iyo guddoomiyaha gobolka Banaadir, ahna duqa Muqdisho, Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab).

“Waxaa Ilaahey mahadiis ah inaan saaka soo maray Tarabuunka, iyada oo aan jid la ii xirin oo aan isa soo dhex soconay bulshadeenna waan ku faraxsanahay in Tarabuunka aan xoogaa taagneyn iyo meela kaleba oo uu jaam ka jiray,” ayuu yiri Ra’iisul wasaaraha Soomaaliya.

Xamza oo sii hadlaya ayaa yiri “Waan ku faraxsanahay inaan la socono dadka oo aan ku dhex noolnahay bulshadeenna iyo inaan joogno xilligan oo aan cabsi jirin”.

Dhanka kale, Ra’iisul wasaaraha Soomaaliya ayaa bogaadiyay ammaanka guu ee Muqdisho oo haatan wax badan iska beddalay, kadib markii ay hirgaleen qorshayaal amni oo ay la timid dowladda dhexe, kuwaas oo guuleystay.

“Magaaladan waa nabad looma baahna hub waa wayn nabad ayay ku naalooneysaa magaaladaan shacabkeedana ay ku noolaanayaan Ilaahey ayaan ugu shukrineynaa,” ayuu yiri mar kale yiri, Mudane Xamza Cabdi Barre.

Gaarisa (Caasimada Online) – Faah-faahinno dheeraad ah ayaa kasoo baxaya dagaal culus oo maanta ka dhacay deegaan dhaca xadka u dhexeeya dalalka Soomaaliya iyo Kenya, kaas oo u dhex-maray xubno ka tirsan kooxda Al-Shabaab iyo ciidamada difaaca ee dalka Kenya.

Dagaalka oo ahaa mid xooggan ayaa yimid, kadib markii maleeshiyaadka Al-Shabaab ay weerareen saldhig ciidamada Kenya ay ku leeyihiin deegaanka Dhaashow oo hoostaga magaalada Gaarisa ee Gobolka Waqooyi Bari, halkaas oo uu kadib ka qarxay dagaal foolka fool ah oo u dhexeeyay labada dhinac.

Ilo deegaanka ah ayaa innoo sheegay inay maqlayeen rasaasta ay is waydaarsanayeen Al-Shabaab iyo ciidanka Kenya, waxaana jira khasaare isugu jiro dhimasho iyo dhaawac.

Kooxda Al-Shabaab oo qoraal soo saartay ayaa guul ka sheegatay dagaalka ay la gashay ciidamada Kenya, isla markaana ay u gaysatay khasaare lixaad leh.

Sidoo kale, Al-Shabaab ayaa sheegtay in dagaalka kadib ay xerada ku dageen diyaaradaha u kaca qumaatiga, ayna maydad iyo dhaawacyo ka qaadeen halkaasi.

Dhanka kale, ma jiro wax hadal ah oo kasoo baxay saraakiisha laamaha ammaanka Kenya oo ku aadan weerarkaas iyo dagaalka xigay ee ay guulaha ka sheegteen dagaalyahannada kooxda Al-Shabaab.

Xaaladda ayaa weli kacsan, waxaana haatan dhaq-dhaqaaqyo laga dareemayaa qaybo badan oo kamid ah xadka dheer ee ay wadaagaan dalalka Soomaaliya iyo Kenya, halkaas oo ay dhuumaaleysi uga gudbaan xubnaha Shabaab ee weerarada ka fuliya Waqooyi Bari.

Inta badan maleeshiyada Al-Shabaab ayaa weeraro ku dhufo oo ka dhaqaaq ah ku qaada xarumaha ciidamada Kenya ku yaalla halkaasi, maadaama ay weli kooxda si weyn ugu xoogan tahay gobollada Jubbooyinka ee koonfurta dalka Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi oo kamid ah Guddiga Qaban-qaabada ee Todobaadka Xorriyadda iyo Midnimada Qaranka ayaa maanta isaga iyo xubnaha kale ee guddiga waxay kormeer ku tageen Xerada Jeneraal Gordon ee magaalada Muqdisho, halkaas oo ay ku jiraan ciidamo ka tirsan kuwa Xoogga Dalka.

Guddiga ayaa si gaar ah u booqday cutubyo ka tirsan Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed oo ku jira diyaar-garowgii ugu dambeeyay ee munaasabadda wayn ee 1-da Luulyo oo foodda inagu soo hayso maalmaha soo socda.

Ciidamadan ayaa loo diyaariyay inay soo bandhigaan dhoollatusyo iyo bandhigyo lagu maamuusayo maalinta madax-bannaanida iyo midnimada Soomaaliya, si ay qayb uga noqdaan dabaal-degga maalinta Kowda Luulyo.

Inta uu socday kormeerka xubnaha guddiga ayaa warbixin ka dhageystay saraakiisha hoggaaminaysa ciidamada, kuwaas oo faahfaahin ka bixiyay heerka uu marayo tababarka iyo qorshaha lagu soo bandhigayo dhoolatusyada kala duwan.

Saraakiishu waxay sheegeen in ciidamada ay si buuxda ugu diyaar garoobeen inay shacabka Soomaaliyeed u soo bandhigaan xirfaddooda iyo awooddooda ciidan.

Wasiirka Gaashaandhigga oo dhankiisa hadlay ayaa boggaadiyay heerka uu marayo diyaar-garowga Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed, wuxuuna ku dhiirrigeliyay ciidamada inay sii laba jibbaaraan dadaalkooda, si ay shacabka Soomaaliyeed ugu soo bandhigaan tayadooda iyo awooddooda.

“Waa heybad cadowguna ka baqo, qarankuna ku faano waa Xooga dalka iyo dadka Soomaaliyeed oo isu diyaarinaya ka qeybqaadashada dabaaldagga maalinta Qaran ee Kowda Luulyo. Guulaysta, muuqaalkiinu wuxuu quusinayaa damaca cadowga iyo dabaligkiisa” ayuu yiri wasiirku.

Si kastaba, Soomaaliya ayaa haatan ku jirto marxalad xasaasi ah oo kala guur ah, waxaana taagan xiisad siyaasadeed oo ka dhalatay hannaanka loo wajahayo doorashooyinka dalka iyo wax ka beddel lagu sameeyay dastuurka KMG ka ah.