Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Wasaaradda Awqaafta iyo Arrimaha Islaamka ee Xukuumadda Soomaaliya, Sheekh Mukhtaar Roobow Cali (Abuu Mansuur) oo wareysi siiyay warbaahinta dowladda ayaa ka hadlay arrimo ku aadan dagaalka Al-Shabaab ee haatan ka socda dalka.

Wasiirka ayaa ugu horreyn la waydiiyay sababta uu u tegi la’yahay furimaha dagaalka, si uu u dhiirogeliyo ciidamada, waxaana uu sheegay in dagaalka uu ku jiro welina uu haysto qoray iyo booshash oo ay u yaallaan xafiiska, ayna ka go’an tahay la dagaallanka Khawaarijta.

Roobow ayaa sidoo kale intaasi ku daray in hadda uu u xilsaaran yahay arrin kale oo dagaalka ka muhiimsan, ayna neceb yihiin Al-Shabaab, taas oo uu ku sheegay isku keenidda culimada, si dhanka fikirka ay ugala dagaalamaan kooxaha Khawaarijta.

“Horta waxaa fiicneyd inaad xafiiska iigu timaado, haddana waa sii mareynaa qorayga iyo booshka hadda ayaan wataa miiska ayay ii hoos yaallaan maba dhigo waan wataa, tan kalena dagaalka xabad la rido oo kalya ma’ahan nimankaas ciidan xabadeeya waxa ay ka neceb yihiin culumo in la’isugu keeno oo ay wax dhahaan ayaa uga daran” ayuu yiri.

Sidoo kale wuxuu sii raaciyay “Culimada Soomaaliyeed iyo wasaaradda oo iskaashanaya qaytaas oo dhan ayay ku aadan yihiin waa dhufeys wayn oo aan sahlaneyn”.

Waxaa kale oo uu carabka ku dhuftay inuu diyaar u yahay in dagaalka uu galo, haddii ay dowadda Soomaaliyeed u dirto furimaha hore ee dagaalka, si loo garab istaago ciidanka.

“Wasiiradu waa askar oo kale meesha loo diro uunbey aadayaan marka haddii saaka la’i diro oo la’i yiraahdo meeshaa aad iyadana diyaar aan u ahay” ayuu mar kale yiri wasiirku.

Mukhtaar Roobow Cali (Abuu Mansuur) ayaa ah nin fahamsan Al-Shabaab oo uu horay uga mid ahaa hoggaamiyeyaashooda, wuxuuna inta aanu kasoo goosan kula dagaalamay qaybo kamid ah gobolka Bakool oo uu muddo ku go’doonsanaa, kadibna wuxuu isku soo dhiibay dowladda Soomaaliya.

Dagaalka Al-Shabaab ayaa haatan si xooggan uga socda dalka, waxaana socda guluf ay iska kaashanayaan ciidamada Xoogga dalka Soomaaliyeed, dadka deegaanka iyo saaxibada caalamiga ah, kaas oo ka socda meelo kala duwan oo kamid ah gudaha dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyihii hore ee maamulka gobolka Banaadir, Maxamed Axmed Amiir oo warsaxaafadeed soo saaray ayaa soo afjaray sheegashada duqa Muqdisho Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab) oo haatan u dabaal-degay waxqabadkiisa muddo ku siman 100 maalmood oo uu haayo xilka, tan iyo markii lasoo magacaabay.

Amiir oo ka hadlay qorshaha gobolka Banaadir iyo waxqabadka uu Muungaab sheegtay ayaa gebi ahaan meesha ka saaray, wuxuu isna shacabka xasuusiyay waxqabadkiisii, isaga oo ku faanay inuu hormariyay caasimada, waxna ka qabtay biyo ka qaadida waddooyinka, nadaafadda guud ee caasimada, amniga, badbaadinta Bulshada iyo qodobo kale ayuu sheegtay inuu wax ka qabtay guddoomiyihii hore ee maamulka gobolka Banaadir.

Sidoo kale wuxuu intaasi ku daray inuu dhisay waddooyin muhiim ah oo uu haatan shaaciyay guddoomiye Muungaab inuu dib u dhisay, waxaana kamid ah waddooyinka uu sheegtay (Soobe, Kaaraan), dib-u-bilow iyo dhammeystir (Sh. Cali Suufi, Dabakaayo Madow, Via Mosco, Cadale, Dabka–Bakaaraha.

Waxaa kale oo uu ka hadlay arrinta dhulalka, isaga oo sheegay inuu hakiyay bixinta dhulalka danta-guud, uuna ka hortegay barakicinta shacabka.

“Bixinta dhulalka waan hakiyay si looga hortago barakicinta masaakiinta loon diyaariyo nidaam casri ah oo Digitaal ah” ayuu qoraalkiisa ku yii Duqii hore ee magaalada Muqdisho.

Hoos ka akhriso qoraalka oo dhammeysitan;-

100 Maalmood Maxaan Muqdisho ka qabtay?

Manta gobolka 100 Maalmood ayaan ka sii maqanahay Gobolka Banadir, waxaan is iri bal dib u milicso wixii aad Gobolka qabatay100 maalmood ee ugu horreyey ee aad Gobolka Banadir hogaamineysay.

Mudadii aan hoggaanka Gobolka hayay, waxaan xooga saaray in Muqdisho isbeddel muuqda ka hirgalo:

• Biyo & Nadaafad: Meelihii biyaha fadhiyeen waa laga shaqeeyay oo dhamaan waraha biyo qabdka leh waa wada nadiif waa in la ilaliyaa inaysan buuxsamin oo aysan biyaha jidka ku soo celinin.
• Badbaadinta Bulshada: Dabka soo noqnoqday waa yaraaday oo waaaxda Dabdamiska ayaan Casrioyeynay oo ka hortag sameyn karta.
• Amniga: Booliska & Nabadsugidda ayaa la xoojiyay oo waxaan u kordhinnay qoondada, waxaana qorshaheennu inaan gaarsiiyo heer ay isku fillaadaan dhinaca maaliyadda.
• Waddooyinka: Dhagax-dhig cusub (Soobe, Kaaraan), dib-u-bilow iyo dhammeystir (Sh. Cali Suufi, Dabakaayo Madow, Via Mosco, Cadale, Dabka–Bakaaraha).
• Mashruuca Nagaad: Dib-u-dhiska biyo-mareennada iyo isku-xirka degmooyinka, si cadaalad ah loo maamulay. Ogow raggii sida wanaagsan u maamulay Maanta Sh Cumar ayaa ka haray intii kale waa la eryey oo khibardooda ayey eersadeen.
• Dhulka Caasimadda: Bixinta dhulalka waan hakiyay si looga hortago barakicinta masaakiinta loon diyaariyo nidaam casri ah oo Digitaal ah.
• Qorsheyaal Casri ah: Jidka Villa Somalia ilaa Marina Gate iyo waddooyin kale oo muuqaal cusub siinaya magaalada iyo Martida Madaxtooyada qaranka u socota ayaan casriyeynay.
• Nalalka Taraafikada: Mashruuca Doobin ilaa KM5 Soobe diyaar ayuu ahaa in la furo 15 Juun, maantana uu dhamaad ahaado. Welina lama taaban oo alaabtiisa dekedda ayey dhex taallaa.
• Warta Siigaale : diyaar ayey ahayd in la qabto Qandaraas caddaalad ah lacagtii waa u helnay,

Waddooyinka shaqadooda horey aan u dhaqaajinnay:

Kaaraan (Waddada Keysaney), Shangaani (3 Geed), Xamarweyne (Arbaca Rukun – Via Roma), Vera-Somalo (Nasiib Buundo – Villa Somalia), Dayniile (Degmada Dayniile), Isgoyska Banaadir – Isbitaalka Madiina, Kalkaal (Degmada Kaxda), iyo Via Moosko oo dhamaad ah. Dhamaantood hadda waa socdaan waxay u baahan yihiin oo kaliya in habraaca la ilaaliyo.

Muqdisho waa dhaxal, waa masuuliyad, waa mustaqbal. Waxaan ku faraxsanahay in 100-kii maalmood ee shaqadaydu socotay inay bulshada u horseedeen horumar muuqda.

Gobolka iyo shaqaalihiisa ma noo darsadeen misa waa naga raysteen? Bal aragtidaana nala wadaag qofka waxaa lagu qiiimeyee inuu kala soocan karo aragti iyo qofka ee noo kala sooc. Aniga iyo Gud. Muungaab ha nagu mashquulin magaaladan u nax ee fekerkaaga wax qabadka ku salee, haddaadan ka naxayn caasimadda  iska dheh wixii afkaaga soo qabto.

Muqdisho (Caasimada Online) — Soomaaliya ayaa wajahaysa waji cusub oo halis ah oo ku saabsan dagaalka muddada dheer ay kula jirtay Al-Shabaab, kaddib markii calooshood-u-shaqeystayaal jihaadiyiin ah oo ajaanib ah ay billaabeen in ay dalka ku soo qulqulaan.

Jihaadiyiintan iyo isbahaysi sii xoogaysanaya oo Al-Shabaab ay la leeyihiin fallaagada Xuutiyiinta ee Yemen ayaa dagaalka ku soo kordhiyey khibrad iyo awood milateri oo cusub, sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay shirkadda la-talinta amniga ee Aries Intelligence.

Daraasaddan ayaa ka digaysa in khibradda dagaal ee mintidiinta oo markii hore ku koobnayd furimaha dagaalka ee Bariga Dhexe ay hadda ku fidayso Geeska Afrika. Waxay sheegtay in Al-Shabaab ay si isa soo taraysa uga faa’iideysanayaan tababarayaal dibadda ka yimid, hub casri ah, iyo shabakado saadka ah — taasoo u beddeshay kacdoon maxalli ahaa mid leh saameyn heer gobol ah.

Aries waxay isbeddelkan ku tilmaantay soo bixitaanka “xirfadlayaal mintidiin ah”: kuwaasoo ah dagaal-yahanno khibrad ka soo helay dagaalladii Suuriya, Ciraaq, iyo Yemen, haddana u shaqeeya sida calooshood-u-shaqeystayaal madax-bannaan, oo xirfadahooda u fidiya kooxaha xagjirka ah ee Afrika iyo meelo ka baxsan.

Hub lagu beddeshay kaalmo dhanka badda ah

Isbeddelkan udub-dhexaadkiisu waa xiriirka sii qota-dheeraanaya ee u dhexeeya Al-Shabaab iyo Xuutiyiinta Yemen. In kasta oo ay jiraan kala duwanaansho weyn oo dhanka mad-habta ah — Xuutiyiintu waa Shiico Zaydi ah, halka Al-Shabaab ay yihiin Sunniyiin mayal-adag — haddana labada dhinac waxay dhisteen iskaashi ku dhisan dano wadaag ah.

Kormeerayaasha Qaramada Midoobay waxay sheegeen in Xuutiyiintu ay qoryaha daran-dooriga u dhaca, kuwa boobayaasha, iyo kuwa riddada dheer ay u soo direen Soomaaliya, si ay ugu beddeshaan gacan-siin dhanka badda ah, oo ay ka helaan Al-Shabaab.

Shabakadaha burcad-badeedda Soomaalida, oo weli ka firfircoon xeebaha, ayaa gacan ka geystay abuurista fursado wax lagu tahriibiyo iyagoo meelo kale u weecinaya roondooyinka ciidamada badda ee Gacanka Cadmeed. Baarayaashu waxay xuseen in qaar badan oo ka mid ah hubkan raadkooda laga heli karo keydadka hubka ee Iran — taasoo muujinaysa doorka dadban balse muhiimka ah ee Tehran ay ku leedahay fidinta awoodda mintidiinta meel aad uga fog Bariga Dhexe.

Wada-shaqeyntu waxay ka ballaaran tahay tahriibinta oo keliya. Ilo wareedyo Soomaali ah ayaa u sheegay Aries Intelligence in dagaal-yahanno ka tirsan Al-Shabaab ay u safreen dekedaha ay Xuutiyiintu maamulaan ee Yemen si ay u soo qaataan tababarro horumarsan. Halkaas, tababarayaal ka socda Hezbollah iyo Xuutiyiinta ayaa ku baray adeegsiga diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones), isku-dubbaridka gantaallada, iyo xeeladaha dagaalka aan isku miisaanka ahayn oo aan hore loogu arag Bariga Afrika.

“Kuwani waa xirfado markii hore u gaar ahaa ciidamada qaran,” ayaa lagu yiri warbixinta. “U soo gudbintooda Soomaaliya waxay ka dhigan tahay koror weyn oo halis ah oo ku yimid awoodda Al-Shabaab.”

Kororkaasi durba waa mid muuqda. Bartamihii 2024-kii, maamulka Puntland ayaa gacanta ku dhigay diyaarado is-miidaamin ah (suicide drones) oo lala xiriirinayay keydadka Xuutiyiinta, kuna socday Al-Shabaab. Falanqeeyayaashu waxay qabashadaas ku tilmaameen caddayntii ugu horreysay ee ugu caddeyd ee muujineysa in dagaalka diyaaradaha drones-ka ee qaabka Yemen loo adeegsado uu ku fidayo Soomaaliya.

Sidoo kale, waxaa jira calaamado muujinaya iskaashi toos ah oo ka jira Badda Cas. Isgaarsiin la qabtay ayaa tilmaamaysa in Al-Shabaab ay xogaha sirdoonka iyo bartilmaameedka la wadaageen Xuutiyiinta intii lagu guda jiray weerarro is-daba-joog ah oo lagu qaaday maraakiibta ganacsiga, kuwaasoo isugu jiray gantaallo riddada dheer, diyaarado drones ah oo waxyaabaha qarxa lagu soo rakibay, iyo doonyo dheereeya.

Qandaraaslayaal jihaadiyiin ah oo la kireysan karo

Aries Intelligence waxay xiriirka Soomaaliya iyo Xuutiyiinta ku saleysay isbeddel caalami ah oo ka sii ballaaran: soo bixitaanka qandaraaslayaasha milateriga gaarka ah ee jihaadiyiinta.

Kooxo sida Malhama Tactical, oo ay aasaaseen dagaal-yahanno Uzbek ah oo ku sugnaa Suuriya, ayaa horseeday qaabkan iyagoo tababaray kooxaha raacsan Al-Qaeda ayna adeegyadooda ku xayaysiiyeen internet-ka. Kuwa kale — sida Muhojir Tactical, Yurtugh Tactical, iyo Albanian Tactical — ayaa ku dayday, iyagoo bixinaya casharro ku saabsan toogashada, dagaalka magaalooyinka, iyo daaweynta goobaha dagaalka.

“Xirfadlayaashan dagaalka waxay khibraddooda ku faafinayaan tababarro toos ah iyo dacaayad dhijitaal ah,” ayaa lagu yiri warbixinta. “Soomaaliya hadda waxay si rasmi ah ugu xiran tahay shabakaddan.”

Cawaaqibka ka dhalanaya arrintan ee Soomaaliya waa kuwo aad u weyn. Al-Shabaab muddo dheer ayay halis ahaayeen, laakiin khibradda dibadda waxay u suurtagelin kartaa inay adeegsadaan xeelado markii hore loo malaynayay inay ka sarreeyaan awooddooda: sida weerarro isku xiran oo drones ah, weerarro is-miidaamin ah oo dhanka badda ah, iyo weerarro gantaallo ah oo isku dubaridan. Awoodahan oo kale ma aha oo keliya inay khatar ku yihiin ciidamada amniga Soomaaliya ee jilicsan, balse waxay sidoo kale halis ku yihiin marinnada maraakiibta caalamiga ah ee Gacanka Cadmeed, oo ah mid ka mid ah waddooyinka ganacsiga adduunka ugu mashquulka badan.

Soo bixitaanka qandaraaslayaasha jihaadiyiinta, ayay ka digtay Aries, waxay la-dagaallanka argagixisada ka dhigaysaa mid sii adkaada. “Dowladuhu hadda lama tacaalayaan kacdoonno gooni-gooni u taagan,” ayaa lagu yiri warbixinta. “Waxay wajahayaan suuq baahsan oo lagu kala iibsado xirfadaha mintidiinta, kaasoo lagu kala beddesho xirfado si la mid ah fikirka.”

Soomaaliya, oo ay horayba ula daalaa-dhacaysay xasarado siyaasadeed iyo dhaqaale-xumo, uma qalabeysna inay wajahdo Al-Shabaab ay dhiirrigelinayaan tababarayaal iyo hub shisheeye. Falanqeeyayaashu waxay sheegeen in dalku halis ugu jiro inuu noqdo goob lagu tijaabiyo jiilka cusub ee dagaalka mintidiinta — meel casharradii laga bartay Yemen iyo Suuriya dib loogu qorayo carada Afrika.

“Wixii ku bilowday maalgashi ay Iran ku samaysay wakiilkeeda Yemen, ayaa hadda dib u qaabeynaya colaado boqollaal mayl u jira,” ayay warbixinteeda ku soo gabagabeysay Aries Intelligence.

Hargeysa (Caasimada Online) – Madaxweynihii hore ee Somaliland, Muuse Biixi Cabdi oo bixiyay wareysi cusub ayaa ka hadlay walwalka ay dowladda Jabuuti ka qabto kobac ay sameyso dekedda Berbera ee maamulka Somaliland.

Muuse Biixi ayaa gebi ahaanba meesha ka saaray cabsida ay Jabuuti ka qabi karto kobaca dekedda Berbera, oo ay maamusho shirkada DP WORLD.

Madaxweynihii hore ayaa qiray in inkasta oo dekedda Berbera ay ku qalabaysan tahay agab casri ah, haddana aan la barbar dhigi karin dekedda Jabuuti oo aad uga horumarsan.

Waxa uu si cad u sheegay in fursada suuqa ay ku filan yihiin labada dekeddood, oo Berber aysan dhaqaale burbur ku ridi karin Jabuuti, haddii ay sii horumarto.

“Jabuuti in badan ayay ka horeysa Berbera, tu kalena ka walwali maayan oo Itoobiya waa 100 milyan oo sii kordhaya, marka Berbera wax ay u tarto oo howsha taalla ka fududeyso mooye, dhaqaale burbur kaga imaanaya ma jiro,” ayuu yiri Muuse Biixi.

Sidoo kale waxa uu sheegay in dekedda Berbera aysan awoodi doonin inay la qabsato dekedaha Jabuuti muddo 20 sano ah oo soo socota xitaa haddii horumar sameyso.

“Berbera Jabuuti tiknoolaji kuma gaareyso, oo waxay Jabuuti naga horeysa 20 sano haddii la eego system-ka, haamaha iyo hanaanka casriga ee ka shaqeeya,” ayuu yiri Madaxweynihii hore ee Somaliland.

Dhinaca kale, wuxuu sheegay in siyaasad ahaan aysan Somaliland colaad u qabin Jabuuti, sidaas darteedna aysan jirin wax ay cabsi ka muujiso dowladda Jabuuti.

“Wey cadhootay Jabuuti, illaa himika ayaa garan la’ahay waxa loo dhimay. Berbera diidan tahay, Berbera ma gaari karto oo maba soo qaban kartee,” ayuu yiri Muuse Biixi Cabdi.

Si kastaba, xiriirka Jabuuti iyo Somaliland ayaa mad-madow badan soo galay xilligii uu tallada hayay Muuse Biixi sababo la xiriira is-afgaradkii badda ee Itoobiya, inkastoo markii uu hoggaanka cusub uu la wareegay tallada maamulka uu si tartiib ah usoo laabanayo xiriirkii labada dhinac.

Gaalkacyo (Caasimada Online) – Wararka ka imaanaya waqooyiga magaalada Gaalkacyo ee xarunta gobolka Mudug, ayaa sheegaya in maanta xaalad kacsanaan ah laga dareemayo magaaladaasi, kadib markii ay dhaq-dhaqaaq culus ka bilaabeen ciidamo ka cabanayo mushaar la’aan.

Ciidamada gadoodka sameeyay ayaa ka tirsan kuwa dowladda Hoose ee magaaladaasi ayaa cabanayaa mushaar la’aan, waxayna xireen xarunta degmada.

Wararka ayaa intaasi kusii daraya in ciidamadu ay xitaa diideen in shaqaalaha dowladda hoose  ay gudaha u galaan halkaasi, taas oo keentay in shaqadii ay istaagtay.

Qaar kamid ah askarta gadoodka oo la hadlay warbaahinta ayaa sheegay in ay sii haysan doonaan xarunta, illaa inta ay ka helayaan jawaab rasmi ah oo ku aadan cabashadooda.

Sidoo kale, waxa ay farriin culus u direen madaxda Puntland, iyaga oo ka dalbaday inay soo farogeliyaan arrintooda, si wax looga qabto cabashadooda oo soo noq noqotay.

Dhanka kale, mas’uuliyiin ka tirsan Puntland oo ku sugan Gaalkacyo iyo saraakiisha ciidamada ayaan haatan wada dadaallo dheeraad ah, iyaga oo wada-hadallo la bilaabay ciidamada cabanayo ee maanta gadoodka ka sameeyay gudaha magaaladaasi.

Mas’uuliyiintan ayaa isku dayay inay askartan ku qanciyaan in marka hore ay furaan xafiisyada, waxay u sheegeen in ay dowladda ka heli doonaan xuquuqda ka amqan

Si kastaba, maalmihii u dambeeyay ciidamada Puntland iyo shaqaalaha ayaa ka cabanayay mushahar la’aan, taas oo ka dhalatay xaaladda adag ee uu wajahayo maamulka uu hoggaamiyo Madaxweyne Saciid Deni oo uu khilaaf kala dhexeeyo dowladda Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Mucaaradka Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa Madaxweynaha Soomaaliya u adeegsaday hadal uu dhawaan ka sheegay meel fagaare ah, kaasi oo uu uga warramay saboolnimadii uu ku soo barbaaray iyo sida ay dowladdii Soomaaliyeed u samatabixisay.

Siyaasiga Cabdiraxmaan Cabdishakuur Warsame oo kamid ah xubnaha mucaaradka ee Madasha Samatabixinta ku mideysan, ayaa wax aan la qaadan karin ku tilmaamay in Madaxweynaha oo duruuftaasi adag ku soo koray uu maanta danyar Soomaaliyeed oo sabool ah barakicinayo.

“Saboolnimada, agoonnimada iyo hooyo korinta waa duruufo ay Soomaalidu u badnaayeen, anigana qudhaydu ku soo koray. Waxaase aan la qaadan karin in Madaxweynaha oo duruuftaasi adag ku soo koray, maanta danyar Soomaaliyeed oo sabool ah awoodda dowladda uu madaxweynaha ka yahay lagu barakiciyo, cooshashkii ay ku noolaayeenna laga dumiyo,” ayuu yiri Warsame.

Madaxweynaha ayuu ku dhaliilay inuusan u turrin hooyada saboolka ah ee ilmaha agoonta korinaysa iyo kuwa kale ee danyarta ah ee duruuftii uu ku soo koray weli ku nool.

Hoos ka akhriso qoraalka Warsame oo dhameystiran:

Waxaan dhageystay hadal uu Madaxweynuhu kaga warramayay saboolnimadii uu ku soo barbaaray iyo sida ay dowladdii Soomaaliyeed u samatabixisay. Saboolnimada, agoonnimada iyo hooyo korinta waa duruufo ay Soomaalidu u badnaayeen, anigana qudhaydu ku soo koray.

Waxaase aan la qaadan karin in Madaxweynaha oo duruuftaasi adag ku soo koray, maanta danyar Soomaaliyeed oo sabool ah awoodda dowladda uu madaxweynaha ka yahay lagu barakiciyo, cooshashkii ay ku noolaayeenna laga dumiyo, carruurtoodana afka lagu qaato, dhulkii laga barakiciyeyna siyaasiyiin, ganacsato iyo saraakiisha barakicinta lagu naaxiyo.

Madaxweynow, sow ma ahayn inaad u turtid hooyada saboolka ah ee ilmaha agoonta korinaysa, iyo kuwa kale ee danyarta ah ee duruuftii aad ku soo kortay weli ku nool, halkii adiga iyo inyar oo kale ka naaxi lahaydeen?

Soo Ilaaheey kuuma kasin in dowladdii ku badbaadisay aad maanta Madaxweyne ka tahay?

Mise waa halkii uu hal-abuurkii Soomaaliyeed ka yiri:

“Waa Duni danyartii agoontii
Inta layska dacal maray
Xaqoodii la duudsiyey
Kii aan dabkaba shidan
La damaaciyaayoo
Dulmigii la sahansaday.

Damqashadu sad weeye
Damiirkii maxaa helay
Dadka kala fadilayee
Hadmaa daawo loo heli?
Midka daaro jeexdiyo
Danyaraha miskiinkaa
Siday Diinta nagu tiri
Daa’in way u siman yihiin.”

Garoowe (Caasimada Online) – Madaxweynaha maamulka Puntland, Saciid Cabdullaahi Deni ayaa lagu wadaa in uu safar ugu baxo dalka Imaaraadka Carabta, sida ay ogaatay Caasimada Online.

Madaxweynaha Puntland ayaa saaxiib dhow la’ah Imaaraadka Carabta. Xogaha aan ka helayno socdaalkiisa uu ku tegayo Abu Dhabi ayaa sheegaya in halkaasi uu shirar siyaasadeed kula yeelan doono mas’uuliyiin sare oo kamid ah dowladda Imaaraadka.

Inkastoo laga helin, faah-faahin dhameystiran oo la xiriira safarka Saciid Deni, haddana waxay wararka qaar sheegayaan in martiqaad rasmi ah uu ka helay Abu Dhabi.

Madaxweyne Deni oo haatan ku sugan magaalada Boosaaso ayaa wararku sheegayaan in safarkiisa uu kusii horeyn doono Itoobiya, halkaasi oo uga sii gudbi doono Imaaraadka Carabta.

Deni ayaa Addis Ababa ku booqan doona askar ka tirsan ciidamada maamulka Puntland oo ku dhaawacmay hawl-galka Calmiskaad, halkaasna lagu dabiibayo xaaladooda caafimaad, si uu kormeer ugu sameeyo xaaladda dhaawacyadaas.

Safarkaan ayaa imanaya xilli maamulka Puntland uu dekedda Garacad ee gobolka Mudug ku wareejinayo shirkad laga leeyahay Imaaraadka Carabta, taasoo qorsheyneysa maalgelin ballaaran oo dekeddaasi lagu sameeyo.

Madaxweynaha Puntland Saciid Cabdullaahi Deni oo hore h xaqiijiyay arrintaan ayaa sheegay in muddo ay socdeen wada-hadallo farsamo oo la xiriiray wareejinta maamulka dekedda.

Dekedda Garacad aya waxaa haatan gacanta ku haysa shirkad Soomaaliyeed oo lagu magacaabo Wadaagsan.

Si kastaba, Imaaraadka ayaa hore gacanta ugu hayay dekedda magaalada Boosaaso, taas oo weli aysan dhammeystiran dhismaheeda.

Kismaayo (Caasimada Online) – Ciidanka sida gaarka ah u tababaran ee Kumaandooska Danab iyo kuwa Daraawiishta Jubbaland ayaa maanta howlgal culus ka fuliyay aagga degmada Jamaame ee gobolka Jubbada Hoose, iyaga oo ku beegsaday Al-Shabaab.

Howlgalka oo ahaa mid qorsheysan ayaa waxaa hoggaaminayay taliyaha qeybta 43-aad ee Ciidanka Xoogga Dalka Gaashaanle Sare Nuur Mahad Xasan, waxaana ciidamadu ay ku gaareen deegaanno muhiim ah oo kadib ay ka sameeyeen howlgal amni xaqiijin ah.

Deegaannada ay gaareen ciidamada ayaa waxaa ka mid ah Sanguuni, Muuse Xaaji, Araare, Koban iyo Bangeeni oo dhammaantood ku yaalla hareeraha wabiga Jubba.

Sida lagu sheegay qoraal kasoo baxay Jubbaland waxaa sidoo kale howlgalka lagu khaarijiyay maeeshiyaad ka tirsanaa kooxda, iyada oo lagu dhaawacay tiro kale.

Sidoo kale ciidamada ayaa ku guuleystay inay miinooyin kasoo saaraan waddooyinka iyo gudaha deegaanada laga xoreeyay kooxaha Khawaarijta ee gobolka Jubbada Hoose.

“Inta lagu guda jiray howlgalka waxaa lagu dilay xubno ka tirsan AS, tiro kalena waa lagu dhaawacay, halka miinooyin badan oo loogu talagalay in lagu waxyeelleeyo shacabka ay ciidanku fashiliyeen” ayaa lagu yiri qoraalka.

Dhanka kale, ciidamada ayaa furay waddooyin xirnaa oo muhiim u ah isku socodka dadweynaha, kuwaas oo ay horay u saameeyeen fatahaad u sameeyay wabiga.

Xaaladda ayaa weli kacsan, waxaana Jamaame iyo hareeraheeda laga dareemayaa dhaq-dhaqaaq culus oo halkaas ay ka wadeen ciidankada Jubbaland iyo Kumaandooska Danab.

Deegaannada howlgalka laga sameeyay ayaa waxaa badanaa weeraro kasoo abaabuli jiray Al-Shabaab, waxaana ugu dambeeyay dagaal ay maalin kahor ku ekeeyeen saldhig ay ciidanka Danab ku leeyihiin duleedka magaalada Kismaayo ee xarunta maamulka Jubbaland.

Muqdisho (Caasimada Online) – Safiirka Itoobiya ee Soomaaliya, Suleiman Dedefo, ayaa weerar culus ku qaaday Ururka Jaamacadda Carabta isaga oo ku eedeeyay inuu noqday aalad u adeegta siyaasadda arrimaha dibadda ee Masar, halkii uu ka wajihi lahaa dhibaatooyinka ka dhex jira xubnihiisa.

Hadalladiisa ayaa yimid maalmo yar kadib markii madaxweynihii hore ee Somaliland, Muuse Biixi Cabdi, uu markii ugu horreysay qirtay in olole diblomaasiyadeed oo Soomaaliya hoggaamisay uu ku qasbay Itoobiya inay ka tanaasusho heshiiskii taariikhiga ahaa ee marin-badeedka oo ay la gashay Hargeysa.

Dedefo, oo baraha bulshada ku qoray qoraallo toos u weeraray Jaamacadda Carabta, ayaa ku dhaliilay ururka inuu si joogto ah uga soo horjeedo Itoobiya sababo la xiriira isticmaalka Webiga Nile, isaga oo indhaha ka qarsanaya colaadaha, barakaca iyo macluusha ka jirta dalalka Carabta.

“Runtii Jaamacadda Carabta ma mid u taagan Dalalka Carabta baa, mise waa Jaamacad fulisa siyaasadda Masar ee ka dhanka ah Itoobiya?” ayuu yiri, isagoo ku dooday in ururku “uu si xun isu kashifay oo aanu matalin dalalka kale ee Carabta.”

Hadalladan ayaa daba socday bayaan kasoo baxay Jaamacadda Carabta oo lagu cambaareeyay Itoobiya oo ku sii adkaysanaysa dhismaha Biyo-xireenka Weyn ee Horumarka Itoobiya (Grand Ethiopian Renaissance Dam – GERD) iyadoo aan la gaarin heshiis biyaha lagu wadaagayo oo sharci ahaan qabanaya.

Qaahira waxay muddo dheer ku doodaysay in biyo-xireenku uu halis ku yahay sugnaanteeda biyaha, halka Addis Ababa ay ku adkaysanayso inay isticmaalayso xaqa ay u leedahay madaxbannaanideeda ee ka faa’iidaysiga kheyraadkeeda.

Dedefo wuxuu meesha ka saaray welwelka Masar isagoo ku tilmaamay “mid aan sal iyo raad toona lahayn,” wuxuuna carrabka ku adkeeyay in Itoobiya ay sii wadi doonto dhismaha biyo-xireenno cusub mustaqbalka. “Hoggaamiyayaasha Masar waa inay qirtaan in riyadooda aan dhammaan ee carqaladeynta Itoobiya aysan waligeed hirgeli doonin, isla markaana ay ku noqdaan wadashaqeyn faa’iido u leh shacabka labada dal,” ayuu ku gooddiyay.

Dhicista qorshaha Itoobiya iyo guusha Soomaaliya

Hadallada safiirka Itoobiya waxay imanayaan xilli cadaadis diblomaasiyadeed oo xooggan lagu hayo Addis Ababa. Dabayaaqadii toddobaadkan, madaxweynihii hore ee Somaliland, Muuse Biixi, wuxuu qirtay in olole ballaaran oo ay Soomaaliya qaadday uu fashiliyay qorshihii halista weyn lahaa ee Itoobiya ee ahaa inay kireysato qeyb ka mid ah xeebaha Somaliland, taasoo beddelkeeda ay ku heli lahayd aqoonsi suurtagal ah oo la siinayo madaxbannaanida Somaliland.

Wareysigii ugu horreeyay ee weynaa ee uu bixiyo tan iyo markii uu xafiiska ka tagay, ayuu Biixi shaaca uga qaaday in codsiyada joogtada ah ee Muqdisho ay u dirtay hay’adaha caalamiga ah iyo kuwa gobolka — oo ay ku jiraan Midowga Afrika (AU), Jaamacadda Carabta iyo Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC) — ay Itoobiya ku rideen go’doon siyaasadeed.

Wuxuu sheegay in Masar ay hormuud ka ahayd ololaha ka dhex socday Jaamacadda Carabta, halka OIC-du ay si aqlabiyad ah ula safatay Soomaaliya. Marxalad ka mid ah marxaladaha, Itoobiya waxaa xitaa loogu digay in Midowga Afrika uu ka fiirsan karo inuu xaruntiisa ka raro Addis Ababa, taasoo ahayd hanjabaad ku qasabtay Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed inuu dib u gurto.

“Anaga dhankeenna diyaar ayaan u ahayn, balse Itoobiya ma sii socon karin,” ayuu yiri Muse Biixi. “Anigu iyo Abiy Ahmed midna ma fileynin in arrintu sidan ku dhammaan doonto.”

Burburka heshiiskii is-afgarad (MoU) ee la saxiixay 1-dii Janaayo 2024 wuxuu ahaa guul weyn oo diblomaasiyadeed u soo hoyatay madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, kaas oo isla markiiba ku tilmaamay heshiiska weerar lagu qaaday madax-bannaanida Soomaaliya, islamarkaana uu kiciyay taageero caalami ah oo lagu hakiyo.

Isku soo wada duuboo, weerarka afka ah ee Dedefo uu ku qaaday Jaamacadda Carabta iyo qirashada cad ee Biixi waxay iftiiminayaan culeyska diblomaasiyadeed ee sii kordhaya ee saaran Itoobiya. Dhinac, Addis Ababa waxaa dhaleecayn uga imaanaysaa arrinta Niilka; dhanka kalena, waxaa lagu qasbay inay ka laabato damaceedii ahaa inay hesho marin-badeed ay muddo dheer raadinaysay oo ay ka rabtay Somaliland.

Ra’iisul Wasaare Abiy, oo ku tilmaamay ku tiirsanaanta Itoobiya ee dekedaha Jabuuti “xabsi juqraafiyeed,” ayaa wajahaya dharbaaxo muujinaysa sida ay Soomaaliya iyo saaxiibadeeda ugu go’an tahay inay xannibaan damacyada Itoobiya.

Xilli Addis Ababa ay isu diyaarinayso inay xarigga ka jarto biyo-xireenka GERD — oo loo arko astaan qaran oo sharaf iyo isku duubni ah — Itoobiya waxay la kulmeysaa xaqiiqo adag: dadaalladeeda ku saabsan amniga biyaha iyo marin-badeedka ayaa si toos ah ula galayo siyaasadda gobolka, taasoo ku reebaysa kalinimo sii xoogeysanaysa.

Garoowe (Caasimada Online) – Wasiirka Maaliyadda maamulka Puntland, Maxamed Faarax Maxamuud ayaa warbaahinta u mariyay hadal si weyn uga careysiiyay shacabka reer Puntland, gaar ahaan shaqaalaha rayidka ee maamulka.

Wasiirka ayaa si aan gabasho lahayn u sheegay in dhismaha waddooyinka ay uga muhiimsan yihiin bixinta mushaaraadka shaqaalaha dowladda.

“Shaqaalaha mushaarkooda waxaa nooga muhiimsan waddooyinka (dhismaha waddooyinka),” ayuu yiri Wasiirka Maaliyadda Puntland.

Arrintani waa labo shaqo oo aan isku meel marin, maadaama mushaarku yahay xuquuq aas-aasi ah oo ay xaq u leeyihiin shaqaalaha, halka waxqabadka horumarineed uu yahay waajibaad dowladda loo igmaday, balse aan loo adeegsan karin mushaarka shaqaalaha.

Hadalka wasiirka ayaa dhaliyay caro xooggan, iyadoo shaqaalaha rayidka ah oo ka falceliyay ay ku tilmaameen “mid nasiib darro ah oo muujinaya heerka dulmiga ay dowladdu ku hayso shaqaalaha.”

Dhanka kale, wasiirka ayaa dafiray in wasaaradda Maaliyaddu lagu eedeeyay mushaar la’aan, isagoo ka meermeeray inuu si toos ah uga jawaabo sababta gadoodka ciidamada ee soo noqnoqday, oo salka ku haya mushaar la’aan.

Si kastaba, hadalkan ayaa imanaya xilli shaqaalaha maamulka Puntland aanay wax mushaar ah qaadan muddo lix bilood ah sannadkan gudihiisa, taas oo sii dheerayd gunnadii lagu jari jiray.

Gudaha maamulka Puntland ayaa bilihii dambe kusoo noqnoqday gadoodka ciidamada amniga, kuwaas oo si xoog ah u xiray waddooyinka muhiimka ah ee magaalooyinka iyo kastamada canshuuraha, si ay u helaan xuquuqdooda oo ugu horreysa mushaarka.

Garoowe (Caasimada Online) – Magaalada Garoowe ee xarunta maamulka Puntland ayaa caawa looga dabaal-degay biyo-xireenka Itoobiya ay ka sameysay Wabiga Nile-ka, kaas oo dhawaan si rasmi ah loo furayo.

Munaasabaddan loogu dabaal-degayo biyo-xireenka ayaa waxaa soo qaban-qaabisay qunsuliyadda Itoobiya ee Garoowe, iyadoo ka qeyb-galeen mas’uuliyiin ka tirsan maamulka Puntland.

Wasiirro ay kamid yihiin Wasiirka Arrimaha Gudaha Puntland iyo Wasiirka Warfaafinta Puntland ayaa ka qeyb-galay munaasabadda loogu dabaal-degayo biyo-xireenka Itoobiya.

Muuqaallo laga soo duubay munaasabaddan ayaa muujinaya wasiirrada Puntland oo lagu casuumay cunta-dhaqameedka Itoobiyaanka, waxaana wejiyadooda ka muuqata “dhoollacadeyn” taas oo ka dhigaysa in Puntland ay si toos ah ula safatay Itoobiya.

Xiisadda biyo-xireenka Itoobiya ayaa saameyn weyn ku yeelatay gobolka, iyadoo weli Dowladda Federaalka Soomaaliya u muuqato mid iska ilaalineysa ku milanka hirdanka Itoobiya iyo Masar oo labadaba ay la leedahay xiriir diblomaasiyadeed.

Puntland oo muddooyinkii dambe uu khilaaf xooggan kala dhaxeeyay hoggaanka Dowladda Federaalka ayaa u muuqata inay ku xumaynayso arrintaan xiriirka wanaagsan ee Soomaaliya la leedahay Masar.

Masar ayaa iyadu qeyb ka noqotay howl-galka Midowga Afrika ee nabad ilaalinta. Masar ayaa biyo-xireenka ay Itoobiya fureyso u aragta halis ka dhan ah danaha qarankeeda.

Dowladda Federaalka Soomaaliya oo ay tahay inay isku dheelitirto xiriirka labada dal ee uu ka dhexeeyo khilaafka siyaasadeed, ayaa si dhow indhaha loogu hayaa sida ay u wajihi doonto arrintaan.

Si kastaba, Masar ayaa muddo dheer kasoo horjeedday biyo-xireenka, sababo la xiriira walaac ay ka qabto inuu yareyn karo saamigeeda biyaha Wabiga Nile.

Qaahira ayaa ku tilmaantay biyo-xireenka oo loo yaqaan “biyo-xireenka Weyn ee Dib-u-curashada Itoobiya” mid khatar ku ah jiritaankeeda, maadaama dalku uu si buuxda ugu tiirsan yahay Wabiga Nile si uu biyo ugu helo beeraha iyo dadka ka badan 100 milyan.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa galinkii dambe ee maanta gaaray magaalada Addis Ababa ee dalka Itoobiya.

Madaxweynaha iyo wafdiga uu horkacayo ayaa waxaa halkaasi kusoo dhaweeyay mas’uuliyiin ka tirsan xukuumadda Abiy, oo ugu horreeyo Wasiirka Dhakhliga Itoobiya, Aynalem Nigussie.

Madaxweynaha Soomaaliya ayaa Addis Ababa uga qayb-gelaya shirka cimilada ee Afrika, wuxuuna kulan gaar ah la yeelan doona Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya, Abiy Axmed.

Madaxweynaha ayaa inta uu ku sugan yahay Addis Ababa waxa uu sidoo kale kulamo doceedyo la qaadan doonaa madaxda kala duwan ee Afrika oo ka qeyb ah shirka cimilada Afrika ee halkaas ka qabsoomaya.

Socdaalkan ayaa imanaya xilli hoggaanka Itoobiya uu ku cadaadinayo madaxda dowladda Soomaaliya in ay kala qeyb-galaan furitaanka biyo-xireenka ay Itoobiya ka sameysatay Wabiga Nile, kaasi oo si adag uga soo horjeedo dowladda Masar.

Soomaaliya ayaa haatan xiriir wanaagsan la leh Masar, oo iyadu qeyb ka noqotay howl-galka Midowga Afrika ee nabad ilaalinta. Masar ayaa biyo-xireenka ay Itoobiya fureyso u aragta halis ka dhan ah danaha qarankeeda.

Dowladda Soomaaliya oo ay tahay inay isku dheelitirto xiriirka labada dal ee uu ka dhexeeyo khilaaf siyaasadeed, ayaa si dhow indhaha loogu hayaa sida ay u wajihi doonto arrintan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa si rasmi ah u billowday qorshe lagu kala saarayo ciidanka xoogga dalka, iyadoo howshaas loo xil-saaray guddi farsamo oo saraakiil ah.

Munaasabad lagu sagootinayay xubnaha guddiga loo xil-saaray in ay ka shaqeeyaan dib-u-habeynta ciidanka xoogga dalka ayaa ka dhacday xarunta Wasaaradda gaashaandhigga, taasi oo goobjoog uu ka ahaa Wasiirka Wasaaradda, Axmed Macallin Fiqi.

Guddigan ayaa waxaa ku mideysan Wasaaradda Gaashaandhigga, Wasaaradda Maaliyadda, Taliska Ciidanka Xoogga Dalka iyo Xafiiska Amniga Qaranka, sida ay xaqiijisay Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya.

Kulankan sagootinta waxaa sidoo kale goob-joog ka ahaa Wasiiru-dowlaha Gaashaandhigga, Cumar Cali Cabdi, Wasiir ku-xigeenka Wasaaradda Maaliyadda, Cabdiqafaar Cilmi Xaange, Taliyaha Ciidanka Xoogga Dalka, S/Gaas Odawaa Yuusuf Raage, Taliyaha Ciidanka Dhulka, S/Guuto Sahal Cabdullaahi Cumar iyo sidoo kale saraakiil kale oo ka tirsan taliska ciidanka xoogga.

Guddiga farsamo ee la magacaabay ayaa laga rabo inay kala saaraan askarta hawl-gabka ah iyo kuwa shaqeeya, ayna hubiyaan joogitaanka ciidanka ee xarumahooda, sida uu sheegay Wasiir Axmed Macallin Fiqi.

Sidoo kale, guddigan ayaa loo igmaday hirgelinta nidaamka casriga ah ee aqoonsiga faraha, iyadoo ujeedada arrintani yahay in la xaqiijiyo isla-xisaabtan iyo daahfurnaan.

Wasiir Fiqi wuxuu intaas ku daray in barnaamijkan uu qayb ka yahay fulinta Xeer Madaxweyne Lr.238, kaas oo qeexaya hab-raaca dib-u-habeynta ciidanka, si loo helo ciidan tayo leh oo guta waajibaadka difaaca qaranka.