Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Dekedaha iyo Gaadiidka Badda Dowladda Soomaaliya, Cabdulqaadir Maxamed Nuur (Jaamac) oo qoraal soo saaray ayaa ka hadlay dhaq-dhaqaaqa ay mucaaradka ka bilaabeen aagga xeebta Liido, gaar ahaan Mirinaayo oo uu maanta dagay Madaxweynihii hore ee dalka Sheekh Sheekh Axmed oo halkaas loogu geeyay Geel, kadib booqasho ay ugu tageen qaar kamid ah odayaasha dhaqanka beesha uu kasoo jeedo ee Agoonyar Gaabane.

Jaamac ayaa ku eedeeyay xubnaha mucaaradka inay doonayaan carqaladeynta amniga caasimada, gaar ahaan meelaha loo Dalxiis tago oo ay ku jiro xeeta Liido ee degmada Cabdicasiis

Sidoo kale, wuxuu ku eedeeyay inay ku xiran yihiin dalal shisheeye, ayna doonayaan inay lacago uga qaataan fawdo la geliyo dalka, sida uu hadalka u dhigay.

“Qoladii Beerka iyo kelida ariga Ajaanibtii xariga u heysey waxay ku xujeeyeen iyagoon Xamar xabad ka ridin in qarashka harsan loo soo fasaxeynin. Markaasaa waxay qoryo la soo aadeen magaalada meelihii loo soo damaashaad tageeyey oo ay ugu horeyso xeebta Liido,” ayuu yiri Jaamac.

Waxaa kale oo uu intaas kusii daray “Bal shacabkeygiyoow nimankaas maxaan ku tilmaanaa! Alla nimanku cadowsanaa oo horumarka Shacabka Muqdisho nebcaa!,”

Jawaabta dowladda ayaa kusoo aadeyso, iyada oo haatan mucaaradka ay wadaan abaabulkii ugu dambeeyay ee dibadbaxa ay iclaamiyeen 4-ta June, kaas oo ay sheegeen inay ku diidan yihiin muddo kororsiga halka sano ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo shacabka la barakicyay.

Arrintan ayaa uga sii dareysa xiisadda labada dhinac ee ka dhalatay is faham-waaga ka taagan hannaanka loo wajahayo doorashooyinka guud ee dalka.

Si kastaba, lama oga sida ay wax noqon doonaan waxaase laga war sugayaa halka ay ku dambeyso xiisadda labada dhinac oo salka ku haysa muranka ka dhashay hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka lagu sameeyay dastuurka dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Warsaxaafadeed kasoo baxay Hay’adda NISA ayaa waxaa lagu faah-faahiyay laba howlgal oo saacadihii u dambeeyay laga fuliyay deegaanno ka tirsan maamulka HirShabelle, kuwaas oo lagu beegsaday horjooge iyo maleeshiyaad ka tirsan kooxda Al-Shabaab.

Weerarrrada oo sidoo kale ay ka qayb-qaateen saaxibada caalamiga ah, isla markaana ka kala dhacay deegaannada Buq Aqbale iyo Masaajid Cali Gaduud ayaa lagu dilay horjoogihii qaraxyada Al-Shabaab ee Hiiraan iyo 28 kale.

Howlgalka koowaad oo ka dhacay aagga Masaajid Cali Gaduud ee gobolka Shabeellaha Dhexe ayaa lagu beegsaday goob lagu aruuriyay illaa 70 xubnood oo loo diyaarinayay weerarro qorsheysan, iyada oo laga dilay ugu yaraan 23 xubnood, kadib xog ay NISA ka heshay goobta la’isugu geeyay ragggaasi.

Sidoo kale, howlgalka labaad oo ka dhacay deegaanka Buq Aqable ayaa lagu dilay 5 dhagarqabe iyo horjoogihii qaraxyada Al-Shabaab ee gobolka Hiiraan, kaas oo magaciisa lagu sheegay Cabdiraxmaan oo magaciisa afgarashada uu yahay (Cabdi Mudalib).

Horjoogahan ayaa si gaar ah loogu eedeeyay inuu ku lug lahaa abaabulka iyo maleegidda falal argagixiso oo ka dhacay degmooyinka Buuloburde iyo Jalalaqsi.

Hay’adda NISA ayaa shaaca ka qaaday in ay sii wadi doonto beegsiga kooxda, isla markaana ay ka hortageyso isku day kasto oo ay kooxda ku dooneyso inay kusoo abaabusho weerarro ay ku carqaladeyneyso amniga iyo xasiloonida dalka.

“Howlgalladan qorsheysan ayaa qeyb ka ah dadaallada joogtada ah ee lagu ciribtarayo Khawaarijta, si loo xaqiijiyo amniga iyo xasiloonida shacabka Soomaaliyeed,” ayaa lagu yiri warka qoraalka ah ee kasoo baxay NISA.

Maalmihii u dambeeyay ciidamada dowladda Soomaaliya iyo saaxibada caalamiga ah ayaa kordhiyay howlgallada iyo duqeymaha lagu beegsanayo maleeshiyada Al-Shabaab ee weli ku sugan qaybo badan oo kamid ah dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Odayaasha Dhaqanka ee Beesha Agoonyar Gaabane ee uu kasoo jeedo Madaxweynihii hore ee dalka Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa maanta Geelkii ugu horreeyay u geeyay mucaaradka, kuwaas oo bilaabay dhaq-dhaqaaqyo culus iyo abaabul ku aadan dibadbaxa ay iclaamiyeen 4 June.

Odayaasha oo tegay guriga uu maanta Sheekh Shariif ka dagay Mirinaayo ayaa ku wareejiyay neef Geel ah oo hordhac u ah xoolo nool oo illaa caawa loo gayn doono mucaaradka, sida ay innoo sheegeen ilo wareedyo xilkas ah.

Sidoo kale, odayaasha Aqoonyar Gaabane ayaa kulan gaar ah la yeeshay Sheekh Shariif, wuxuuna ujeedka uu ahaa salaan iyo kala qarqaadasho.

Madaxweynihii hore ee dowladdii KMG ahayd Sheekh Shariif Sheekh ayaa goor sii horreysay oo maanta degay guriga Madaxweynihii hore ee Cali Mahdi oo ku yaalla aagga xeebta Liido, halkaas oo uu sidoo kale xisbigiisu ka furan doono xarun cusub, si uu isugu ballaariyo dhanka waqooyi ee Muqdisho.

Sawirro laga soo qaaday dhismahan oo kamid ah kuwa ugu dhaadheer ee caasimada ayaa muujinayo in durbo lagu xardhay boorka Xisbiga Himilo Qaran, waxaana sidoo kale la filayaa in la qabto munaasabadda daah-furka.

Wararka ayaa intaas kusii daraya in xubnaha kale ee mucaaradka ay iyaguna isku kala qaybin doonaan xaafadaha magaalada Muqdisho, sida Seybiyaano iyo meelo kale oo kamid ah bartamaha caasimada, iyada oo ujeedka uu yahay isku diyaarinta dibadbaxa ay mucaaradka iclaamiyeen 4-ta bishan, kaas oo lagu diidan yahay muddo kororsiga halka sano ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo barakicinta qaar kamid ah shacabka magaalada Muqdisho.

Arrintan ayaa muuqata mid ay mucaaradka ku aas-aasayaan Badabaado cusub si lamid ah Badbaadadii Qaran ee lagu wajahay Madaxweynihii hore ee Maxamed Cabdullahi Farmaajo, taas oo Geel badan lagu wareejiya xilligaas, maadaama ciidamo badan ay ka dhex abaabuleen magaalada Muqdisho.

Si kastaba, lama oga sida ay wax noqon doonaan waxaase laga war sugayaa halka ay ku dambeyso xiisadda labada dhinac oo salka ku haysa muranka ka dhashay hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka dastuurka dalka.

Gaarisa (Caasimada Online) – Wararka naga soo gaaraya Gobolka Waqooyi Bari ayaa sheegaya in maanta maleeshiyaad ka tirsan Al-Shabaab ay weerarro ku qaadeen xeryo ay ciidanka Kenya ku leeyihiin aagga magaalada Gaariga, halkaas oo ay sidoo kale ku dagaalameen labada dhinac.

Weerarrada oo is xigay ayaa waxaa lagu beegsaday laba xero oo ciidanka ay ku lahaayeen deegaanka Boodaaye oo hoostaga Gaarisa, iyada oo kadib dagaal toos ah uu dhex-maray Al-Shabaabka weerarka soo qaaday iyo Kenya.

Ilo deegaanka ah ayaa sheegay in dagaal xooggan uu meesha ka dhacay, isla markaana labada dhinac ay isku adeegsadeen hubka noocyadiisa kala duwan, balse aysan xaqiijin karin inta uu gaarsiisan yahay khasaaraha rasmiga ah.

Al-Shabaab oo bayaan soo saartay ayaa guullo waa wayn ka sheegatay dagaalka, waxayna shaacisay in weerarrada ay u dhaceen sidii loo qorsheeyay, isla markaana ay muddo kooban dagaalyahannooda ay la wareegeen xeryahaas, sida ay hadalka u dhigeen.

Dhanka kale, ma jiro wax hadal ah oo kasoo baxay dhinaca milatariga Kenya oo ku aadan dagaalka ka dhacay deegaanka Boodaaye ee ay guusha ka sheegatay kooxda Al-Shabaab, waxaana weli xaaladdu ay tahay mid kacsan.

Kooxda ayaa muddooyinkan kordhisay weerarrada ay ka fulineyso gudaha dalka Kenya, waxaana ay ahayd todobaadkii hore markii ay qarax miino oo ka dhacay duleedka Dhadhaab ay ku dishay 4 askari oo uu ku jiro sarkaal sare, halka ay ku dhaawacmeen 11 kale oo saarnaa gaari ku socdaalayay halkaasi.

Weerarradan ayaa ku soo aadaya, xilli dhankooda ciidamada Kenya ay kordhiyeen roondooyinka amni ee ka dhanka ah Al-Shabaab, si ay uga hortegaan suurtagalnimada qaraxyo iyo weerarro ka dhaca xadka labada dal.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynihii hore ee Dowladdii KMG ahayd Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa mar kale u guuray xaafadda Mirinaayo ee degmada Cabdicasiis, halkaas oo uu si rasmi ah u dagi doono, sida ay innoo xaqiijiyeen ilo wareeyo xilkas ah.

Shariif ayaa si gaar ah u dagay guriga Madaxweynihii hore ee Cali Mahdi oo ku yaalla aagga xeebta Liido, halkaas oo uu sidoo kale xisbigiisu ka furan doono xarun cusub, si uu isugu ballaariyo dhanka waqooyi ee magaalada Muqdisho.

Sawirro laga soo qaaday dhismahan oo kamid ah kuwa ugu dhaadheer ee caasimada ayaa muujinayo in durbo lagu xardhay boorka Xisbiga Himilo Qaran, waxaana sidoo kale la filayaa in la qabto munaasabadda daah-furka.

Wararka ayaa intaas kusii daraya in xubnaha kale ee mucaaradka ay iyaguna isku kala qaybin doonaan xaafadaha magaalada Muqdisho, sida Seybiyaano iyo meelo kale oo kamid ah bartamaha caasimada.

Ujeedka ugu wayn ayaa ah u dyaar garowga dibadbaxa ay mucaaradka iclaamiyeen 4-ta bishan, kaas oo lagu diidan yahay muddo kororsiga halka sano ee Madaxweyne Xasan Sheekh iyo barakicinta shacabka Muqdisho.

Dhaq-dhaqaaqan cusub ayaa muujinayo in mar kale ay fooda is dari doonaan mucaaradka iyo dowladda, taas oo uga sii dari karto xiisadda haatan taagan.

Sidoo kale, ciidamada dowladda ayaa dhankooda wada dhaq-dhaqaaqyo, si ay uga hortagaan rabshado iyo falal amni darro oo ka dhaca gudaha magaalada Muqdisho oo haatan amnigeedu wanaagsan yahay.

Horay mucaaradka ayaa sidaan oo kale usoo qaban qaabiyay mudaharaadyo, balse fashilmay, kadib xeelad ay adeegtay Villa Soomaalya.

Si kastaba, lama oga sida ay wax noqon doonaan waxaase laga war sugayaa halka ay ku dambeyso xiisadda labada dhinac oo salka ku haysa muranka ka dhashay hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka dastuurka dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Agaasimaha Guud ee Xarunta Qaran ee TUBSAN, Cali Yaasin Gurbe, ayaa loo doortay xubinnimada guddiga sare ee GCERF (Global Community Engagement and Resilience Fund), oo ah hay’ad caalami ah oo taageerta dadaallada lagu xoojinayo adkeysiga bulshada iyo ka hortagga xagjirnimada rabshadaha leh, waxaana kursigan muhiimka ah ay Dowladda Federaalka kala wareegtay Kenya oo horay u metaleysay Soomaaliya, taas oo ka dhigan inay soo ceshatay xubinnimadeeda GCERF.

Doorashadan ayaa ka dambeysay shir heer sare ah oo ay GCERF ku qabatay magaalada Geneva ee dalka Switzerland, kaas oo ay ka qeybgaleen madax iyo wakiillo ka socday dalal ku yaalla Afrika, Yurub, Aasiya iyo Bariga Dhexe.

Cali Yaasin Gurbe, Agaasimaha Guud ee TUBSAN ayaa xafiiska kala wareegay dhiggiisa Kenya, Kibiego Rotich, oo isku hayay metelaadda dalalka Soomaaliya, Kenya iyo Mozambique ee guddiga sare ee hay’adda GCERF.

Tallaabadan ayaa ka dhigeysa in Xarunta Qaran ee Tubsan ay door hoggaamineed ku yeelato madal caalami ah oo ka shaqeysa xoojinta adkeysiga bulshada iyo ka-hortagga xagjirnimada rabshadaha leh, iyadoo ay tahay markii ugu horreysay oo ay Soomaaliya ka mid noqotay hoggaanka hay’adda GCERF.

GCERF waa hay’ad caalami ah oo taageerta barnaamijyada lagu xoojinayo ka-qaybgalka bulshooyinka, adkeysiga iyo dadaallada lagu yaraynayo khatarta xagjirnimada rabshadaha leh, gaar ahaan waddamada ay saameeyeen colaadaha iyo caqabadaha dhanka dowladnimada.

Ku-biiritaanka Soomaaliya ee guddiga sare ee hay’adda ayaa loo arkaa mid muujinaysa kororka doorka dalka ee fagaarayaasha caalamiga ah ee la xiriira nabadda, amniga iyo xasilloonida bulshada, iyadoo Xarunta Qaran ee Tubsan ay hormuud ka tahay dadaalladaas.

Shirka xiga ee guddiga sare ee GCERF ayaa lagu wadaa in lagu qabto magaalada Tokyo ee dalka Japan.

Baydhaba (Caasimada Online) – Waxaa maanta si rasmi ah u bilaabanaya qabashada araajida musharrixiinta u tartamaysa xilalka guddoomiyaha Golaha Wakiillada maamulka Koonfur Galbeed iyo ku-xigeennadiisa, iyadoo doorashada guddoonka la qorsheeyay inay qabsoonto 4-ta bishan Juun, oo ku beegan maalinta Khamiista, sida uu hore u shaaciyay guddiga doorashooyinka.

Sidoo kale, maanta ayaa la filayaa in guddigu soo bandhigo liiska musharrixiinta buuxisay shuruudaha tartanka, taas oo caddeyn doonta tirada iyo magacyada xubnaha ku loollamaya xilalka guddoomiyaha Golaha Wakiillada iyo ku-xigeennadiisa.

Doorashada guddoonka baarlamaanka ayaa ah tallaabo muhiim u ah geeddi-socodka doorashooyinka Koonfur Galbeed, maadaama xubnaha la doorto ay hoggaamin doonaan fadhiyada lagu dooranayo madaxweynaha maamulkaas.

Jadwalka guddiga ayaa muujinaya in doorashada Madaxweynaha dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed la qabto 10-ka bishan Juun. Hase yeeshee, lama oga in jadwalkan uu isbeddel ku imaan karo, inkastoo guddiga doorashooyinka uu weli ku adkeysanayo waqtigii uu hore u shaaciyay.

5-ta iyo 6-da Juun ayaa loo qorsheeyay qabashada araajida musharrixiinta u tartamaya xilka Madaxweynaha Dowlad-Goboleedka Koonfur Galbeed, taas oo socon doonta muddo laba maalmood ah.

7-da Juun ayaa la shaacin doonaa liiska kama dambaysta ah ee musharrixiinta u tartamaya hoggaanka maamulka, halka 8-da Juun ay musharrixiintu jeedin doonaan khudbadahooda ololaha doorashada.

Dhinaca kale, Guddiga Madaxa-bannaan ee Doorashooyinka Qaranka iyo Soohdimaha ayaa maanta magaalada Baydhaba tababar uga furay xildhibaannada cusub ee Golaha Wakiillada Dowlad-Goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya.

Tababarkan oo ku saabsan habraacyada doorashooyinka iyo sharciyada baarlamaanka ayaa waxaa furay Guddoomiye Ku-xigeenka Guddiga Madaxa-bannaan ee Doorashooyinka Qaranka iyo Soohdimaha, Saadiq Abshir Garaad.

Garoowe (Caasimada Online) – Maamul goboleedka Puntland ayaa digniin adag u diray xubnaha siyaasiyiinta mucaaradka ee dhaq-dhaqaaqyada siyaasadeed iyo midka ciidan ka wada deegaano ka tirsan Puntland.

Caasimada Online ayaa baahisay qorsheyaal ay wadaan kooxaha mucaaradka Puntland iyo mas’uuliyiin xilal ka haaya dowladda federaalka, kuwaasi oo maalmihii lasoo dhaafay waday shirar iyo abaabul looga soo horjeedo Saciid Deni.

Cabdiraxmaan Yuusuf Dujaana oo ah Wasiir ku-xigeenka amniga Puntland ayaa ku hanjabay in xukuumadda Puntland ay gacan bir ah ku qaban doonto siyaasiyiinta iyo mas’uuliyiinta saluugsan nidaamka madaxweyne Saciid C/llaahi Deni.

Hadalkaan oo C/raxmaan Dujaana uu ka jeediyay xaflad tababar loogu soo xirayay ciidamo booliska ka mid noqonaya oo lagu tababaray magaalada Gaalkacyo ayaa sheegay in Puntland uu ku noolaan karo qof kasta han siyaasadeed ka yeelan karo Puntland haseyeeshee aanan laga yeeleyn inuu dhibaateeyo amniga.

“Qofkastoo Soomaaliyeed oo reer Puntland ah oo siyaasiya, waa ku noolaan karaa, siyaasad buu ka geli karaa, laakiin amnigeeda ma qalqal gelin karo, cid kasta oo ku foogan amni xumo, hay’addaha amniga waxay u haystaan amar inay gacan bir ah ku qabtaan,” ayuu yiri wasiir ku xigeenka amniga Puntland C/raxmaan Yuusuf Dujaana.

Go’aanka xukuumadda Puntland ay ugu digtay siyaasiyiinta mucaaradka ayaa kusoo beegmay xili magaalooyinka Boosaaso, Garoowe iyo Gaalkacyo ay ku sugan ciidamo tiro badan oo ka amar qaata siyaasiyiinta mucaaradka ah ee Puntland, kuwaas oo qaarkood xilal ka hayaan Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Sidoo kale, waxaa labadii maalmood eee lasoo dhaafay gobolka Nugaal gaar ahaan deegaanka Eyl in ciidamo tiradoodu ka badan tahay 500 oo laga soo ururiyay beelaha gobolka Nugaal tababar looga furay duleedka deegaanka Eyl, kuwaas oo ka madax-bannaan maamulka uu hoggaamiyo Saciid Cabdullaahi Deni.

Dhaq-dhaqaaqyadaan ayaa imaanaya xili culeys siyaasadeed uu la kulmayo madaxweynaha Puntland Saciid Deni oo albaabada iyo xiriirkii dowladda federaalka soo xeray, isagoo kooxaha mucaaradka ee Muqdisho gacan saar la leh.

Washington (Caasimada Online) – Dowladda Mareykanka ayaa muujisay in Somaliland ay ula macaamisho sidii maamul ka tirsan Soomaaliya, iyadoo Washington ay caddeysay inay aqoonsan tahay madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Washington ayaa warbixin rasmi ah oo ay u gudbisay Kongareeska ku faahfaahisay meelaha suurtagalka ah ee lagu xoojin karo wada-shaqeynta kala dhexeysa Somaliland.

Warbixintan oo cinwaankeedu yahay “meelaha uu Mareykanku wada-shaqeyn kala yeelan karo Somaliland” ayaa lagu sheegay in maamulka Somaliland uu muhiimad gaar ah u leeyahay danaha istiraatiijiyadeed ee Mareykanka, maadaama uu ku yaallo goob muhiim ah oo ku dhow marin-biyoodka Bab al-Mandab iyo xeebaha Badda Cas.

Sida lagu xusay warbixinta, Washington ayaa Somaliland u aragta meel muhiim ah oo kaalin ka qaadan karta ilaalinta amniga gobolka Geeska Afrika iyo marinada caalamiga ah ee ganacsiga, kuwaas oo muhiim u ah dhaqaalaha iyo amniga caalamka.

Dowladda Mareykanka ayaa sidoo kale warbixinteeda ku tilmaantay Somaliland saaxiib amni oo muhiim ah, iyadoo xustay in iskaashiga labada dhinac uu gacan ka geysan karo xoojinta dadaallada lagula dagaallamayo kooxaha xagjirka ah ee ka howlgala gobolka.

Warbixintu waxay sheegtay in Somaliland ay door ka qaadan karto la socodka iyo ka hortagga khataraha amni ee gobolka, gaar ahaan xiriirrada la sheegay inay ka dhexeeyaan Al-Shabaab iyo kooxda Xuutiyiinta ee Yemen, kuwaas oo si isa soo taraya walaac ugu haya Mareykanka iyo xulafadiisa.

Dhanka kale, waxaa lagu xusay in Taliska Ciidamada Mareykanka ee Afrika (AFRICOM) uu xiriir joogto ah la leeyahay mas’uuliyiinta Somaliland, isla markaana uu qiimeynayo fursado dheeraad ah oo lagu ballaarin karo iskaashiga dhinacyada amniga iyo la dagaallanka argagixisada.

Warbixinta ayaa intaas ku dartay in wada-shaqeynta amni ay ka mid noqon karaan tababarrada ciidamada, is-dhaafsiga xogaha sirdoonka iyo dadaallada lagu xoojinayo amniga xeebaha iyo marin-biyoodka muhiimka ah ee gobolka.

Dhanka diblomaasiyadda, waxaa lagu sheegay in Safaaradda Mareykanka ee Muqdisho ay booqashooyin joogto ah ku tagto maamulka Somaliland, kuwaas oo looga arrinsado xaaladaha amniga, gargaarka bani’aadannimo, horumarinta dhaqaalaha iyo xoojinta xiriirka labada dhinac.

Dhinaca dhaqaalaha, Mareykanka ayaa tilmaamay in dekedaha Somaliland, gaar ahaan dekedda Berbera iyo garoonka diyaaradaha ee magaaladaas, ay leeyihiin fursado ballaaran oo maalgashi iyo ganacsi. Berbera ayaa warbixinta lagu tilmaamay marin muhiim u noqon kara dalalka gobolka, gaar ahaan Itoobiya oo aan lahayn xeeb.

Inkastoo warbixintu ay si weyn u iftiimisay muhiimadda istiraatiijiyadeed ee Somaliland iyo fursadaha wada-shaqeyn ee jira, haddana waxay si cad u adkeysay in siyaasadda rasmiga ah ee Mareykanku ay weli tahay taageeridda Soomaaliya mideysan.

Warbixinta ayaa Somaliland ku tilmaantay gobol ka tirsan Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, iyadoo aan wax isbeddel ah lagu sameyn mowqifka Washington ee ku aaddan midnimada Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxwaynihii hore ee Soomaaliya, Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa weerar afka ah ku qaaday Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, isaga oo sheegay in muddadii dastuuriga ahayd ee loo doortay ay dhammaatay, isla markaana aysan caddayn sababta uu weli u doonayo inuu usii joogo hoggaanka dalka.

Sheekh Shariif oo ka hadlayay kulan siyaasadeed oo uu ka qeyb-galay ayaa sheegay in Xasan Sheekh laba jeer loo doortay xilka madaxweynaha Soomaaliya, sidaas darteedna ay habboon tahay in la qabto doorashada, uuna xilka si nabad ah ugu wareejiyo cidda ku xigta.

Madaxweynihii hore ayaa sheegay in nidaamka dimuqraadiyadda iyo kala dambeynta siyaasadeed ay ku dhisan yihiin in hoggaamiyeyaashu ixtiraamaan muddada loo igmaday, kana fogaadaan tallaabooyin abuuri kara muran siyaasadeed iyo qalalaase.

“Labo jeer ayaa la doortay, waa u dhammaatay, maxaa u dhiman oo uu raadinayaa? Anigu ma garanayo waxa uu raadinayo,” ayuu yiri Sheekh Shariif Sheekh Axmed.

Dhanka kale, wuxuu dowladda federaalka ku eedeeyay inay waddo tallaabooyin uu ku tilmaamay cadaadis siyaasadeed, isaga oo sheegay in la xirayo dhalinyarada, la caburinayo siyaasiyiinta mucaaradka ah, isla markaana ay jiraan dad rayid ah oo la kulmaya barakac iyo dhibaatooyin kale.

Sidoo kale, Sheekh Shariif ayaa walaac ka muujiyay xaaladda amniga iyo jihada siyaasadeed ee dalka, isaga oo sheegay in loo baahan yahay in xoogga la saaro dagaalka lagula jiro Al-Shabaab, halkii laga abuuri lahaa xiisado siyaasadeed oo gudaha ah.

“Madaxweynaha waxaa u dhiman inuu dhiig daadiyo. Wiilasha askarta ah dagaal ayay u fakfakanayaan, yaa lala dagaallamayaa? Miyaa la iska dhaafay dagaalkii Al-Shabaab?” ayuu yiri, isaga oo si kulul u dhaliilay siyaasadda dowladda.

Waxa uu intaas ku daray in waqtiga hoggaanka Xasan Sheekh uu soo idlaaday, isla markaana uu aaminsan yahay in tallaabo kasta oo ka baxsan geeddi-socodka siyaasadeed ee lagu heshiiyey ay sii adkayn karto xaaladda dalka.

Ugu dambayn, Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa sheegay in rajada Soomaaliya ay ku jirto gacanta dhalinyarada, isaga oo ku booriyay inay door muuqda ka qaataan mustaqbalka dalka.

Wuxuu sidoo kale carrabka ku adkeeyay muhiimadda ay leedahay ilaalinta xorriyadda hadalka, xuquuqda muwaadiniinta iyo abuurista jawi siyaasadeed oo furan oo ay ku tartami karaan dhammaan dhinacyada siyaasadda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Danjirihii hore ee Mareykanka u fadhiyay Soomaaliya, Larry André ayaa sheegay in Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu si aan ula kac ahayn u xoojinayo doodaha ay Somaliland ku raadineyso aqoonsi iyo madax-bannaani, isaga oo ku dooday in siyaasadaha dowladda federaalka ay sii kordhinayaan taageerada loo hayo gooni-isu-taagga Somaliland.

Larry André ayaa hadalkan ku sheegay qoraal uu ku daabacay bartiisa X, isagoo tilmaamay in tallaabooyinka qaarkood ee dowladda federaalka ay wiiqayaan nidaamka federaalka Soomaaliya, taas oo uu sheegay inay sii xoojin karto aragtida dadka taageersan madax-bannaanida ay ku doodo Somaliland.

Diblomaasigan hore ayaa sidoo kale Geeska Afrika ku tilmaamay gobol ay ka jiraan colaado iyo xiisado siyaasadeed oo soo noq-noqda, kuwaas oo uu sheegay inay muhiim ka dhigayaan in si qoto dheer loo qiimeeyo arrimaha la xiriira mustaqbalka siyaasadeed ee Somaliland iyo gobolka guud ahaan.

André ayaa xusay in dadaallada Somaliland ee ay ku raadineyso aqoonsi caalami ah ay weli la kulmayaan caqabado waaweyn, gaar ahaan kuwa la xiriira xuquuqda aadanaha iyo dimuqraadiyadda. Wuxuu tilmaamay inay jiraan walaacyo laga qabo xorriyadda hadalka iyo sida loola dhaqmo bulshada laga tirada badan yahay.

Dhanka kale, wuxuu sheegay in arrimahaas ay weli yihiin qodobbo muhiim ah oo saameyn kara sida ay beesha caalamku u wajahdo codsiyada Somaliland ee ku aaddan aqoonsiga caalamiga ah.

Larry André ayaa horey uga digay in dowladda Mareykanka ay si taxaddar leh uga fiirsato tallaabo kasta oo la xiriirta aqoonsiga Somaliland, isaga oo sheegay in go’aan hal dhinac ah uu khatar gelin karo xasilloonida Geeska Afrika.

Wuxuu sidoo kale sheegay in aqoonsi degdeg ah oo aan wadatashi ballaaran lagu saleyn uu saameyn ku yeelan karo midnimada Soomaaliya, isla markaana abuuri karo xiisado cusub oo gobolka ka dhasha.

Danjiraha hore ayaa ugu dambeyn ugu baaqay Washington inay la tashato dalalka gobolka sida Itoobiya, Kenya, Jabuuti iyo Uganda, iyo sidoo kale Midowga Afrika, ka hor inta aan la qaadin go’aan kasta oo ku saabsan aqoonsiga Somaliland.

Larry André ayaa ah diblomaasi Mareykan ah oo in ka badan 30 sano kasoo shaqeeyay adeegga arrimaha dibadda ee Mareykanka, wuxuuna safiir ka ahaa Soomaaliya intii u dhexeysay 2022 ilaa 2024.

Garoowe (Caasimada Online) – Warar ay Caasimada Online ka heshay magaalada Garoowe ayaa sheegaya in ciidamo tiradoodu ka badan tahay 500 oo laga soo ururiyay beelaha gobolka Nugaal tababar looga furay duleedka deegaanka Eyl, kuwaas oo ka madax-bannaan maamulka uu hoggaamiyo Saciid Cabdullaahi Deni.

Sida ay sheegeen mas’uuliyiinta ku howlan ururinta iyo tababarka ciidamada, howshan waxaa qeyb ka ah xildhibaanno ka tirsan Puntland iyo siyaasiyiin kasoo horjeeda siyaasadda Madaxweyne Saciid Deni.

Dhaqdhaqaaqyadan ciidan, oo barbar socda dhaqdhaqaaq siyaasadeed, ayaa ka dhashay saluug ay qabaan qaar ka mid ah beelaha gobollada Nugaal iyo Mudug. Waxaa sidoo kale kusoo biiray toddobo beelood oo deggan gobolka Bari, kuwaas oo maalmihii u dambeeyay shirar ku lahaa Boosaaso.

Waxaa la ogyahay in ciidamo taabacsan Saciid Deni ay isku dayeen inay hor istaagaan shirkii beelaha Bari, balse shirku ugu dambeyn qabsoomay, xilli ay jireen cadaadis iyo xaalad awood-sheegasho ah.

Ururinta ciidamada, oo ka dhalatay fikradda xildhibaanno Puntland ka tirsan iyo siyaasiyiin saluugsan maamulka Deni, waxaa sidoo kale taageeray siyaasiyiin iyo xildhibaanno Puntland kasoo jeeda oo xilal ka haya dowladda federaalka. Siyaasiyiintan ayaa muujiyay taageero, iyagoo ku dhiirri-geliyay dhinacyada wada dhaqdhaqaaqa inay xoojiyaan kacdoonka, xilli ay jiraan ballan-qaadyo dhaqaale iyo hub.

Waxaa laga cabsi qabaa in tallaabooyinkan ay sii socdaan, maadaama beelo badan ay haatan raacayaan waddadii beelo kale oo hore u sameystay ciidamo aan ka amar qaadan xukuumadda Deni.

Taariikhda Puntland, inta la ogyahay, horay uma dhicin in ay istaagaan mashaariicdii iyo dhaqaalihii ay maamulkaas ka heli jireen dowladda federaalka, oo ay ku jiraan kabka miisaaniyadda iyo mashaariicda horumarineed. Arrintaas ayaa sababtay dhaqaale-xumo baahsan iyo dhaqdhaqaaq la’aan ka jirta Puntland, iyadoo indhaha shacabka ay kusoo jeesteen Madaxweyne Saciid Deni, oo xiriirkii u jaray dowladda federaalka.

Madaxda hore ee Puntland uma aysan dhiirran, mana aysan qaadin tallaabooyinka uu Saciid Deni xiriirka ugu jaray dowladda federaalka. Go’aankaas ayaa sababay in ay istaagaan wada-shaqeyntii iyo dhaqdhaqaaqyadii u dhaxeeyay Puntland iyo dowladda federaalka, taas oo shacabka u horseeday shaqooyin badan oo istaagay iyo mushaar la’aan.

Madaxweyne ku-xigeenka Puntland, Ilyaas Cismaan Lugatoor, ayaa maalin ka hor farriin u diray siyaasiyiinta mucaaradka ah ee xiriirka la leh Dowladda Federaalka Soomaaliya, isagoo ugu baaqay inaysan noqon kuwo loo adeegsado wax uu ku sheegay burburinta Puntland iyo faragelinta deegaannadooda.

“Siyaasiyiinta reer Puntland ee Xasan la qaraaban jiray waxaan leenahay: Xasan xilligiisii wuu dhammaaday ee yaanan Puntland la idiin soo dirin,” ayuu yiri Madaxweyne ku-xigeenka Puntland, Ilyaas Lugatoor.

Hadalka Lugatoor ayaa kusoo beegmay xilli magaalada Boosaaso ay maalmihii la soo dhaafay gaareen siyaasiyiin kasoo jeeda Puntland oo Muqdisho ka yimid, kuwaas oo shirar ka dhan ah Saciid Deni iyo maamulkiisa ka waday Boosaaso.

Sidoo kale, magaalooyinka Boosaaso, Garoowe iyo Gaalkacyo waxaa ku sugan ciidamo tiro badan oo ka amar qaata siyaasiyiinta mucaaradka ah ee Puntland, kuwaas oo qaarkood xilal ka hayaan Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Deeqaha maaliyadeed ee caalamiga ah ee loogu talagalay horumarinta Soomaaliya badankood waxay soo maraan Dowladda Federaalka. Khilaafka dowladda dhexe iyo Puntland ayaa marar badan sababay in la hakiyo lacagihii kabka miisaaniyadda iyo mashaariicdii horumarineed ee Puntland uga imaan jiray dibadda iyo dowladda federaalka.

Caqabadaha dhanka saxiixyada iyo iskaashiga farsamo ee labada dhinac ayaa sidoo kale mararka qaar dib u dhac ku keena mashaariic waxtar u lahaa kaabayaasha dhaqaalaha Puntland.

Nairobi (Caasimada Online) – Boqolaal qof ayaa isugu soo baxay waddooyinka magaalada Nanyuki ee bartamaha Kenya Isniintii, iyagoo ka mudaaharaaday qorshe uu Mareykanku ku doonayo inuu xarun karantiil oo Ebola ah ka sameysto saldhig militari oo ku yaalla deegaankaas, sida ay dad deegaanka ahi u sheegeen Reuters.

Dibadbaxyadan ayaa yimid maalmo kaddib markii Maxkamadda Sare ee Kenya ay si ku meel gaar ah u hakisay hirgelinta qorshahaas, kaddib dacwad lagu doodayay in xaruntaasi khatar ku noqon karto caafimaadka dadweynaha.

Go’aanka maxkamadda oo soo baxay Jimcihii ayaa dowladda ku amray inay si ku meel gaar ah u joojiso qorshaha, inta laga dhageysanayo cabashada ka dhanka ah xarunta la qorsheeyay.

Saraakiil sare oo Mareykan ah ayaa sheegay in xarunta oo qaadi karta 50 sariirood laga hirgelin doono saldhigga ciidamada cirka ee gobolka Laikipia, isla markaana loogu talagalay muwaadiniin Mareykan ah oo laga yaabo inay la kulmeen fayraska Ebola balse aan weli muujin calaamado cudurka ah.

Dowladda Kenya ayaa sidoo kale xaqiijisay jiritaanka qorshahaas. Wasiirka caafimaadka Kenya, Aadan Ducaale, ayaa bayaan uu soo saaray Sabtidii ku sheegay in xaruntan ay qayb ka tahay dadaallo ballaaran oo lagu xoojinayo nidaamka ka jawaabista xaaladaha degdegga ah ee caafimaadka.

Mas’uuliyiinta Mareykanka ayaa sheegay in xaruntaasi la filayay inay shaqo bilowdo Jimcihii lasoo dhaafay. Si kastaba, diyaarado milatari oo dhowr ah ayaa toddobaadkii dhammaaday iyo dhammaadka asbuuca ka degtay kana duushay Nanyuki, arrintaas oo diblomaasiyiin iyo khubaro ay ku tilmaameen inay u muuqato diyaar-garow Mareykan ah oo weli socda, inkasta oo ay maxkamaddu amartay hakinta qorshaha.

Goob-jooge ayaa Sabtidii sheegay in booliska iyo ciidamada ay sare u qaadeen joogitaankooda waddooyinka gala saldhigga cirka.

Muuqaal ay Reuters heshay Isniintii ayaa muujinayay dad gaaraya ku dhowaad 100 qof oo isugu yimid meel qiyaastii afar kiiloomitir u jirta goobta xarunta laga dhisayo. Dadka ayaa afuufayay fooriyooyin, qaar kalena waxay saarnaayeen gaari nooca xamuulka fudud ah, iyadoo qiiq laga arkayay wax dab lagu qabadsiiyay waddada. Dadka deegaanka ayaa sheegay in tirada dibadbaxayaasha ay gaareysay boqolaal.

Telefishinnada NTV Kenya iyo Citizen Kenya ayaa iyaguna baahiyay muuqaallo muujinaya dad isugu soo baxay bannaanka darbiga saldhigga cirka, halkaas oo taangi yaallay iyo askar yar oo waardiye ah.

Patrick Wahome oo ka mid ahaa qaban-qaabiyeyaasha mudaharaadka ayaa Reuters u sheegay in dadka deegaanka ay doonayaan in xarunta caafimaad gabi ahaanba la joojiyo ugu dambeyn Talaadada, oo ku beegan 9-ka June.

“Nanyuki waa magaalo aad u yar. Ciidamada ka shaqeeya saldhigga waxay la nool yihiin bulshada. Carruurteennuna waxay dhigtaan iskuullo la mid ah kuwa ay dhigtaan carruurtooda. Taas macnaheedu waa haddii qof cudurka qaado, annaga oo dhan ayuu nagu fidayaa,” ayuu yiri.

Wuxuu intaas ku daray, “Waxaan bannaanbax ugu jirnaa badbaadinta nolosheenna.”

Milkiile maqaaxi oo lagu magacaabo Patrick Maina ayaa isna sheegay in qalalaasaha ka dhashay arrintan uu ku khasbay inuu xiro ganacsigiisa, isagoo xaaladda ku tilmaamay mid aad u xun.

“Subaxnimadii illaa hadda maanaan furin ganacsiga, waxaana suurtagal ah inay berri ka sii darto,” ayuu u sheegay Reuters.

Sida ay muujisay adeegga raadraaca duulimaadyada ee Flightradar24, diyaarad militari oo Mareykan ah nooca C-130 ah ayaa xitaa Nanyuki timid galabnimadii Jimcihii.

Laba qof oo deggen Nanyuki ayaa sidoo kale sheegay inay arkeen diyaarado militari oo u sii jeeda saldhigga dhammaadkii asbuuca, inkastoo Reuters aysan si madax-bannaan u xaqiijin karin inay ahaayeen diyaarado Mareykan ah.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Dadka reer Itoobiya ayaa Isniintii billaabay inay u codeeyaan doorashada baarlamaanka iyo tan deegaannada, iyadoo la saadaalinayo 11-june oo la shaacin doono natiijada in xisbiga Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed uu ku guuleysan doono aqlabiyad ballaaran, inkastoo ay jiraan xasillooni-darro baahsan oo ka taagan inta badan dalka.

In ka badan 50 milyan oo qof ayaa iska diiwaangeliyay codeyntii maalintii Isniinta. Si kastaba ha ahaatee, codbixintu kama dhicin gobolka waqooyiga ee Tigray, halkaas oo Guddiga Qaranka ee Doorashooyinka Itoobiya (NEBE) uu u sababeeyay xaalado aan habboonayn kadib dagaalkii sokeeye ee dhacay intii u dhaxeysay 2020 ilaa 2022 iyo dhibaatooyinka siyaasadeed ee weli ka jira halkaas.

Sidoo kale, doorashadii guud ee dhacday Isniintii ayaa ka dhicin meelo ka mid ah gobollada Oromada iyo Amxaarada ee dalka Itoobiya sababo la xiriira walaac dhanka amniga ah, laakiin safaf dhaadheer oo dadka codeynaya ah ayaa laga arkay meelo kale, sida ay ku dhawaaqday guddoomiyaha guddiga doorashada Melatwork Hailu.

Iskahorimaadyada ka jira qaybo ka mid ah dalka labaad ee ugu dadka badan Afrika ayaa ka dhigan in dad badani aysan awoodi doonin inay ka qayb galaan doorashadii toddobaad tan iyo markii uu dhammaaday nidaamkii milatariga ahaa ee hanti-wadaagga sannadkii 1991-kii.

Xaqiiqdii, dhammaan gobolka waqooyi ee Tigray, oo isku dayaya inuu ka soo kabsado dagaal sokeeye oo dhammaaday 2022-kii, ayaa gabi ahaanba laga saaray codeynta.

Inkastoo in ka badan 50,000 oo xarumood oo laga codeeyo ay shaqaynayeen, 143 xarumood ayaa ku guuldareystay inay furmaan arrimo amni darro awgeed.

Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed oo codkiisa dhiibtay, isagoo xukunka haya tan iyo sannadkii 2018-kii, ayaa ammaanay horumarka dalka uu ka sameeyay tan iyo markii uu dhammaaday nidaamkii diktaatooriyadda milatariga ahaa.

“Shacabka Itoobiya waxay muujiyeen inaysan u baahnayn cid u talisa ama u akhrisa oo macallin ka noqota si ay u dhistaan dowladooda una aas-aasaan nidaam dimuqraadi ah,” ayuu yiri Abiy.

Warbaahinta ayaa si adag loo xakameeyaa gudaha Itoobiya, ururo badan, oo ay ku jirto BBC-da, looma oggolaan aqoonsiga rasmiga ah ee warbaahinta (press accreditation).

Madaxweynihii hore ee Kenya Uhuru Kenyatta, oo goobjoog ka ah doorashada isagoo metelaya Midowga Afrika, ayaa u sheegay saxafiyiinta in codeyntu ay u dhaceyso si habsami leh, sida ay sheegtay wakaaladda wararka ee Reuters.

Abiy ayaa u dhow inuu guuleysato

Abiy, inkastoo aan si toos ah loo dooran, haddana waxay u dhowdahay inuu markale ugu sarreeyo isaga iyo Xisbigiisa Barwaaqada (Prosperity Party). Codbixiyayaashu waxay doortaan wakiillada baarlamaanka oo ka kooban 547 xubnood, xisbiga hela ugu yaraan 274 kursi ayaa xaq u yeelanaya inuu soo dhiso dowladda xigta si uu dalka u hoggaamiyo shanta sano ee soo socota.

Abiy, oo 49 jir ah, ayaa xukunka ku yimid kadib dibadbaxyo waaweyn oo lagaga soo horjeeday dowladda oo ka dhan ahaa Isbahaysiga Dimuqraadiga ee Shucuubta Kacdoonka Itoobiya (EPRDF) oo ahaa isbahaysi ay horkacayeen siyaasiyiin u dhashay Tigray kaasoo xukumayay tan iyo 1991-kii.

Wuxuu markaas ka dib kala diray EPRDF, oo isaga laftiisu uu qayb ka ahaa, wuxuuna ku beddelay Xisbiga Barwaaqada, oo ah nooc maamul oo aad u dhexeeya oo ka federaalaysan yar nidaamkii hore.

Prof Merera Gurdina, oo ah siyaasi rug-caddaa ah oo mucaarad ah xubinna ka ah Golaha Federaalka Oromada, ayaa ku andacoonaya in doorashada ay tahay tii ugu tartanka yarayd taariikhda dhow ee Itoobiya.

“Waxaan uga qaybgalaynaa si astaan ah sababtoo ah sharcigu wuxuu leeyahay ma qaaddici kartid doorashooyinka si isku xigta. Waxaan u qaybgalaynaa, inta badan si aan uga fogaano in nalaga baabi’iyo diiwaangelinta,” ayuu u sheegay BBC-da.

Markii uu Abiy markii ugu horreysay xafiiska la wareegay, waxaa loo ammaanay inuu yahay horyaal u taagan dimuqraadiyadda iyo xorriyadda saxaafadda ka dib markii uu boqolaal siyaasiyiin iyo suxufiyiin ah ka sii daayay xabsiyada.

Waxaa la siiyay abaalmarinta caalamiga ah ee Nabadda ee Nobel-ka sannadkii 2019-kii, inta badan sababtoo ah isagoo soo afjaray is-mari-waagii milatari ee 20-ka sano qaatay ee kala dhexeeyay dalka deriska ah ee Eritrea, laakiin xiriirka Itoobiya ee ay la leedahay deriskeeda waqooyi ayaa mar kale qarka u saaran khatar.

Todoba sano kadib, wax walba aad bay u duwan yihiin.

Dadka dhaleeceeya ayaa ku eedaynaya dowladdiisa inay caburiso mucaaradka, dadka ka soo horjeeda ku qasabto musaafuris, xiridna u geysato dadka la tartamaya ee siyaasadda.

Xilligii maamulka Abiy, dowladdu waxay dagaal la gashay sannadkii 2020-kii hoggaamiyeyaasha Tigray, kaasoo ahaa iskahorimaad labo sano qaatay oo uu dhex-dhexaadiyaha Midowga Afrika, dadka ku dhintay dagaalkaasi ayaa lagu ilaa 600,000 oo qof, kaasoo gobolkaas qarka u saaray macaluul.

Sida ay sheegtay tusmada xorriyadda saxaafadda ee Suxufiyiinta Aan Xuduudaha Lahayn (Reporters Without Borders) ee sannadkii 2025-ka, Itoobiya waxay gashay kaalinta 148-aad marka loo eego 180 dal.

Daabacaaddeedii bishii Sebteembar 2025, hay’adda u doooda xuquuqda aadanaha ee Human Rights Watch waxay ku cambaareysay dowladda Itoobiya xadhigga sharciga darro ah ee ay u geysato suxufiyiinta iyo xirfadlayaasha warbaahinta, waxayna ku baaqday in la joojiyo dhibaataynta suxufiyiinta madaxbannaan.

Ka dib markii aqoonsiga laga laabtay saddex weriye oo u shaqaynayay wakaaladda wararka ee Reuters bishii Febraayo, Guddiga Ilaalinta Suxufiyiinta (CPJ) ayaa sheegay inay jirto “hab-dhaqan dhib yar oo ah tallaabooyin xakameyn ah oo ka dhan ah saxaafadda caalamiga ah iyo tan madaxbannaan ee Itoobiya”.

Maxay dhihi karaan taageerayaasha ra’iisul wasaaraha?

Waxay ku doodayaan in Abiy uu dalka u beddelay si wanaagsan. Caasimadda, Addis Ababa, ayaa astaan u ah isbeddelladan maadaama ay ku jirto isbeddel dhanka magaalaynta ah oo degdeg ah, kaas oo loo yaqaanno mashaariicda ra’iisul wasaaraha ee “Horumarinta Marinka” (Corridor Development) iyo “Dhinaca Webiga” (Riverside).

In kasta oo dadaalladan lagu hagaajinayo gaadiidka iyo fagaarayaasha dadweynaha ay iyaguna la kulmeen dhaleeceyn weyn oo la xiriirta dumin baahsan oo barakicisay tobanaan kun oo dadka deegaanka ah.

Xasillooni-darrada Gobolka

Abiy ayaa wajahaya kacdoonno ka jira laba ka mid ah deegaannada ugu waaweyn dalka, kuwaas oo la xiriira cabashooyin ay qabaan kooxaha qowmiyadaha kala duwan oo ku saabsan in la gashay faquuqid ka dhex jirta nidaamka federaalka ee Itoobiya.

Deegaanka koonfurta iyo bartamaha ee Oromada, dagaalka u dhaxeeya ciidamada dowladda iyo kooxda goosatada ah ee Ciidanka Xoreynta Oromada (OLA) ayaa dilay boqolaal qof dhowrkii sano ee la soo dhaafay.

Deegaanka dariska la ah ee Axmaarada, kooxda hubeysan ee Fano ayaa qabsatay qaybo badan oo baadiyaha ah tan iyo sanadkii 2023. Sidaas darteed, codbixintu kama dhicin ugu yaraan siddeed ka mid ah 138-da degmo doorasho ee deegaankaas.

Dhanka kale, inkasta oo heshiis nabadeed oo la saxiixay 2022 uu soo afjaray dagaalkii sokeeye ee Tigray, kaasi oo cilmi-baarayaashu sheegeen inuu sababay boqolaal kun oo dhimasho ah, haddana tallaabo ay bishii hore qaadday xisbiga ugu weyn gobolka oo ah inuu dib u soo celiyo maamulka siyaasadeed ee gobolka ayaa horseeday inay mas’uuliyiinta Itoobiya iyo falanqeeyayaashu ka digaan halista xasillooni-darro kale oo dib u dillaacda.

Si kastaba ha ahaatee, Xisbiga Barwaaqada ayaa la rajeynayaa inay ku sarrayso doorashada marka loo eego mucaaradka kala daadsan ee ay wiiqeen loolanka dhexdiisa ah. Natiijooyinka ayaa la filayaa inay soo baxaan marka ay taariikhdu tahay Juun 11.

Xisbiyada mucaaradka ayaa ku eedaynaya dowladda federaalka inay wiiqayso awoodooda, iyadoo xireysa hoggaamiyeyaashooda, isla markaana hortaagan waxqabadkooda siyaasadeed iyadoo adeegsanaysa caqabado sharci, eedeymahaas oo ay dowladdu iska fogaysay.

Washington (Caasimada Online) – Dowladda Mareykanka ayaa sheegtay in dhammaadkii toddobaadka ay duqeysay fariisimo ciidan oo ay Iiraan leedahay, halka Tehran ay sheegtay inay dhankeeda kaga jawaabtay weerar ay ku qaaday saldhig ciidan oo Mareykanku leeyahay. Tani waxay noqoneysaa xiisaddii saddexaad ee toddobaad gudihiis ka dhacda agagaarka marin-biyoodka Hormuz.

Taliska Dhexe ee Mareykanka (CENTCOM) ayaa sheegay inay qaadeen “weerarro is-difaac ah” oo looga jawaabayay “ficillo gardarro ah oo Iiraan ay sameysay”, kuwaas oo ay ku jirtay soo rididda diyaarad aan duuliye lahayn (drone) oo Mareykanku leeyahay, taas oo lagu soo riday hawada sare ee biyaha caalamiga ah.

Dhinaca kale, Ciidamada Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah ee Iiraan (IRGC) ayaa sheegay inay beegsadeen saldhig cirka ah oo ciidamada Mareykanku u adeegsadeen inay weerarro uga geystaan gudaha Iiraan.

CENTCOM ayaa shaacisay in laba gantaal oo nooca baalistigga ah oo ay Iiraan ku bartilmaameedsaneysay ciidamada Mareykanka ee dalka Kuweyt lagu burburiyay hawada, isla markaana “wax khasaare ah aysan soo gaarin askarta Mareykanka”.

Dowladda Kuweyt ayaa goor sii horreysay sheegtay in ciidamadeedu ay la kulmeen gantaallo iyo diyaarado aan duuliye lahayn oo “cadowtinimo” xambaarsan.

Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump ayaa ugu baaqay dadka dhaliila maamulkiisa inay “iska fariistaan oo ay is dejiyaan”, qoraal uu soo dhigay bartiisa Truth Social aroornimadii Isniinta, isagoo sheegay in “wax walba ay ugu dambeyn si wanaagsan ku dhammaan doonaan”.

Wuxuu intaas ku daray in Iiraan ay “runtii dooneyso inay heshiis gasho, wuxuuna noqon doonaa mid u wanaagsan Mareykanka”.

Duqeymahan ayaa astaan u ah isweydaarsigii ugu dambeeyay ee u dhexeeya labada dhinac, kadib markii wada-hadallo ku saabsanaa heshiis lagu soo afjarayo colaadda muddooyinkii dambe socotay ay ku guuldareysteen inay horumar sameeyaan dhammaadkii toddobaadka.

Warbaahinta Mareykanka ayaa ku warrantay in Madaxweyne Trump uu dalbaday isbeddello lagu sameeyo shuruudaha heshiiska.

Isbeddellada la dalbaday ayaa la xiriira marin-biyoodka ganacsiga ee Hormuz iyo in Iiraan laga saaro yuraaniyaamka aadka loo tayeeyay, sida ay tabisay CBS News. Aqalka Cad wali kama uusan jawaabin codsi la xiriira inuu faahfaahin ka bixiyo arrintan.

Maalintii Isniinta, afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Iiraan ayaa sheegay in Mareykanku uu “si joogto ah u beddelayo mowqifkiisa isla markaana uu keenayo dalabaad cusub ama is-khilaafsan”, taas oo uu sheegay inay si dabiici ah “u dheereyn doonto wada-hadallada”.

Sarkaalka ugu sarreeya ee Iiraan u qaabilsan wada-hadallada ayaa isna Axaddii sheegay in Tehran aysan oggolaan doonin heshiis kasta ilaa si buuxda loo xaqiijiyo xuquuqda dalka Iiraan.

Kordhinta duqeymaha iyo xiisadda gobolka

Milateriga Mareykanka ayaa sheegay in maalmihii Sabtida iyo Axadda ay fuliyeen “weerarro is-difaac ah” oo lala beegsaday raadaarrada iyo xarumaha taliska iyo xakamaynta diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iiraan, kuwaas oo ku yaalla magaalada Goruk ee ku dhow xeebta koonfureed ee Iiraan iyo Jasiiradda Qeshm ee ku taal marin-biyoodka Hormuz.

Qoraal lagu daabacay barta X, taliska CENTCOM ayaa sheegay in diyaaradaha dagaalka Mareykanku ay duqeeyeen nidaamyada difaaca cirka ee milateriga Iiraan, xarun laga hago diyaaradaha iyo laba diyaaradood oo aan duuliye lahayn, kuwaas oo ay sheegeen inay “khatar cad ku ahaayeen maraakiibta maraysa biyaha gobolka”.

Waxay sheegeen in wax dhaawac ah uusan kasoo gaarin shaqaalaha Mareykanka. Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Iiraan ayaa duqeymahan ku tilmaamay xadgudub ka dhan ah xabbad-joojinta.

Ciidamada IRGC ayaa sheegay inay bartilmaameedsadeen saldhig ay ku andacoodeen in Mareykanku u adeegsaday duqeynta taawar isgaarsiineed oo ku yaal Jasiiradda Sirik ee Gacanka, taas oo qiyaastii 40 mayl (65 km) u jirta xeebaha koonfureed ee Iiraan.

Milateriga Iiraan ayaa intaas ku daray in fal-celintoodu ay noqon doonto mid “gebi ahaanba ka duwan” haddii daandaansiga Mareykanka “la soo celiyo”.

Dhanka kale, milateriga Kuweyt ayaa aroornimadii Isniinta sheegay inay “wajaheen weerarro cadowtinimo oo gantaallo iyo diyaarado aan duuliye lahayn ah”, iyadoo wakaaladda wararka dowladda ee KUNA ay ku warrantay in seeriga digniinta duqeymaha cirka laga maqlay dalka oo dhan.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Kuweyt ayaa markii dambe soo saartay bayaan ay “si xooggan ugu cambaareyneyso weerarrada foosha xun ee soo noqnoqday ee Iiraan”, kuwaas oo ay ku tilmaamtay inay yihiin xiisad sii kordheysa iyo faragelin toos ah oo lagu hayo Kuweyt.

Waxay sheegtay in weerarradan oo kale ay “wiiqayaan” dadaallada lagu qaboojinayo xiisadaha gobolka, isla markaana dalku uu xaq u leeyahay inuu “qaado tallaabo kasta oo lagama maarmaan ah” si uu isku difaaco.

Tehran ayaa bartilmaameedsatay saldhig cirka ah oo ku yaal Kuweyt toddobaadkii hore, taas oo jawaab u ahayd duqeymo uu Mareykanku horay u fuliyay, kuwaas oo lagu sheegay in looga hortagayay isku dayo lagu miineynayo marinnada ganacsiga badda.

Hubanti la’aanta xabbad-joojinta iyo arrimaha nukliyeerka

Inkasta oo xabbad-joojin ay dhaqan gashay 8-dii Abriil, Trump ayaa dhowr jeer sheegay in Mareykanka iyo Iiraan ay qarka u saaran yihiin heshiis rasmi ah, ayna wada-hadalladu horumar sameynayaan, balse ilaa iyo hadda wax heshiis ah lama gaarin.

Madaxweyne Trump iyo kaaliyeyaashiisa sare ayaa kulmay Jimcihii si ay u gaaraan “go’aan kama dambeys ah” oo ku saabsan qaab-dhismeed lagu kordhinayo xabbad-joojinta, balse kulanka ayaa kusoo dhammaaday iyadoo aan la caddeyn tallaabooyinka xiga.

Shuruudaha ugu dambeeya waxaa ku jira in colaadda la joojiyo muddo 60 maalmood ah iyo baaq lagu furayo marin-biyoodka Hormuz, kaas oo qiyaastii 20% saliidda adduunka iyo gaaska dabiiciga ah ee dareeraha ah (LNG) ay maraan.

Waxaa kale oo la sheegay in qaab-dhismeedka lagu daray dib u furista wada-hadallada barnaamijka nukliyeerka Iiraan, kaas oo Tehran ay muddo dheer ku doodeysay inuu yahay mid nabadeed, inkastoo afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Iiraan, Esmail Baghaei, uu Isniintii beeniyay in arrintan miiska la keenay.

“Wali wax wada-hadallo ah lagama yeelan faahfaahinta galka nukliyeerka. Heerkan aan joogno, mudnaantayada koowaad waa soo afjaridda dagaalka,” ayuu yiri Baghaei.

Wuxuu intaas ku daray in soo afjaridda colaadda Lubnaan ay tahay “shardi lagama maarmaan ah” heshiis kasta oo la gaarayo, isla markaana Washington iyo Tehran aysan wali gaarin “go’aan kama dambeys ah”.

Wasiirka Arrimaha Dibadda Iiraan, Abbas Araghchi, ayaa qoraal uu ku daabacay bartiisa X ku sheegay: “Xabbad-joojinta u dhexeysa Iiraan iyo Mareykanka waxay si cad u tahay xabbad-joojin ka wada dhaqan-galeysa dhammaan furimaha dagaalka, oo ay ku jirto Lubnaan.”

Wuxuu intaa raaciyay: “Mareykanka iyo Israa’iil ayaa qaadaya mas’uuliyadda cawaaqib-xumada ka dhalata xadgudub kasta.”

Dalka Lubnaan ayaa lagu soo jiiday dagaalka u dhexeeya Mareykanka, Israa’iil iyo Iiraan 2-dii bishii Maarso.

Kooxda Xisbullaah ee ay Iiraan taageerto ayaa gantaallo ku garaacday Israa’iil si ay uga aargudato weerar Israa’iil ay fulisay, halkaas oo lagu dilay hoggaamiye sare oo Iiraan ah. Israa’iil ayaa taas kaga jawaabtay olole duqeymo cirka ah iyo duullaan dhinaca dhulka ah oo ka dhan ah qaybo ka mid ah Lubnaan.