Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa faah-faahin ka bixisay shir caalami ah oo ay qaybgashay magaalada Awaza ee dalka Turkmenistan, kaas oo diiradda lagu saarayey dardargelinta iskaashiga u dhexeeya wadamada leh iyo kuwa aan lahayn xeebaha, gaar ahaan dhinaca ganacsiga, horumarinta kaabeyaasha iyo fududeynta isu socodka badeecadaha.

Shirkan oo ah kii 3-aad oo ay soo qaban qaabisay Qaramada Midoobay ayaa ujeedadiisu waxa ay ahayd in la xoojiyo fursadaha kobaca dhaqaale iyo horumarka waara iyadoo la adeegsanayo iskaashi ballaaran iyo istiraatiijiyad cusub oo lagu hirgelinayo Barnaamijka Awaza ee 2024–2034.

Soomaaliya waxaa shirkan ku metelay wafdi uu hoggaaminayay wasiir ku xigeenka wasaaradda arrimaha dibadda Soomaaliya Isaaq Maxamuud Mursal, wuxuuna sheegay in Soomaaliya ay shirka uga qayb gashay sidii ay u xoojin lahayd doorkeeda ku aaddan taageeridda wadamada xeebaha la’ ee soo koraya, isla markaana ay u raadiso maalgashi ku wajahan dekedaha iyo jidadka istaraatiijiga ah ee kobcin kara isku socodka gobolka.

“Soomaaliya waxay ka go’an tahay in ay kaalin firfircoon ka qaadato dadaallada lagu taageerayo wadamada aan badaha lahayn, si kor loogu qaado iskaashiga gobolka iyo horumarka wadaagga ah,” ayuu yiri  wasiir Isaaq Maxamuu Mursal.

Waxaa kale oo uu intaasi ku daray in Soomaaliya ay ka go’an tahay in kaalin muuqata ka qaadato iskaashi horumarineed oo dhexmara dalalka deriska ah.

“Ka qeybgalka Soomaaliya ee shirkan wuxuu fure u yahay raadinta maalgashi ku wajahan dekedaha iyo kaabeyaasha isku xira dalalka gobolka, si badeecaduhu si fudud oo qiimo jaban ah ugu gudbaan.” ayuu raaciyay wasiir ku xigeenka wasaaradda arrimaha dibadda.

Arrintay ayaa dhalisay fal-celin xoogan, iyada oo su’aallo laga keenay ka qeyb-galka Soomaaliya ee shirka wadamada aan badaha lahayn ee dhacay dalka Turkmenistan.

Dowladda Federaalka ayaa dhowaan iska diiday in dhoolatus badeed la sameyso dalal aan bad laheyn. Qorshahan oo ay fahmeen madaxda Soomaaliya ayaa ujeedkiisu ahaa in Itoobiya ay qeyb ka noqoto dhoolatuska badeed, maadaama ay si weyn u daneynayso gaarista badda.

“Waxaan diidnay in dhoollatus badeed aan la samayno dalal aan bad lahayn, dalkayagana kama dhacayso taas. Waxay doonayeen in naloo hoos geliyo dalal muranno ay naga dhexeeyaan” ayaa horay looga soo xigtay wasiirka gaashaandhigga Axmed Macallin Fiqi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa lagu eedeeyay inuu mar kale isku dayayo inuu waqti dheeri ah ku darsado muddada xilkiisa, iyadoo ay jirto mucaaradad uga imaneysa Madasha Samatabixinta oo uu hoggaamiyo Madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed.

Qorshaha Madaxweyne Xasan, sida ay sheegayaan ilo siyaasadeed, ayaa ah inuu muujiyo niyad-wanaag saddexaad, isaga oo si caadi ah usii wada qorshihiisa doorashada, una muuqda mid dhegaha ka fureysanaya baaqyada isdaba-joogga ah ee ku aaddan in uu wadahadal la furo madaxda maamulada Puntland iyo Jubaland — oo uu khilaaf xooggan kala dhaxeeyo.

Qaar ka mid ah siyaasiyiinta Soomaaliyeed ayaa ka digay waxa ay ku tilmaameen qorshe cusub oo uu madaxweynuhu doonayo inuu ku wiiqo doorka Madasha, iyagoo uga digaya mucaaradka inuu noqdo mid la marin habaabiyo.

Siyaasiga Maxamed Yuusuf Axmed, oo la hadlay Caasimadda Online, ayaa sheegay in tallaabada Madaxweyne Xasan ay tahay mid aan la aqbali karin, kuna sifeeyay in Madasha Samatabixinta ay tahay inay ka feejignaato wax uu ugu yeeray shirqoolka Xasan Sheekh.

“Madaxweynuhu wuxuu doonayaa inuu muddo laba sano ah ku darsado, isagoo qorsheynaya in dowladdiisu noqoto mid ku tiirsan dhaqaalaha shidaalka isla markaana muddadaas horumar sameysa,” ayuu yiri Maxamed Yuusuf.

Wuxuu sidoo kale sheegay in aysan ahayn wax qarsoon in madaxweynaha uu doonayo in lacagahaasi u adeegsado si uu u aamusiiyo mucaaradka aan dhabta ahayn, halka kuwa kale uu la gali doono is-qabqabsi siyaasadeed.

“Waxaan ugu baaqayaa Madasha iyo Madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed in aysan aqbalin ballan cusub oo waqti dil ah. Taa beddelkeedana waa inay ku khasbaan Madaxweynaha inuu hannaanka doorashada keeno miiska, la fariisto madaxda Puntland iyo Jubaland, si loo gaaro heshiis siyaasadeed oo lagu wada qanacsan yahay,” ayuu hadalkiisa ku sii daray.

Dood xooggan ayaa haatan ka taagan qorshaha dowladda Federaalka ee ku aaddan hirgelinta doorasho qof iyo cod ah marka la gaaro dhammaadka xilliga xil-heynta ee hadda socda.

Xukuumadda Madaxweyne Xasan ayaa ku adkeysaneysa in dalka uu u diyaarsan yahay in markii ugu horreysay la qabto doorasho dadweyne oo toos ah, hase yeeshee arrintan ayaa si weyn looga biyo diiddan yahay, iyadoo dowlad goboleedyada qaarkood iyo mucaaradku ay ku doodayaan in aan la helin shuruudo buuxa oo suurtagelinaya doorasho noocaas ah.

Waxyaabaha ugu waaweyn ee la isku haysto waxaa ka mid ah: Jadwal cad oo doorasho lagu qaban karo, wadahadal dhab ah oo la isku raacsan yahay, xasilooni amni iyo sharci oo sal adag u noqon karta hannaanka iyo in laga fogaado in doorashada loo adeegsado muddo-kororsi siyaasadeed.

Xukuumadda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa haatan waxaa u harsan siddeed bilood oo ka dhimman muddo xileedkeeda rasmiga ah, iyadoo aan weli la caddeyn nooca doorasho ee dalka uu geli doono marka la gaaro dhammaadka muddadaas.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada ammaanka ee dowladda Soomaaliya, gaar ahaan kuwa Booliska ayaa saaka howlgal culus oo burburin ah ka bilaabay xaafadda Siinaay ee magaalada Muqdisho, halkaas oo maalmahaan ay ka taagneyd xiisad xooggan.

Wararka ayaa sheegaya in saaka aroor hore ciidamo badan la dul-dhigay suuqa Siinaay, kadibna la geliyay Cagaf Cagafyo, si loo burburiyo dhismaha dhulkaas oo ay la wareegeyso dowladda Soomaaliya.

Goobjooge la hadlay warbaahinta ayaa xaqiijiyay in haatan uu socda howlgalka, ciidankuna ay wadaan burburinta xaafadda, iyada oo la xiray dhammaan waddooyinka gala isgoyska Siinaay ee magaalada Muqdisho.

“Hadda waxaa socda dudumiskii, ciidamada albaabada ayay garaacayaan, dadkiina jiingadaha ayay fuqsanayaan xaalad aan caadi ahayn ayaa saaka ka taagan xaafadda Siinaay ee degmada Warta Nabadda” ayuu yiri qof kamid ah dadka deegaanka.

Sioo kale wuxuu intaasi kusii daray in wax ciidan mucaarad ah aysan joogin goobta xaaladduna ay dagan tahay, laakiin howl burburin ah wadaan ciidanka dowladda.

“Wax ciidan mucaarad ah oo saaka joogo Siinaay ma jirto, laakiin waxaa ku sugan oo howlgalka wada ciidamada dowladda” ayuu sii raaciyay.

Dhinaca kale, dadka deegaanka ayaa ku doodaya in dhulkan laga iibinayo ganacsato, isla markaana ay iyagu diidan yihiin in lagala wareego dhulkaasi.

Waxa horay si toos ah loogu beec geeyay dhulka uu ku yaallo suuqa, iyada oo qiimihiisana la shaaciyay, kaas oo u dhexeeyo $ 45,000 oo dollar illaa 80,000 oo Dollarka Mareykanka ah.

Maalmihii u dambeeyay ayaa waxaa Muqdisho ka taagnaa dood ka dhalatay barakicinta dadka deggan dhulalka danta-guud, iyadoo inta badan ay la wareegtay dowladda dhexe.

Addis-Ababa (Caasimada Online) – Bankiga Qaranka ee Itoobiya ayaa ku baaqay in baaris lagu sameeyo afar shirkadood oo fadhigoodu yahay Mareykanka. Bankigu wuxuu sheegay in shirkadahan maaliyadeed ay isku dayayaan inay wiiqaan nidaamka maaliyadeed ee Itoobiya.

Qoraal lagu baahiyay baraha bulshada ayaa lagu sheegay magacyada afarta shirkadood ee lagu eedeeyay inay shaki geliyeen aaminaadda nidaamka maaliyadeed ee Itoobiya, kuwaasoo la sheegay inay ka howlgalaan gobollada Maryland, Virginia iyo Minnesota.

Sida lagu sheegay qoraalka: “Shirkadahan lacagaha xawila waxay ka ururiyaan lacagaha jaaliyadaha Itoobiyaanka ah ee ku nool Mareykanka, kadibna waxay u diraan Itoobiya iyo dalal kale.”

Bankigu wuxuu sheegay in “shirkadahan ay xalaaleeyaan lacago sharci-darro ah, isla markaana ay maalgeliyaan howlo aan sharci ahayn.”

Doollarka Mareykanka ayaa ah lacagta ugu badan ee la geeyo dalka Itoobiya marka la eego lacagaha qalaad ee dalka soo gala.

Dowladda Itoobiya ayaa isku dayeysa inay saxdo nidaamka sarrifka, iyadoo laga bilaabay sanadkii hore qorshe lagu xakameynayo lacagaha qalaad ee suuqa madow.

Hay’adda Lacagta Adduunka ee IMF ayaa sheegtay in go’aankan uu kordhinayo kaydka sarrifka ee dalka, balse qiimaha suuqa madow ayaa sidoo kale kor u qaadi doona nidaamka.

Dhinaca kale, Bankigu wuxuu dacwad ka gudbiyay afar shirkadood oo fadhigoodu yahay Mareykanka, kuwaas oo lagu eedeeyay inay xawilaan lacago. Afarta shirkadood ayaa lagu sheegay:

• Shgey Money Transfer — Silver Spring, MD, iyo Falls Church, VA
• Adulis Money Transfer — Falls Church, VA, iyo Silver Spring, MD
• Ramada Pay (Kaah) — Falls Church, VA
• TAAJ Money Transfer — Minneapolis, MN

Bankigu wuxuu sidoo kale ugu baaqay hay’adaha ay khuseyso inay taageeraan baarista lagu sameynayo shirkadahaan. Waxa uu sidoo kale ka codsaday jaaliyadaha Itoobiya ee ku nool dibadaha inay joojiyaan xiriirka ay la leeyihiin shirkadahaan.

“Waxaan si adag ugu talinaynaa in lacagaha loo diro dadkooda ay marsiiyaan xawaaladaha lagu kalsoonaan karo ee sharciyeysan,” ayaa lagu yiri qoraalka Bankiga.

Bankigu wuxuu sheegay inuu sii wadi doono baarista, iyadoo tallaabooyinka uu qaadayaa ku saleysan doonaan baahida jirta.

“Waxaan ka codsaneynaa maamulka sharci fulinta ee aaggooda ay shirkadahaan ka howlgalaan inay nala shaqeeyaan,” ayaa lagu yiri qoraal uu Bankiga Qaranka ee Itoobiya soo dhigay bartiisa X.

Bankigu wuxuu ka digay in lacagaha la soo marsiiyo shirkadahaan ay sababi karto tuhun ah in hanti sharci-darro ah la doonayo in la xalaaleeyo.

“Waxaa muhiim ah in lacagaha la isugu diro waddamada lagu sameeyo si waafaqsan nidaamka sharciyeed ee maaliyadeed, iyadoo la xaqiijinayo nidaamka kormeerka si loo yareeyo khatarta lacagaha sharci-darrada ah iyo maalgelinta argagixisada,” ayaa lagu yiri qoraalka Bankiga.

Bankigu wuxuu sidoo kale sheegay in aysan jirin wax damaanad ah oo xaqiijinaya in lacagaha loo diro dadka la rabo ay gaaraan si ammaan ah.

Ugu dambeyn, Bankigu wuxuu ku baaqay in la adeegsado xawaaladaha sharciyeysan ee uu magacaabay.

Waxaan isku daynay inaan jawaab ka helno shirkadda TAAJ oo lagu magacaabay warbixinta, hase yeeshee masuuliyiintii aan la xiriirnay way ka gaabsadeen inay jawaab ka bixiyaan. Sidoo kale, waxaa noo suurageli weyday inaan helno jawaab ka timid shirkadda Kaah oo iyadana lagu xusay qoraalka.

Isha: BBC

Laascaanood (Caasimada Online) – Wasiirkii hore ee Qorsheynta Soomaaliya Jamaal Maxamed Xasan, oo kamid ah musharraxiinta u taagan xilka madaxweynaha maamulka Waqooyi Bari, ayaa walaac xooggan ka muujiyey habka ay Dowladda Federaalka Soomaaliya (DFS) u wajahdayo dhismaha maamulkaasi.

Qoraal uu soo saaray ayuu Jamaal ku sheegay in deegaanada maamulka Waqooyi Bari laga dareemayo khataro la xiriira kala irdhow bulsho iyo wiiqidda kalsoonida shacabka, gaar ahaan beelihii Laascaanood ku shiray.

“Waxaa jirta khatar weyn oo ah kala irdhow bulsho, wiiqanka kalsoonida dadweynaha, iyo burbur ku yimaada hannaanka dhismaha dhammaystirka Dawlad Goboleedka Waqooyi Bari,” ayuu yiri Jamaal.

Sidoo kale, wuxuu soo dhaweeyay baaqyada kasoo yeeray odayaasha dhaqanka iyo waxgaradka Beesha Maxamuud Harti iyo bahwadaagtooda, kuwaas oo uu sheegay in ay si masuuliyad leh u muujinayaan walaac dhab ah oo la xiriira hannaanka xulista Xildhibaannada.

“Tabashada ay muujiyeen waa mid si mug leh uga tarjumaysa walaac dhab ah oo la xiriira habka xulista Xildhibaannada – hab aan sharciyad ku salaysnayn, isla markaana lagu sifeeyo boob iyo dhac,” ayuu hadalkiisa ku daray.

Jamaal Maxamed Xasan wuxuu ugu baaqay dhammaan dhinacyada arrintani khusayso in ay si xilkasnimo leh uga jawaabaan tabashada jirta, ayna ka fogaadaan ficillo horseedi kara kala shaki, niyad-jab bulsho, ama dib-u-dhac ku yimaada dhismaha maamulka.

Ugu dambayn, Jamaal wuxuu ku baaqay in la ilaaliyo midnimada bulshada, lana joojiyo hannaan doorasho oo hal dhinac ah, si looga hortago khataraha dhaawici kara masiirka siyaasadeed ee mustaqbalka Gobollada ku midoobay maamulka Waqooyi Bari iyo guud ahaan dalka.

Hadalkiisa ayaa yimid maalin kadib musharraxiinta u taagan xilka Madaxweynaha maamulka cusub ee Waqooyi Bari ay si wadajir ah u soo saareen bayaan ay si kulul ugu cambaareeyeen faragelin ay sheegeen in dowladda federaalka, gaar ahaan Wasiirka Arrimaha Gudaha Cali Yuusuf Cali (Cali Xoosh), uu ku hayo hannaanka doorashada xildhibaanada baarlamaanka maamulkaasi.

Bayaanka oo nuqul ka mid ah ay heshay Caasimada Online ayaa lagu sheegay in “Guddiga Hubinta iyo Ansixinta Xildhibaanada oo uu magacaabay Wasiirka Arrimaha Gudaha aan lagu dhisin hab waafaqsan dastuurka iyo nidaamka dowlad-dhisidda, islamarkaana uusan metelin saamileyda deegaanka.”

Sida lagu caddeeyay bayaanka, “Wasiirka Arrimaha Gudaha wuxuu si toos ah ugu adeegayaa musharrax gaar ah, isagoo marin habaabinaya geeddi-socodka dhismaha maamulka si uu u gaaro natiijo horay loo sii qorsheeyay.”

Musharraxiintu waxay sheegayaan in guddigaasi uu yahay mid “si gaar ah u adeegaya dano gaar ah, taasoo dhaawacaysa kalsoonida bulshada, beesha caalamka iyo hufnaanta nidaamka doorasho ee maamulka Waqooyi Bari.”

Bayaanka ayaa sidoo kale lagu sheegay in “hab-dhaqanka wasiirka uu sababi karo khilaaf beeleedyo furan, burbur ku yimaada rajada dhismaha maamulka cusub, iyo kalsooni darro soo wajahda shacabka iyo beesha caalamka.”

Musharraxiinta ayaa si cad u sheegay in aysan aqbali doonin doorasho si gaar ah loogu daneynayo musharrax gaar ah, islamarkaana “aysan suuragal ahayn in la aqbalo hannaan aan lagu dhisneyn wada-tashi iyo heshiis siyaasadeed oo ay la wada yihiin saamileyda deegaanka.”

Muqdisho (Caasimada Online) – Warsaxaafadeed kasoo baxay xafiiska xeer ilaaliyaha qaranka, Dr. Suleymaan Maxamed Maxamuud ayaa waxaa lagu sheegay in xafiiska uu gacanta ku hayo kiisas la xiriira lacag dhaqid iyo maalgelin argagixiso oo gaaraya illaa 250 kiis.

Qoraalka oo lagu faah-faahiyay kiisaskan ayaa sidoo kale lagu sheegay in la xayiray lacag ku dhow hal milyan oo doolar, isla markaana ay lahayd kooxda Al-Shabaab, kadib markii loo dhacay akoono ay isticmaali jireen kooxaha argagixisada ah.

Sidoo kale xeer ilaaliyaha guud ayaa sheegay in lacag nus milyan ah oo ay lahayd kooxda lagu wareejiyay dowladda Soomaaliya, kadib markii xukun sharci ah laga soo saaray.

“Xafiisku wuxuu ku guuleystay in la fatasho in ka badan 3500 akoon oo ay isticmaali jireen kooxaha argagixisada, loona adeegsan jiray aruurinta maalgelinta kooxaha argagixisada, tallaabadaas oo ay ka dhalatay in la xayiro ku dhawaad hal milyan oo doolar” ayaa lagu yiri warqad kasoo baxday xafiiska xeer ilaaliyaha guud ee qaranka.

Waxaa kale oo lasii raaciyay “Xafiisku wuxuu xaqiijiyay in dawladda Soomaaliyeed si sharci ah loogu wareejiyo ku dhawaad nus milyan doolar oo ku jirtay koontooyinka kooxaha argagixisada ah”.

Warqadda ayaa sidoo kale sheegay in la xukumay 13 dambiile oo lagu helay lacag dhaqid iyo maalgelin argagixiso, kuwaas oo haatan ku xiran magaalada Muqdisho.

Tallaabooyinkan ayaa qayb ka ah dagaalka dhinaca dhaqaale ee ay dowladdu kula jiro Al-Shabaab, kaas oo haatan laga gaaray guullo waawayn oo wax ku ool ah.

Dhawaan ayay ahayd markii la xiray in ka badan 575 taleefoon oo Al-Shabaab ay u adeegsan jireen uruurinta lacagaha iyo hanjabaadda shacabka. Sidoo kale waxaa la xayiray illaa 21 akoon Bank oo ay isticmaali jireen kooxaha Argagixisada.

Waxaa kale oo lagu guuleystay in la xiro 88 xisaabaad ganacsi (Marchants) oo loo isticlaamayay lacagaha baaddda ah iyo lacag dhaqidda, sida lagu sheegay warbixinta.

Muqdisho (Caasimada Online) –Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta warqadaha aqoonsiga ka guddoomay danjireyaal cusub oo ku soo biiray diblomaasiyiinta ka howlgala gudaha Soomaaliya, kuwaas oo gaaraya illaa siddeed danjire, waxaana ku jirto Mexico oo haatan xiriir toos ah la yeelan doonto dowladda federaalka ah.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa xarunta madaxtooyada ku qaabilay danjireyaasha cusub oo ka kala socda dalalka Itoobiya, Ghana, Ivory Coast, Mexico, Venezuela, Korea, Mauritania, iyo Ciraaq, waxana kala yihiin;-

1-Suleiman Dedefo Woshe – Safiirka Itoobiya

2-Robert Ifriyie – Safiirka Ghana

3-Maes Ennio – Safiirka Ivory Coast

4-Alejadro Eves Estivill Castro – Safiirka Mexico

5-Moravia Peralt Hernaldez – Safiirka Venezuela

6-Kang Hyundshik – Safiirka Korea

7-Hussein Deh – Safiirka Mauritania

8-Kahtan Taha Khalaf – Safiirka Ciraaq.

Madaxweynaha ayaa ugu hambalyeeyey safiirradan in ay ku soo biireen safka diblomaasiyiinta ka howgala Soomaaliya, isaga oo u rajeeyay inay ku guuleystaan xilka culus ee loo igmaday.

Waxaa kale oo uu Madaxweynuhu xusay muhiimadda ay leedahay xoojinta xiriirka laba geesoodka ah iyo iskaashiga caalamiga ah ee Soomaaliya la leedahay dalalkan.

Sidoo kale Madaxweyne Xasan ayaa ku boorriyey safiirrada in ay ka shaqeeyaan horumarinta xiriirka saaxiibtinimo iyo iskaashiga dhinacyada kala duwan ee labada dal, isagoo la wadaagay sida shacabka iyo dowladda Soomaaliyeed ay u soo dhaweynayaan, ulana shaqeynayaan.

Danjireyaasha warqadaha laga guddoomay ayaa uga mahadceliyey Madaxweynaha iyo dowladda Soomaaliya soo dhoweynta diirran, iyagoo soo bandhigay sida ay uga go’an tahay in ay dadaal ku bixiyaan horumarinta xiriirka ay dalalkoodu la leeyihiin Soomaaliya.

Boosaaso (Caasimada Online) – Faah-faahinno dheeraad ah ayaa waxaa laga helayaa qarax culus oo ciidamo ka tirsan kuwa maamulka Puntland maanta lagula eegtay qaybo kamid ah buuraha Calmiskaad ee gobolka Bari, halkaas oo ay ka socdaan howlgallo ka dhan ah kooxda Daacish.

Qaraxa oo ahaa miino ayaa waxaa lagu soo warramayaa inay ku dhinteen saraakii sar sare oo uu ku jiro taliyihii ururka labaad ee kumaandooska PMPF ee maamulka Puntland, Kabtan Maxamuud Jaamac Leexo, kaas oo door muhiim ah ku lahaa dagaalka ka socda halkaasi.

Sidoo kale waxaa la dhinta sarkaal kale oo lagu magacaabi jiray  Siciid Maxamuud Maxamed (Jiqda), waxaana saaka la kacday miino lagula eegtay nawaaxiga degaanka Dasaan ee Calmiskaad.

Wararka ayaa intaasi ku daraya in miinada ay dhulka ugu aaseen maleeshiyaad ka tirsan kooxda Daacish, taas oo haleeshay baabuurka ay saarnayeen saraakiisha geeriyootay

Allaha u naxariistee Kabtan Leexo ayaa horay ugu dhaawacmay qarax la kacay gaarigii uu saarnaa, xilli ay ciidamadu ka guurayeen deegaanka Dharjaale, markalena wuxuu ku dhaawacmay dagaalkii Haraaryo, isaga oo mar kasta oo uu bogsado dib ugu laaban jiray furimaha dagaalka, hayeeshee saaka ayaa ku dhintay qarax ay la heshey kooxda Daacish.

Buuraha Calmiskaad ayaa waxaa weli ka soconayo howlgallo culus oo guullo waawayn ay kasoo hoyeen ciidanka Puntland oo dhul ballaaran ka sifeeyay kooxaha argagixisada.

Waxaa kale oo ciidamadu ay dileen xubno badan oo ka tirsanaa kooxda Daacish, kuwaas oo ay ku jiraan ajaaniib badan, waxaana sidoo kale nolosha lagu qabtay kuwa kale oo nool.

Howlgalladan waxaa barbar socda duqeymo culus oo ay saaxibada caalamiga ah ka fuliyaan deegaannada la tuhunsan yahay inay ku dhuumaaleysanayaan maleeshiyaadka Daacish.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Dowladda Itoobiya ayaa haatan safiir cusub usoo magacoway Soomaaliya, kaas oo ku shaqeyn doono magaalada Muqdisho, sida ay shaacisay wasaaradda arrimaha dibadda ee dalkaasi.

Danjiraha cusub oo lagu magacaabo Suleiman Dedefo Woshe ayaa beddalay safarkii hore ee Itoobiya, Mukhtaar Maxamed Waare oo laga cayriyay dalka, kadib markii uu xumaaday xiriirka labada dal, sababo la xiriira heshiiskii badda ee uu Abiy Axmed la galay  Somaliland.

Mukhtaar Maxamed Waare ayaa ahaa Soomaali, waxaana haatan lagu soo beddalay ninkan oo lagu magacaabo Suleyman Dedefo oo hoggaamin doono howlgalka diblumaasiyadeed ee Itoobiya.

Bayaan kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibadda Itoobiya ayaa waxaa lagu sheegay in safiirkooda cusub uu ka shaqeyn doono xoojinta xiriirka labada waddan, si loo sii wado iskaashiga Soomaaliya iyo Itoobiya.

Sawirro ay baahisay wasaaradda arrimaha dibadda ee Itoobiya waxaa ka muuqanayo danjiraha cusub oo uu warqadaha aqoonsiga ka guddoomay wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya Mudane Cabdisalam Cabdi Cali (Dhaay) oo ku qaabilay xafiiskiisa.

Wasiirka ayaa u rajeeyay Danjire Woshe inuu ku guuleysto howsha loo igmaday, isaga oo caddeeyay muhiimadda ay leedahay xoojinta xiriirka diblomaasiyadeed iyo iskaashiga u dhexeeya Soomaaliya iyo Itoobiya si sare loogu qaado xiriirka dhow iyo isfahamka labada dhinac.

Tallaabadan ayaa kusoo aadeyso, iyada oo haatan uu soo hagaagay xiriirika tooska ah ee diblumaasiyadeed ee labada dhinac, kaas oo horay u go’ay, kadib markii Itoobiya ay Itoobiya qaaday tallaabooyin xadgudub ah oo ay ka caroortay dowladda Soomaaliya.

Xiisadda Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa billaabatay bishii Janaayo kadib markii Addis-Ababa ay heshiis la gashay Somaliland, kaasi oo lagu sheegay in Ethiopia lagu siinayo dhul badeed ay ka dhigato saldhig ciidan iyo dekad, welo markii dambe ay wada-hadal galeen labada dal oo heshiis ku gaaray dalka Turkiga.

Heshiiskaas kadib ayaa waxaa mar kale dib u bilowday xiriirkii labada dal, iyada oo madaxda Soomaaliya iyo Itoobiya ay yeesheen kulamo ka kala dhacay labada dal oo lagu dhammeystiray heshiiska ay ka gaareen xiisadda ka dhalatay doonista Itoobiya ee badda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Falcelin xooggan oo aad loogu boggaadiyay ciidamada Xoogga dalka ayaa ka dhalatay, kadib markii shalay ciidamadu ay ka hortageen laba gaari oo ay qaraxyo kasoo buuxiyeen maleeshiyaadka Al-Shabaab, kuna soo weerareen sadhig ciidamada ay ku leeyihiin duleedka deegaanka Bariire ee gobolka Shabeellaha Hoose.

Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed oo iskaashanaya ciidamada Uganda ee UPF ayaa si geesinimo leh uga hortagay laba gaari oo qaraxyo laga soo buuxiyay, kuwaas oo Khawaarijta Al-Shabaab ay doonayeen in lagu beegsado fariisimaha ciidamada ee duleedka deegaanka Bariire ee gobolka Shabeellaha Hoose.

Waxaa lasoo bandhigay muuqaalka labada gaari oo cabaar kala dambeeyey, gaariga koowaad ayaa isku dayey inuu xoog uga gudbo godad waaweyn oo ciidanku ay u sii qodeen, siu u ugu dhaco.

Ciidamada ayaa dhowr daqiiqo xabado ku waday gaariga koowaad, waana qarxi diiday, sababtoo ah Al-Shabaab waxay u diyaariyeen in ilaa bartilmaameedka uu gaaro aysan xabaddu wax u dhibin gaarigooda. Nasiib wanaag, gaarigii ayaa kasoo gudbi waayey difaaca, muuqaalka waxaa laga dhex arkayaa ciidamada oo kala cararaya rasaas badana ku ridaya gaariga oo ku soo dhawaaday, balse ka soo gudbi waayey difaacoodii ugu dambeeyey.

Askari difaaca kore saaraa ayaa soo riday qori Saban ah, halkaas ayu uku qarxay gaariga koowaad, waxaana suurtagal ah in firirkiisa uu gaaray ciidamada oo aad ugu dhawaa, sida muuqaalka koowaad laga arki karo.

Intaas kadib, ciidamadii oo diyaarsan waxaa yimid gaarigii labaad, si lamid ah kii hore oo la qarxiyey ayuu isku soo maqiiqay, wuxuu ka soo gudbay difaacii uu dhaafi waayey kii hore. Hase ahaatee, si iskiis ah ayuu u istaagay, iyadoo aad u moodo in darawalkii waday la toogtay, waxayna ciidanku u qarxiyeen si lamid ah kii hore.

Haddaba Sidee looga fal-celiyay tallaabada geesinimada leh ee ciidamada Xoogga Dalka?

Saadaam Xuseen: “Dunida xaniinyo rag baa lagu joogaa rag AK47 la hortaagan gaarigaas miineysan”.

Cawil Maxamuud: “Allaah u Akbar guuleysta ciidankeenna qaranka Soomaaliyeed guul Madaxweyne Xasan Sheikh Maxamuud (dal-xoreeye).

Cumar Ibaahim: “Hambalyo geesiyada Xoogga Dalka oo runtii mar waliba u taagan fashilinta dhagarta cadawga. Waxaad ku jirtaan jihaad xaq ah oo lagu kala saaraya xulafada sheydaan iyo xaq u dirirka”.

Axmed Cabdinaasir: “Ciidanka xey la cararayaan ayaan leenahay bal waxaan miyaa qof bini aadam ah horsitaagi karaa? saas oo ay tahayna waa ka hortagaan ilaahey ha guuleeyo ciidankeena”

Xasan Kaafi: “Haddi aad fahanteen dhagartooda saan u gala hadda kadib ee noo soo duuba muuqaalladooda”.

Axmednuu Cabdiraxmaan Sooyaal: “Wax badan ayu galaafan lahaa kaas oo an laga hortagin laheyn”

Beledweyne (Caasimada Online) – Wararka laga helayo deegaanka Goobo oo hoostaga degmada Maxaas ee gobolka Hiiraan ayaa sheegaya in kooxda Al-Shabaab ay si buuxda ula wareegtay gacan ku haynta deegaankaasi.

Sida ay sheegayaan ilo deegaanka ah, kooxda ayaa la wareegtay deegaankan muhiimka ah, iyada oo aan wax dagaal ah ka dhicin, taas oo si fudud ay ula wareegtay.

Ciidamada dowladda federaalka iyo kuwa deegaanka ayaa isaga baxay Goobo, taas oo fursad siisay Al-Shabaab in ay si toos ah ula wareegaan deegaankaasi oo ku yaalla xadka u dhexeeya gobollada Hiiraan iyo Galgaduud.

Goobo ayaa muhiimad istaraatiiji ah u leh isku xirka magaalooyinka Matabaan iyo Guriceel, iyadoo marin u ah wadooyin muhiim ah oo dhex mara labadaas gobol.

La wareegista deegaanka ayaa sidoo kale ku soo beegantay xilli dadka shacabka ah ee deegaankaasi ku noolaa ay badi ka barakaceen, una qaxeen magaalada Beledweyne iyo tuulooyinka u dhow, sababo la xiriira cabsi amni.

Tallaabadan ayaa qeyb ka ah dhaq-dhaqaaqyo cusub oo ay kooxda Al-Shabaab dib ugu qabsatay deegaano ka tirsan bariga gobolka Hiiraan, kuwaas oo labo sano ka hor laga xoreeyay. Waxaana muuqata in kooxda ay sii waddo ballaarinta awooddeeda mar kale gudaha gobolka.

Si kastaba, kooxda ayaa fursad ay dib iskugu soo abaabusho ka heshay gaabiska Dowladda Federaalka Soomaaliya ee dagaalka lagula jiray, kadib markii madaxda dowladda ay u jeesteen arrimo siyaasadeed iyo dano shaqsiyeed, taasoo meesha ka saartay in dagaalku noqdo ajendaha koowaad.

Muqdisho (Caasimada Online) – Agaasimaha guud ee hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda, Mustafe Sheekh Cali Dhuxulow ayaa si rasmi ah u saxiixay habraacyo muhiim ah oo wax ka beddel loogu sameeyay qaadashada baasaboor Soomaaliga.

Munaasabadda saxiixa habraacyadan oo ka dhacday xarunta dhexe ee hay’adda ayaa waxaa ka qeyb-galay agaasime ku-xigeennada guud, la-taliyeyaal, agaasime waaxeedyada iyo saraakiil sare oo ka kala socday xafiisyada hay’adda. Ujeedada habraacyadan ayaa ah dardargelinta hannaanka adeeg-bixinta, xaqiijinta hufnaanta, isla xisaabtan iyo tayeynta adeegga.

Qodobada wax ka beddelka lagu sameeyay waxaa ka mid ah:

• Habka dalbashada iyo bixinta baasaboorka Soomaaliyeed
• Maamulka socdaalka iyo xuduudaha, si loo xaqiijiyo dadka soo galaya ama ka baxaya dalka
• Maamulka shaqada iyo shaqaalaha
• Maaraynta maamulka guud ee hay’adda
• Yaraynta waqtiga dalabka baasaboorka

Mid ka mid ah isbeddellada ugu muhiimsan ee habraacyadan cusub ayaa ah yareynta muddada la sugayo baasaboorka caadiga ah, arrin si toos ah u anfici doonta muwaadiniinta Soomaaliyeed ee u baahan adeeg degdeg ah oo hufan.

1. Dalbashada baasaboorka cusub: Waqtiga sugitaanka waxaa laga dhigay 7 maalmood, halkii uu markii hore ka ahaa 15 maalmood.

2. Cusboonaysiinta baasaboorka dhacay ama lumay: Waqtiga sugitaanka waxaa laga dhigay 4 maalmood, halkii uu markii hore ka ahaa 10 maalmood.

Agaasimaha Guud, Mustafe Dhuxulow oo ka hadlay munaasabadda ayaa sheegay in habraacyadan ay saldhig u yihiin isbeddelka ay hay’addu hiigsanayso.

Wuxuu tilmaamay in habraacyadu si cad u dejinayaan hannaan shaqo oo mideysan, hufan, kuna dhisan isla xisaabtan. Waxa uu intaa ku daray in shacabka Soomaaliyeed ay mudan yihiin adeeg sharaf leh, degdeg ah, oo aan carqalad lahayn.

Muqdisho (Caasimada Online) – Soomaaliya ayaa si rasmi ah ugu biirtay dalalka laga heli karo adeegga internet-ka xawaaraha sare leh ee la mariyo dayax-gacmeedka, kadib markii Elon Musk iyo shirkaddiisa Starlink ay ku dhawaaqeen in adeegga uu hadda ka shaqeynayo guud ahaan dalka.

“Starlink hadda waa laga heli karaa Soomaaliya!” ayuu Musk ku qoray bartiisa X (horey loogu yiqiin Twitter), isagoo la-wadaagay khariidad muujinaysa in adeegga laga heli karo dhammaan gobollada Soomaaliya, oo ay ka mid yihiin magaalooyinka Muqdisho, Hargeysa, Boosaaso, iyo Gaalkacyo.

Shirkadda Starlink, oo hoos tagta SpaceX ee uu leeyahay Elon Musk, ayaa iyaduna xaqiijisay arrinta: “Adeegga internet-ka xawaaraha sare leh ee Starlink ayaa hadda laga heli karaa Soomaaliya.” Qoraalku wuxuu la socday xiriir toos ah oo loogu talagalay macaamiisha Soomaaliyeed: starlink.com/somalia, halkaas oo laga dalban karo qalabka adeegga.

Hirgelinta adeeggan ayaa timid kadib markii 13-kii Abriil, 2025, Hay’adda Isgaarsiinta Qaranka ee Soomaaliya (NCA) ay si rasmi ah shatiga isgaarsiinta u siisay Starlink, taasoo shirkadda u oggolaanaysa inay si buuxda uga howl-gasho dalka.

Shatigan waxaa lagu guddoonsiiyay xaflad ka dhacday caasimadda Muqdisho, taasoo ay ka qeyb galeen mas’uuliyiin sare oo ka tirsan dowladda federaalka iyo wakiillo ka socday Starlink. Munaasabaddaasi waxay ahayd tallaabo muhiim ah oo lagu xoojinayo ballaarinta adeegga internet-ka ee dalka, gaar ahaan meelaha fogfog iyo deegaanada aan weli haysan helitaan tayo leh.

Shirkadda Starlink waxaa munaasabadda ku matalay Ryan Goodnight, Agaasimaha Sare ee Suuq-gaynta, iyo Micaela Pawlak, Maareeyaha Suuq-galka, kuwaasoo labaduba caddeeyay in shirkaddu ay ka go’an tahay inay internet-ka dayax-gacmeedka ah gaarsiiso dhammaan Soomaaliya.

Agaasimaha Guud ee NCA, Mustafa Yaasiin Sheekh, ayaa sheegay in imaanshaha Starlink uu kaalin ka qaadanayo dadaallada qaranka ee lagu doonayo in internet-ku gaaro shacabka oo dhan. “Waxaan filaynaa in adeeggan uu si gaar ah uga faa’iideeyo muwaadiniinta Soomaaliyeed, ganacsiyada, iyo hay’adaha dowladda meelaha aan horey u gaarsiisneyn isgaarsiinta casriga ah,” ayuu yiri.

Wasiirka Isgaarsiinta iyo Tiknoolojiyadda, Maxamed Aadan Macallin, ayaa si diirran u soo dhaweeyay Starlink, isagoo ku tilmaamay mid waafaqsan yoolka dowladda ee horumarinta tiknoolojiyadda. “Aad baan ugu faraxsanahay inaan dalka ku soo dhawayno Starlink. Tani waxay taageeraysaa yoolkeena ah in dhammaan shacabka Soomaaliyeed—meel kasta oo ay joogaan—ay helaan adeeg internet oo raqiis ah oo gaara meelaha fogfog,” ayuu yiri wasiirka.

Soomaaliya hadda waxay ku tiirsan tahay dhowr xarig badeed oo fiber-optic ah kuwaasoo badda hoosteeda mara, kuna xira magaalooyinka xeebaha ah internet-ka caalamiga ah. Balse adeegga cusub ee Starlink ayaa lagu wadaa inuu kaabayaal u noqdo kuwa hadda jira, isagoo gaarsiin doona isku xirka meelaha aan horey u helin.

Khariidadda ay Starlink shaacisay ayaa muujinaysa in guud ahaan dalka laga heli karo adeegga “AVAILABLE,” taasoo micnaheedu yahay in shacabka Soomaaliyeed ay si toos ah u dalban karaan adeegsiga bilaa sugaan ama liis sugitaan ah.

Mas’uuliyiinta dowladda iyo khubarada tiknoolojiyadda ayaa rajo ka muujiyay in adeeggani uu kaalin weyn ka qaadan doono horumarinta dhaqaalaha dhijitaalka ah, waxbarashada, caafimaadka, adeegyada dowladda, iyo ganacsiga fog.

Waxaa la filayaa in Starlink ay door muuqda ka qaadato yaraynta farqiga dhanka tiknoolojiyadda ee u dhexeeya gobollada dalka, taasoo sare u qaadi doonta fursadaha horumarineed iyo helitaanka adeeg internet oo loo siman yahay. 

Laascaanood (Caasimada Online) – Maamulka cusub ee Waqooyi Bari oo lagu dhisay heshiis ay dhawaan gaareen SSC-Khaatumo iyo Maakhir ayaa haatan wajahaya caqabado hor leh, kadib markii Ergadii metelayay gobolka Haylaan ay ka baxeen shirweynaha Laascaanood.

Odayaasha iyo xubnaha ergada oo la hadlay warbaahinta maalmo kadib markii ay kasoo baxeen shirka ayaa sheegay in ay u tageen Laascaanood si ay ugala tashadaan beelaha gobolka Sool sidii si siman loo dhisi lahaa maamulka cusub.

Ergadan ayaa sheegtay in niyad-wanaag iyo isu soo dhowaansho ay la yimaadeen, balse ay la kulmeen fara-gelin iyo sad-bursi dhanka awood qaybsiga ah.

Waxay sheegeen in qorshuhu ahaa in la mideeyo laba maamul oo kala ahaa SSC iyo Maakhir, maadaama dhulka iyo maamuladu sinaayeen ay ahayd in xubnaha iyo xilalka maamulka cusub noqdaan kuwo si cadaalad ah loo qayb saday sad bursina dhinacna samayn.

“Wax kasta oo aan u nimid waa lagu tuntay. Waxaa meesha ka muuqda boob. Xeerkii shalay la ansixiyay ayaa maanta lagu xad-gudbayaa. Waxaan u nimid in labada beelood wax ku dhisaan si heshiis ah, balse waxaa lagu beddelay dano gaar ah. Waxaan leenahay siyaasiyiinta arrimahan wadda ha laga qabto,” ayay yiraahdeen odayaasha.

Sidoo kale waxay caddeeyeen in aysan wax maamul ah la samaysan gobolka Sool, ayna hadda arkeen in dhismaha maamulka Waqooyi Bari laga ilaalin waayey caqabado iyo is-qabqabsi hor leh oo carqaladeyn kara hannaanka dhismaha maamulka cusub.

30-kii July ayay ahayd markii ergadan iyo qaar ka mid ah siyaasiyiinta ka socday gobolka Sanaag ay iskaga baxeen shirka, xilli uu marayay gaba-gabadii dhismaha maamulka Waqooyi Bari.

Tan ayaa imaneysa xilli Musharraxiinta xilka Madaxweynaha maamulka cusub ee Waqooyi Bari ay si wadajir ah u cambaareeyeen fara-gelin ay sheegeen in dowladda federaalka ay ku hayso hannaanka doorashada xildhibaanada baarlamaanka maamulkaasi.

Bayaan ay soo sareen ayaa lagu sheegay in guddiga hubinta iyo ansixinta xildhibaanada oo uu magacaabay Wasiirka Arrimaha Gudaha aan lagu dhisin hab waafaqsan dastuurka iyo nidaamka dowlad-dhisidda, isla markaana uusan metelin saamileyda deegaanka.

Sida lagu caddeeyay bayaanka, “Wasiirka Arrimaha Gudaha wuxuu si toos ah ugu adeegayaa musharrax gaar ah, isagoo marin habaabinaya geeddi-socodka dhismaha maamulka si uu u gaaro natiijo horay loo sii qorsheeyay.”

Musharraxiintu waxay sheegayaan in hab-dhaqanka wasiirka uu sababi karo khilaaf beeleedyo furan, burbur ku yimaada rajada dhismaha maamulka cusub iyo kalsooni darro soo wajahda shacabka iyo beesha caalamka.

Musharraxiinta ayaa si cad u sheegay in aysan aqbali doonin doorasho si gaar ah loogu daneynayo musharrax gaar ah, iyagoo sheegay in mas’uuliyadda wax kasta oo ka dhasha fara-gelinta hannaanka doorashada ay si buuxda u qaadi doonto dowladda dhexe, si gaar ahna Wasiir Cali Xoosh.

Si kastaba, Maamulka cusub ee Waqooyi Bari oo si toos ah ugu xiran Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa haatan wajahaya caqabado hor leh, iyadoo dowladda dhexe ku adkeysaneyso sii wadista dhismaha, xilli ay soo baxayaan inay shaqsiyaad gaar ah u wado hoggaanka maamulkan.

Laascaanood (Caasimada Online) – Maamulka cusub ee Waqooyi Bari ayaa qorsheynaya in uu deked ka dhisto magaalo xeebeedka Laasqoray, sida uu shaaciyay Hoggaamiye Cabdulqaadir Firdhiye.

Firdhiye oo haatan musharax madaxweyne ah ayaa shaaciyay in ay Laasqoray ka dhisanayaan deked, xilli maamulka Puntland uu halkaasi u dirayo ciidamada badda ee PMPF, si ay uga sameystaan saldhig weyn.

“Waxaan dhisaynaa dekedda Laasqoray, garoomada diyaaradaha deegaankeenna, waxaan ka faa’ideysanaynaa kheyraadkeenna bad, berri iyo buuraha,” ayuu yiri hoggaamiye Cabdulqaadir Firdhiye.

Hadalka Firdhiye ayaa imanaya xilli Imaaraadka uu ka cabsi qabay in maamulka cusub uu ku dhaqaaqo qorshahan, wuxuuna Madaxweynaha Puntland, Saciid Deni ka dalbaday inay ka hortagaan dhismaha deked laga sameeyo Laasqoray, uuna halkaasi geeyo ciidamada uu maalgeliyo Imaaraadku ee loo yaqaano PMPF.

Maamulka Puntland ayaa haatan wada qorshaha uu ciidamada PMPF ku geynayo magaalo xeebeedka Laasqoray ee gobolka Sanaag. Ciidamadan ayaa saldhig cusub ka sameysanaya magaaladaasi, iyadoo maamulka Puntland uu sheegay in halkaasi laga abaabuli doono howl-gallo ka dhan ah AS iyo kooxaha lamidka ah.

Saldhiga Laasqoray ayaa noqon doona saldhiga labaad ee ugu weyn oo ay leeyihiin ciidamada gaarka ah ee PMPF, marka laga yimaado kan Boosaaso. Sida ay hore u baahisay Caasimada Online, dowladda Imaaraadka Carabta ayaa doonaysa in magaaladan toos loo hoos geeyo maamulka Deni.

Qorshahan ayaa salka ku haya si looga hortago in degmada Laasqoray laga dhiso dekad uu yeesho maamulka cusub ee lagu dhisayo Laascaanood. Madaxweynaha Puntland, Saciid Deni ayaa haatan ku dhaqaaqay fulinta qorshaha Imaaraadka gadaal ka riixayo.

Si kastaba, Imaaraadka ayaa si weyn uga walaacsan in maamulka Waqooyi Bari uu qaado tallaabo uu ku dhisanayo dekadda Laasqoray. Sababta Imaaraadku ay cabsi badan uga qabaan in Laasqoray deked cusub laga dhiso waa inay cuuryaamin karto maalgashigooda dekadaha Berbera iyo Boosaaso.