Minneapolis (Caasimada Online) – Tan iyo markii uu bilowday howlgalka loogu magac daray “Operation Metro Surge” bishii December ee la soo dhaafay, maamulka madaxweyne Trump ayaa olole dhaqaale iyo cadaadis xooggan ku qaaday bulshada Soomaaliyeed ee dalka Mareykanka.

Maamulka ayaa adeegsanaya hanjabaado isugu jira xarig, masaafurin, iyo in dadka lagala laabto sharciga magangalyada ku meel gaarka ah, arrintaas oo cabsi gelisay isla markaana hoos u dhac weyn ku keentay ganacsiyadii mashquulka badnaa ee xarumaha Soomaalida, sida suuqa caanka ah ee Karmel Mall.

Hadda, maamulka ayaa cunaqabateyntan ballaariyay isagoo gaarsiiyay ilaa qaaradda Afrika, wuxuuna shuruudo iyo canshuuro cusub ku rogay lacagaha Mareykanka looga diro Soomaaliya.

Xamza Isxaaq oo ah kalkaaliso caafimaad iyo milkiile dukaan oo ku yaalla Karmel Mall, ayaa sheegtay in qorshahan lagu xakameynayo lacagaha la diro uu reebi doono saameyn baaxad leh. Xamdi ayaa xustay in lacagta ay bishii u dirto ehelkeeda ay ka saacido bixinta baahiyaha aasaasiga ah ee nolosha, sida cuntada, kirada guryaha, dharka iyo waxbarashada.

Dadka Soomaaliyeed ayaa in ka badan boqolkiiba 50 waxay ku nool yihiin saboolnimo, iyagoo maalintii hela wax ka yar 2 doolar. Sida lagu xusay xog uu daabacay wargeyska The Interpreter, sanadkii 2023-kii qurba-joogta ayaa dalkooda u diray lacag xawaalad ah oo gaareysa 1.73 bilyan oo doolar. Lacagtan oo ka dhigan boqolkiiba 16.5 wax soo saarka guud ee dalka (GDP) ayaa si weyn uga badan dhammaan deeqaha bani’aadannimo iyo kuwa horumarineed ee la geeyo Soomaaliya.

Dhibaatooyinka cusub ee maamulka Trump uu ku hor-gudbay xawaaladaha ayaa laga cabsi qabaa inay si dadban u sii wiiqaan xasilloonida gobolka Geeska Afrika, taasoo dhalin karta mowjado tahriib oo horleh.

Waaxda Maaliyadda ee Mareykanka ayaan dhankeeda ka soo jawaabin codsiyo loo diray oo lagu weydiinayay inay arrintan faahfaahin ka bixiso.

Xoghayaha Maaliyadda Mareykanka Scott Bessent ayaa bishii Janaayo ku dhawaaqay in baaritaan lagu sameynayo shirkadaha xawaaladaha Soomaalida, kadib maqaal aan sal lahayn oo lagu daabacay wargeys garabka midig ah.

Maqaalkaas ayaa ku andacooday in lacago si sharci darro ah lagu helay si ula kac ah loogu diro kooxda Al-Shabaab oo ay dowladda Mareykanku u aqoonsan tahay urur argagixiso.

Xamdi Isxaaq ayaa xustay in eedeymahan xiriirinaya Soomaalida Mareykanka iyo ururada argagixisada ay yihiin kuwo been abuur ah oo dhaawacaya sumcadda bulshada dhexdeeda, iyadoo tiri, “Waxaan nahay dad xoogsato ah, badideenna waxaan u shaqaysannay hantida aan haysanno.”

Sagaalkii bishii Janaayo, laanta dambi baarista maaliyadda ee loo yaqaan FinCEN, ayaa soo saartay amar lagu beegsanayo aagag juquraafiyeed gaar ah. Amarkan ayaa shirkadaha xawaaladaha iyo bankiyada ku yaalla ismaamullada Hennepin iyo Ramsey faraya in ay Waaxda Maaliyadda soo wargeliyaan ciddii Soomaaliya iyo dalal kale u dirta lacag dhan $3,000 ama ka badan.

Sharcigan ayaa dhaqan galay 12-kii Febraayo, wuxuuna socon doonaa ilaa 10-ka Agoosto, in kasta oo xoghayaha maaliyadda uu kordhin karo mudadaas.

In kasta oo ay FinCEN ku andacooneysa in ay baareyso in lacagaha dibadda loo diro ay yihiin kuwo la xiriira khayaanooyinka barnaamijyada taakulaynta dowladda, xaqiiqada ayaa ah in dadka lagu helo dambiyada khayaanada aysan u badnayn inay lacagtooda u diraan waddan nidaamkiisa dowladeed iyo midkiisa dhaqaaleba ay liitaan oo kale.

Xoghaye Bessent ayaa bayaan uu soo saaray ku yiri, “Waan dabagalnay halka ay lacagtu aaday waana baaraynaa,” inkastoo uusan faahfaahin sida ay waaxdiisu u samayn doonto arrintaas.

Dhinaca kale, sharciga cusub ee arrimaha gudaha ee madaxweyne Trump, ee loo yaqaan ‘One Big Beautiful Bill Act’, ayaa soo kordhiyay canshuur cusub oo dhan boqolkiiba hal (1%) oo la saarayo lacagaha Mareykanka laga diro ee dalka dibaddiisa aada.

Canshuurtan oo u dhiganta $10 in laga qaado $1,000 kasta oo la diro, ayaa dhaqan gashay kowdii bishii Janaayo, waxayna dheeri ku tahay shantii doolar ee asalka ahayd ee shirkaduhu ay badiyaa ku qaadaan adeegga xawaaladda. Shirkadahan ayaa lagu khasbay in ay canshuurtaas ururiyaan oo ay saddexdii biloodba mar ku wareejiyaan hay’adda dakhli ururinta ee IRS, haddii kale ay la kulmayaan ganaaxyo culus.

Borofisar Paul Vaaler oo wax ka dhiga Kulliyadda Maamulka ee Carlson ee Jaamacadda Minnesota, ayaa tallaabadan ku tilmaamay mid isir-sooc ah oo si gaar ah loogu bartilmaameedsanayo soo-galootiga.

Waxa uu xusay in dad badan oo soogalooti ah ay markii horeba la tacaalayeen caqabado ka hor istaagaya furashada xisaabaad banki, beddelkeedana ay fursadda kaliya ee ay haystaan tahay in ay isticmaalaan xawaaladaha. Waxa uu yiri, “Waan ognahay in sharcigani yahay mid takoor ah sababtoo ah si siman uma khuseeyo dhammaan xawilaadaha caalamiga ah.”

Maamulka Trump ayaa sidoo kale ka fiirsanaya shuruudo cusub oo bankiyada ku qasbaya inay si dhab ah u xaqiijiyaan heerka dhalashada macaamiishooda, arrintaas oo qaar badan oo kamid ah soo-galootiga ku riixi karta in ay isaga baxaan nidaamka bangiyada rasmiga ah, oo ay maciin bidaan habab dhaqaale oo khatar ah sida goobaha deynta dulsaarka badan, lacagaha dhijitaalka ah, ama ay guryahooda ku keydsadaan lacag caddaan ah.

Abdulaziz Sugule, oo ah guddoomiyaha dallada shirkadaha xawaaladaha Soomaalida Mareykanka ee (SAMSA), ayaa sheegay in hadallada Bessent ay muujinayaan faham darro weyn oo ku aaddan doorka muhiimka ah ee xawaaladaha.

Waxa uu sheegay in shirkadaha xawaaladuhu ay gaaraan meel kasta oo Soomaaliya ka mid ah, oo ay ku jiraan magaalooyinka yaryar iyo deegaannada miyiga ah ee aysan bankiyada rasmiga ah ka hawlgalin, taasina ay tahay sababta ay halbowle ugu yihiin nolosha dadka Soomaaliyeed. Waxa uu intaas raaciyay in xawaaladuhu, sida hay’ad kasta oo maaliyadeed, ay waajib ku tahay inay raacaan xeerarka Waaxda Maaliyadda.

Sida uu sheegay Sugule, dadka intiisa badan ayaa bishii dira kaliya $450 ilaa $500, xaddigaas oo aad uga yar shuruudda $3,000 ee sharciga cusub ku xiran tahay, inkastoo canshuurta boqolkiiba halka ah (1%) ay saameyneyso.

Si kastaba ha ahaatee, waxa uu ka digay in eedeymaha lala xiriiriyay arrimaha isirka iyo juquraafiga ay bulshada dhexdeeda ka abuuri karaan argagax carqaladeeya dirista lacagaha. Dad yar ayuu sharcigu si toos ah u saameyn doonaa, iyadoo mararka qaar ay jiraan dad u dira $10,000 ilaa $20,000 qoysaskooda si ay ugu abuuraan ganacsiyo yaryar oo isku filnaansho gaarsiiya.

Warbixin uu dhawaan daabacay wargeyska The Washington Post ayaa iftiimisay in xitaa xubno ka tirsan maamulka Trump laftooda ay saluugsan yihiin beegsigan lagu hayo bulshada Soomaaliyeed.

Wargeyska oo soo xiganaya ilo wareedyo qariyay magacyadooda ayaa sheegay in John Hurley, oo loo magacaabay xoghayaha ku xigeenka waaxda dabagalka maaliyadda argagixisada, uu u gudbiyay Bessent walaaca uu ka qabo qorshahan.

Shaqaale ka tirsan Waaxda Maaliyadda ayaa warbixinta lagu xusay in ay xeerarkan u arkaan “kuwo iska hordhac ah oo ah qaab aan hufnayn oo lagu ciribtiro khayaanada, isla markaana u muuqda weerar siyaasadeysan oo lagu qaadayo gobolada taageera xisbiga Dimoqraadiga.”

Julie Siegel oo horey uga tirsanaan jirtay Waaxda Maaliyadda xilligii maamulka Biden, ayaa wargeyska u sheegtay in adeegsiga amaradan lagu beegsanayo xogaha guud ee magaalooyinka Mataanaha (Twin Cities) ay meesha ka saarayso kalsoonida shacabka Mareykanka ay ku qabaan hay’adaha maaliyadda.

Ugu dambeyn, Sofia Ahmed oo kamid ah ganacsatada suuqa Karmel Mall ayaa sheegtay in lacagta ay u dirto ehelkeeda ay ka dhigan tahay arrin badbaado nololeed, gaar ahaan xilligan adag ee maamulka Trump uu laalay dhammaan gargaarkii dowladda Mareykanka ay siin jirtay Soomaaliya.

“Shaqo la’aanta Soomaaliya aad ayay u sarreysaa, dadka badankood ee halkan jooga ayaa qoysaskooda taageera,” ayay tiri Sofia. Xogta Macrotrends ayaa muujineysa in heerka shaqo la’aanta Soomaaliya ay ahayd boqolkiiba 19 ama ka sareysay tan iyo horraantii 1990-meeyadii, xilligaas oo ay dhacday dowladdii dhexe ee Soomaaliya.

Boosaaso (Caasimada Online) – Wararka ka imanaya buuraleyda Calmiskaad ee gobolka Bari ayaa sheegaya in ugu yaraan 7 askari ay geeriyoodeen, kaddib markii qarax miino lala beegsaday gaari ay wateen ciidamo ka tirsan Puntland.

Qaraxan oo sida la sheegay ka dhashay miino nooca dhulka lagu aaso ah, ayaa maanta ka dhacay waddada cusub ee isku xirta magaalada Boosaaso iyo tuulada Dhaadaar ee degmada Qandala.

Wararka ayaa intaasi ku daraya in ciidamada la beegsaday ay halkaasi ka wadeen howlgallo miino-baaris ah.

Ciidamada gaariga saarnaa ayaa ka tirsanaa ururka Dhoore ee guutada Afmeer, oo ka mid ah ciidamada Daraawiishta Puntland, kuwaas oo haatan howlgallo ka dhan ah kooxda Daacish ka wada buuraleyda Calmiskaad.

Ilo deegaanka ah ayaa sheegay in qaraxu si toos ah u haleelay gaarigii ay wateen ciidamada, taasoo sababtay dhimashada askarta iyo burbur soo gaaray gaariga.

Buuraleyda Calmiskaad ayaa muddooyinkii dambe ahayd goob ay si joogto ah uga socdaan howlgallo militari oo ay wadaan ciidamada Puntland, kuwaas oo lagu bartilmaameedsanayo dagaalyahannada kooxda Daacish ee ku dhuumaaleysanaya aaggaas.

Ma aha markii ugu horreysay oo qaraxyo miinooyin lagu aaso waddooyinka ay isticmaalaan ciidamada Puntland ee ka howlgala Calmiskaad. Marar badan ayaa qaraxyo la mid ah ay ka dhaceen waddooyinka gobolka Bari, kuwaas oo sababay khasaare kala duwan.

Ciidamada Puntland ayaa in ka badan 15 bilood dagaal kula jira kooxda argagixisada ah ee Daacish, waxaana kooxda lagu gaarsiiyay khasaare xooggan, iyadoo laga xoreeyay deegaanno hor leh.

Hase yeeshee, weli kooxda si dhameystiran loogama sifeyn buuraleyda Calmiskaad, iyadoo meelo ka mid ah ay ku dhuumaaleysanayaan maleeshiyaad ka tirsan kooxda.

Ilaa hadda ma jiro war rasmi ah oo ka soo baxay saraakiisha ciidamada Puntland oo ku saabsan khasaaraha rasmiga ah ee ka dhashay qaraxan, inkastoo wararka hordhaca ah ay sheegayaan dhimashada ugu yaraan toddobo askari.

Muqdisho (Caasimada Online) – Taliyaha Qaybta Guud ee Booliska Gobolka Banaadir, Gaashaanle Sare Mahdi Cumar Muumin, ayaa maanta hanjabaad culus u diray siyaasiyiinta mucaaradka, kuwaas oo ku goodiyay in haddii doorashada dib uga dhacdo 15-ka May wixii dhaca mas’uuliyadeeda uu qaadi doono Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud.

Taliye Macallin Mahdi ayaa sheegay in ammaanka iyo xasilloonida caasimadda aan cidna looga waaban doonin, meeqaam kasta ha lahaadee, sida uu hadalka u dhigay.

“Ammaanku maaha siyaasad, ammaanku waa nolosha qof kasta oo muwaadin ah. Hooyada Soomaaliyeed ee laamiga ku gadaneysa tukaanka amni ayay u baahan tahay, wiilka ama gabadha Soomaaliyeed ee iskuul u socdo ammaan ayay u baahan yihiin,” ayuu yiri Taliyaha Qaybta Guud ee Booliska Gobolka Banaadir.

Waxa uu intaas kusii daray: “Ammaanka lama siyaasadayn karo, gorgortana lagama galayo. Kuwa hadlaya iyo kuwa ka dambeeya waxaa leenahay amniga ha noogu imaanina, hay’adaha ammaanka ayaa mas’uul ka ah. Qof kasta oo isku daya inuu wax u dhimo ammaanka gacan adag ayaa ku qabaneynaa.”

Macallin Mahdi ayaa carabka ku adkeeyay in aysan marna raalli ka noqon doonin in ammaanka dib loo celiyo, isla markaana ay mar kale kusoo laabtaan qaraxyadii ka dhici jiray Muqdisho, oo ay muddooyinkii dambe ka raysatay falalka amni-darrada ee argagixisada.

“15-ka May haddii la gaaro waa dagaalameyna dadka dhahaayo, ma waxaad u xiisteen tacsiyeynta saaxibadiina. Qof kasta oo amniga wax u dhimaayo waa khaa’inul waddan,” ayuu hadalkiisa sii raaciyay Taliye Macalin Mahdi.

Hadalkan ayaa imanaya xilli hoggaamiyeyaasha mucaaradka ay ka digeen ku dhaqanka dastuurka cusub ee uu meel-mariyay Baarlamaanka Soomaaliya iyo in dib looga dhaco waqtiga doorashada.

Dastuurka cusub ee mucaaradka diidan yahay ayaa jideynaya muddo kororsi hal sano ah, sida uu dhawaan goob fagaare ah ka sheegay guddoomiye Sheekh Aadan Madoobe.

Si kastaba, Soomaaliya ayaa haatan taagan isgoys siyaasadeed oo xasaasi ah, iyadoo la’isku hayo hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka lagu sameeyay dastuurka, waxaana sii dheer xaalad kale oo ka dhalatay abaaraha baahsan ee ka jira dalka.

Hoos ka daawo muuqaalka

Gaalkacyo (Caasimada Online) — Guddoomiyaha gobolka Mudug ee Puntland, Faysal Sheekh Cali “Jifo-jabsade”, ayaa madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ku eedeeyay inuu taageero iyo hub siiyay ciidamo beeleedyo uu sheegay in lagu wiiqayo amniga iyo xasilloonida deegaannada Puntland.

Guddoomiyaha oo xalay ka hadlay munaasabad ka dhacday magaalada Gaalkacyo ayaa sheegay in dowladda federaalka ay diiday taageeradii tooska ahayd ee ay siin lahayd ciidamada ammaanka Puntland, islamarkaana taa beddelkeeda ay xoogga saartay, sida uu hadalka u dhigay, abaabul ciidan oo lagu dhaawacayo maamul dhisan.

“Xasan wuxuu diiday mushaarkii iyo mashaariicdii ciidamada ammaanka Puntland ee Daraawiishta iyo Booliska, wuxuuna nagu hubeeyay ciidamo beeleedyo uu doonayo inuu nagu burburiyo,” ayuu yiri Jifo-jabsade.

Eedeymahan ayaa kusoo aadaya xilli uu sii xoogeysanayo khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya Puntland iyo dowladda federaalka, khilaaf salka ku haya arrimo is biirsaday oo ay ka mid yihiin wax-ka-beddelka dastuurka, amniga, mashaariicda horumarinta, iyo awood-qeybsiga dalka.

Guddoomiyaha Mudug ayaa sidoo kale ku eedeeyay madaxweyne Xasan Sheekh inuu hor istaagay dhaqaalihii iyo mashaariicdii horumarineed ee Puntland loo qoondeeyay, gaar ahaan mashruuca dhismaha waddada Gaalkacyo iyo Bacaadweyn.

“Anagu waa isku filanahay ciidan ahaan iyo dhaqaale ahaan. Madaxweyne Xasan wuxuu hor joogsaday dhaqaalihii horumarinta qoondadii Puntland, wuxuu diiday baasaboorrada ciidankii ku dhaawacmay dagaalka Calmiskaad, wuxuuna isku dayey inuu burburiyo Puntland iyo maamulo dhisan oo uu ku hubeeyey ciidan beeleedyo,” ayuu mar kale yiri guddoomiyuhu.

Wuxuu hadalkiisa ku xoojiyay in Puntland ay dareemeyso cadaadis siyaasadeed iyo mid dhaqaale oo uga imaanaya Villa Somalia, isaga oo tilmaamay in taasi ay qeyb ka tahay muran muddo soo jiitamayay oo labada dhinac u dhexeeyay.

Khilaafka u dhexeeya Puntland iyo dowladda federaalka ma ahan mid cusub, balse wuxuu si weyn u sii fogaaday tan iyo markii Puntland ay ka hortimid wax-ka-beddelladii lagu sameeyay Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ee Soomaaliya.

Puntland ayaa ku doodaysa in wax-ka-beddellada dastuurka ee ay ansixiyeen hay’adaha federaalka aan lagu marin hannaan heshiis qaran oo loo dhan yahay, islamarkaana aan lagala tashan dowlad-goboleedyada sida uu farayo dastuurkii lagu heshiiyay 2012, inkasta oo dastuurkii 2012 uu yahay mid sidoo kale aan lagu heshiin, oo ay intiisa badan ay soo qoratay Puntland.

Dhankeeda, dowladda federaalka ayaa isbeddelladaas u aragta tallaabo sharciyeynaya nidaamka dowladnimada iyo dhammeystirka dastuurka dalka. Hase yeeshee Puntland waxay arrintaas u aragtaa mid awood dheeraad ah siinaysa madaxtooyada dhexe, isla markaana yareyneysa doorka dowlad-goboleedyada.

Arrintan ayaa sababtay in xiriirka Garowe iyo Muqdisho uu galo marxalad adag, iyadoo Puntland marar badan sheegtay inay si madax-bannaan isu maamuli doonto ilaa laga gaarayo heshiis siyaasadeed oo cusub oo ku saleysan wada-tashi qaran.

Khilaafka ma ahan mid siyaasadeed oo keliya, balse wuxuu si toos ah u saameeyay iskaashiga amni ee labada dhinac. Puntland ayaa muddooyinkii dambe xoojisay howl-gallada ka dhanka ah kooxaha argagixisada, gaar ahaan buuraha Calmiskaad, halkaas oo ay dagaallo culus kula gashay maleeshiyaad xiriir la leh Daacish.

Mas’uuliyiinta Puntland ayaa marar badan sheegay in aysan helin taageeradii buuxday ee dowladda federaalka, inkastoo Muqdisho ay dhankeeda ku adkeysaneyso in amniga dalka uu yahay mas’uuliyad qaran oo mideysan.

Eedeynta cusub ee ka timid guddoomiyaha Mudug ayaa muujineysa in Puntland ay wajaheyso culeys dhaqaale, kadib markii ay yaraatay taageeradii maaliyadeed ee ka iman jirtay Muqdisho.

Jifo-jabsade ayaa sidoo kale khudbaddiisa ku dhaliilay wax-ka-beddelka lagu sameeyay Dastuurkii Ku-meel-gaarka ahaa ee 2012, isaga oo ku tilmaamay mid sharci-darro ah.

Wuxuu carrabka ku adkeeyay muhiimadda ay leedahay ilaalinta nidaamka dastuuriga ah, isaga oo sheegay in wixii wax-ka-beddel ah ay tahay in lagu saleeyo wada-tashi qaran oo loo dhan yahay, si loo ilaaliyo midnimada dalka iyo xasilloonida siyaasadeed.

Kulanka uu ka hadlay guddoomiyaha gobolka Mudug, oo lagu qabtay hoolka madaxtooyada ee magaalada Gaalkacyo, waxaa kasoo qeyb galay mas’uuliyiin ka tirsan dowladda Puntland, maamulka gobolka iyo kan degmada, saraakiisha booliiska, waxgarad, iyo qeybaha kala duwan ee bulshada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa sheegtay in markii ugu horreysay ay soo tababareyso ciidan ku duuli kara Baarashuut, si loo hormariyo xirfadda Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed.

Taliyaha Ciidanka Xoogga Sarreeye Guuto Ibraahim Maxamed Maxamuud ayaa sagootiyay cutub kamid ah ciidankan oo loo qaadayo tababar xagga dibadda ah, isagoo ka warramay ahmiyadda uu aqoon kororsigan u leeyahay Ciidanka Qaranka oo hadda sameynaya dib usoo kabasho wayn.

Jeneraal Ibraahim ayaa sheegay in lagama maarmaan ay tahay in ciidanka uu kasoo dhalaalo barashada aqoonta ee loogu talagalay in lagu dhiso xirfadaha ciidanimo, isagoo kula dardaarmay inay ka faa’iideystaan koorsadan muhiimka ah.

Taliyaha ayaa si gaar ah xusay in ciidamadan ay soo qaadan doonaan xirfado ku saabsan barashada Madallaadka ama waxa loo yaqaanno adeegga isticmaalka Baarashuutka ee looga soo dhaadhaco gaadiidka cirka, gaar ahaan diyaaradaha ciidamada, maadaa talisku helay diyaarado dagaal oo casri ah.

“Ciidanka Xoogga Dalka, Unit horay loo diray oo Baarashuut soo bartay ma jiro marka laga soo tego dowladdii dhexe waxaa tihiin cutubkii ugu horreeyay ee inta la diro oo fursaddaas helay” ayuu yiri Taliyuhu.

Waxaa kale oo uu intaas ku daray “Waa muhiim in aad go’aamisaan fursadaha ay heli doonaan ciidanka idinka dambeeya ee loo qaadayo dibadaha”.

Sidoo kale, wuxuu qiray in tababarkan aqoon kororsiga ah uu yahay mid culus oo u baahan ad-adeeg iyo dulqaad, isagoo ciidanka faray in waji furfuran ay kula dhaqmaan ciidamada shisheeye ee ay la qaadan doonaan tababrkaasi.

Si kastaba, Soomaaliya, ayaa xilligan meel wanaagsan ka gaartay dhismaha ciidamada, waxaana ka caawiyay dowlado waa wayn, sida Mareykanka, Turkiga iyo kuwa kale oo saaxib ah, kana taageero dhanka howlaha milatariga.

Warsheekh (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa maanta qaaday tallaabo deg-deg ah oo la xiriirta dagaal beeleedka haatan kasoo cusbooday ee gobolka Shabeellaha Dhexe, kaas oo uu shalay ku dhintay Muuse Xaadoole oo la dhashay Xildhibaan Cismaan Xaadoole oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya.

Dowladda Soomaaliya ayaa ciidamo u dirtay deegaanka lagu dagaalamay ee Bashaqle, gaar ahaan cutub ka tirsan kumaandooska Gorgor, kuwaas oo kala dhex-galay labada dhinac, waxayna durbo ku guuleysteen inay kala qaadaan maleeshiyaadka dagaalamay.

Sidoo kale, ciidanka Gorgor ayaa bilaabay howlgal amni xaqiijin ah, laguna baadi goobayo shaqsiyaadkii ka dambeeyay dagaalka khasaaraha dhaliyay ee ka dhacay halkaasi.

Dagaalka ayaa la sheegay inuu ka dhashay khilaaf xoogan oo ku saabsan guddoomiye waaxeed cusub, kaas oo dhawaan guddoomiyaha degmada Warsheekh u magacaabay deegaanka Bashaqle. Khilaafkan ayaa sababay isku dhac culus oo labada dhinac ku dhexmaray deegaanka.

Inta la xaqiijiyay, ugu yaraan shan qof ayaa ku dhintay dagaalkan, kuwaas oo uu ku jiro Muuse Xaadoole, oo ah walaalka Xildhibaan Cismaan Xaadoole oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya.

Deegaanka lagu dagaalamay ee Bashaqle ayaa ah deegaan muhiimad leh, iyadoo loo qorsheeyay in laga dhiso garoon casri ah iyo deked cusub oo ka mid ah mashaariicda horumarineed ee magaalada Muqdisho.

Si kastaba, Dhacdadan cusub ayaa muujinaysa baahida loo qabo in si degdeg ah loo xalliyo khilaafaadka beeleed ee ka dhaca gobollada dhexe, si loo xaqiijiyo horumar waara iyo nabadgelyo u horseeda bulshada deegaanka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa markii ugu horreysay si faahfaahsan uga hadashay sare u kaca ku yimid qiimaha shidaalka ee dalka, oo saameyn weyn ku yeeshay gaadiidleyda oo maalmahan cabasho ka muujinayay, maadaama ay saameysay shaqadooda.

Ku-simaha wasiirka ahna wasiir ku xigeenka wasaaradda batroolka iyo macdanta ee XFS Xildhibaan Cabdiwahaab Cabdi Cumar (Caananuug) oo maanta shir jaraa’id u qabtay warbaahinta ayaa sheegay in ay la kulmeen ganacsatada, isla markaana ay kala hadleen xaaladaha soo kordhay.

Caananuug ayaa sheegay in ganacsatadu ay ka dhageysteen warbixin ku aadan shidaalka, ayna u sheegeen in helitaankiisa uu noqday mid adag, isla markaana ay ku helaan qiimo aad u sarreeya, taas oo keentay sicir bararka.

“Muwaadiniinta sharafta leh waxaan u caddeyneynaa in wasaaradda batroolka wadatashi iyo wada-hadal marka ay la yeelatay ganacsatada kadib oo ay dhageysteen ganacsatada iyo dhibaatooyinka lasoo darsay xaaladaha uu adduunka ku jiro maanta, gaar ahaan bariga dhexe waxay noo sheegeen dhibaatooyinkii ay qabeen, waxaana kamid ah in helitaanka shidaalka uu dhib noqday wixii ay heleena qarashka ay ku heleen uu aad qaali u yahay” ayuu yiri Caananuug.

Sidoo kale wuxuu intaas ku daray in ka wasaarad ahaan ay ka codsadeen in loo dhimriyo shacabka, isla markaana aan looga faa’iideysan daruufta jirta.

“Sidaas daraadeed waxaan ka codsanay ka wasaarad ahaan inay u dhimriyaan muwaadiniinta Soomaaliyeed wax ka badan waxa ay qaadi karaana aan la dul saarin, haddii ay ku helaana shidaalka qiimaha ugu macquulsan in ay hoos u dhigaan” ayuu sii mar kale yiri wasiirku.

Waxaa kal oo u sii raaciyay “Ganacsatada Soomaaliyeed waxaan ka codsaneynaa iyadoo lagu jiro bisha barakeysan ee Ramadaan iyadoo waddanku ku jiro xaalad abaar ah oo aad u saameysay dhinac walba in ayna macaash ka badan macaashka xalaasha u ah ayna maanta daruufaha jira aawadood uga faa’iideysanin”.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan caasimadda Muqdisho ay wajaheyso saameyn lama filaan ah oo dhanka dhaqaalaha ah, oo kaga imaaneysa dagaalka Mareykanka iyo Israa’iil ay ku qaadeen Iiraan. Qiimaha shidaalka ayaa tan iyo dagaalka cirka isku shareeray qiyaastii 77%, iyada suuqyada Muqdisho laga soo warinayo isbeddel lixaad leh oo ku yimid kharashka ku baxa tamarta.

Maalmo uun ka hor, halkii liitar ee shidaalka baasiinka ah ayaa si xasiloon loogu kala iibsanayay $0.65 (Senti). Si kastaba ha ahaatee, laga soo bilaabo fiidnimadii Jimcaha, qiimaha kaalmaha shidaalka ee magaalada ayaa gaaray $1.5, arrintaas oo darawalada gaadiidka ku reebtay la-tacaalidda xaqiiqadan cusub ee adag.

Muqdisho (Caasimada Online) — Madaxweynihii hore ee dalka, Maxamed Cabdullaahi Farmaajo, ayaa si kulul u cambaareeyay tacaddiyo iyo xarig uu sheegay in loo geystay qaar ka mid ah dhallinyarada ku shaqeysata mootooyinka Bajaajta ee magaalada Muqdisho, kuwaas oo shalay dhigay dibadbaxyo ay kaga cabanayaan sicir-bararka ba’an ee ku dhuftay shidaalka.

Dhallinyaradaas ayaa waxaa qaarkood shalay xiray ciidamada dowladda, oo isku dayay in ay joojiyaan dibad-baxa.

War-saxaafadeed kasoo baxay xafiiska Madaxweynihii hore ayaa lagu sheegay in dhallinyaradan ay si nabad ah u soo bandhigayeen cabashadooda ku aaddan duruufaha nololeed ee adag, wuxuuna dowladda ugu baaqay inay si degdeg ah xorriyaddooda ugu soo celiso dhallinyarada la xiray.

“Waxaan si adag u cambaaraynayaa tacaddiyada iyo xarigga loo geystay gaadiidlayda bajaajka magaalada Muqdisho. Dhallinyarada Soomaaliyeed ee aaminay dalkooda, kuna shaqeynaya duruufaha adag, waxa ay mudan yihiin garab istaag iyo in laga dulqaado culaysyada iyo canshuuraha ay ka cabanayaan,” ayuu yiri Farmaajo, isagoo intaas raaciyay in dowladdu ay ka waantowdo dhaqannada cabburinta ah ee ay kaga jawaabeyso tabashooyinka shacabka.

Bayaanka Farmaajo ayaa imaanaya saacado uun kadib markii darawallada mooto Bajaajta ay isugu soo baxeen waddada muhiimka ah ee Maka Al-Mukarrama, iyagoo gabi ahaanba xiray isgoyska mashquulka badan ee KM4, taas oo hakad gelisay isku-socodkii gaadiidka iyo dadweynaha ee caasimadda.

Dibadbaxayaasha ayaa si weyn uga careysan ganacsatada shidaalka oo ay ku eedeeyeen inay qiimaha qaaliyeeyeen, waxayna dowladda ka dalbadeen inay soo farageliso arrintan.

Saan Miyaa, oo ka mid ah darawallada dibadbaxayay oo la hadlay warbaahinta maxalliga ah, ayaa yiri: “Halkan waxa ka socda waa dibadbax nabadeed, buuq ma jiro. Annaga korkeenna ayaa lagu ganacsanayaa, marka in dowladda ay la jirto ganacsatada ama annaga inay nala jirto ayaa maanta kala caddaaneyso.”

Wuxuu intaas ku daray in ay bixiyaan canshuur dhan $15, balse aysan awoodin inay shidaal qaali ah ku shaqeeyaan. “Dowladdeenna waxaan ka codsaneynaa inay naga qabato ganacsatada. Dibadbaxaan illaa shidaalka laga raqiisinayo wuu soconayaa,” ayuu yiri.

Dhibaatadan ka taagan caasimadda ayaa salka ku haysa saameyn dhaqaale oo lama filaan ah oo ka dhalatay dagaalka ay Mareykanka iyo Israa’iil ku qaadeen dalka Iiraan, kaas oo gilgilay suuqyada tamarta ee caalamka.

Sida laga soo xigtay suuqyada Muqdisho, qiimaha shidaalka ayaa cirka isku shareeray qiyaastii 77% tan iyo markii uu dagaalku bilaabmay. Maalmo uun ka hor, halkii liitar ee shidaalka baasiinka (Petrol) ah ayaa lagu iibsanayay $0.65, balse laga soo bilaabo fiidnimadii Jimcaha, qiimaha kaalmaha shidaalka ee magaalada ayaa gaaray $1.50 halkii liitar.

Isbeddelkan lixaad leh ee ku yimid kharashka tamarta ayaa dhabar-jab dhaqaale ku noqday kumannaan dhallinyaro ah oo nolosha qoysaskooda ka soo saara kaxeynta mootooyinka Bajaajta, kuwaas oo hadda wajahaya xaqiiqo cusub oo adag.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada Booliska Soomaaliya ayaa maanta xabsiga dhigay Sacdiyo Macallin Cali (Sacdiyo Bajaaj) oo kamid ah dhalinyarada ku shaqeysata mootooyinka ee ka howlgala magaalada Muqdisho, taas oo maalmahan kasoo muuqatay baraha bulshada, iyada oo dhaleeceyneyso dowladda Soomaaliya.

Sacdiyo ayaa kamid ahayd koox dhalinyaro ah oo hoggaamineysay dibadbax ay haatan wadaan Bajaajleyda oo ka cabanaya qiimo kororka ku yimid shidaalka oo saameyn ku yeeshay shaqadooda.

Xarrigeeda ayaa waxaa durbo cambaareeyay mucaaradka, gaar ahaan siyaasiga Cabdiraxmaan Cabdishakuur Warsame oo wax laga xumaado ku tilmaamay, isaga oo sidoo kale dalbaday in si deg deg ah loo sii daayo Sacdiyo.

“Hoggaaminteeda dibadbaxa wuxuu muujinayaa geesinimo, masuuliyad muwaadinnimo iyo ruux xuquuq u doodis. Xarigga gabar dhallinyaro ah oo waxa kaliya ee ay samaysay uu yahay abaabulka dibadbax nabadeed wuxuu dirayaa farriin walaac leh, heerka xorriyadaha muwaadiniinta iyo xaqa ay u leeyihiin in ay cabashadooda muujiyaan” ayuu yiri Warsame.

Hoos ka akhriso qoraalka oo dhammaystiran;–

Waxaan si adag u cambaaraynayaa xarigga loo geystay Sacdiyo Macallin Cali, oo ah darawalad Bajaaj, isla-markaana ka mid ahayd dibadbaxayashii ka cabanayey culaysyada lagu hayo bahda Bajaajleeyda.

Sacdiyo ma aha oo kaliya wade Bajaaj ee waa gabar labo shahaado jaamacadeed shaqo ku waysay, balse sida dhallinyaro badan oo Soomaaliyeed waxay kaxaynta Bajaajta u dooratay in ay nafteeda iyo tan qoyskeeda ku maareyso.

Hoggaaminteeda dibadbaxa wuxuu muujinayaa geesinimo, masuuliyad muwaadinnimo iyo ruux xuquuq u doodis.

Xarigga gabar dhallinyaro ah oo waxa kaliya ee ay samaysay uu yahay abaabulka dibadbax nabadeed wuxuu dirayaa farriin walaac leh, heerka xorriyadaha muwaadiniinta iyo xaqa ay u leeyihiin in ay cabashadooda muujiyaan. Abaabulka iyo ka qaybqaadashada dibadbaxa nabadeed ma aha dembi balse waxaa danbi gelaya kuwa ku tumanaya xaq dastuurku damaanad qaaday.

Xilli dhallinyarada Soomaaliyeed ay horeyba u wajahayeen shaqo la’aan, duruufo dhaqaale oo adag, iyo fursado sii yaraanaya, jawaabta ay bixiyaan hay’adaha dowladdu waa in ay noqotaa wada hadal iyo wax ka qabad tabasho ee ma aha cabsi gelin iyo xarig.

Waxaan ugu baaqayaa hay’adaha nabdgelyada in ay si degdeg ah oo shuruud la’aan ah loo sii daayo Sacdiyo, lana ixtiraamo xuquuqaha dastuuriga ah ee muwaadinka.

Waxaa muuqaata in dowladdu ay cabsi wayn ka qabto abaabulka dhallinyarada iyo in ay cod midaysan xuquuqdooda ku dalbadaan, laakiin caburinta iyo aamusinta codkooda xal ma aha ee dhagaysiga tabashada iyo ka qaybgelinta talada ayaa xal ah.

Jabuuti (Caasimada Online) – Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, Madaxweynaha Jamhuuriyadda Jabuuti, Ismaaciil Cumar Geelle, iyo Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya, Abiy Ahmed ayaa caawa kulan saddex-geesood ah ku yeeshay magaalada Jabuuti ee caasimadda dalka Jabuuti.

Kulankan ayaa lagu xoojiyay iskaashiga wadajirka ah ee saddexda dal, iyadoo si gaar ah diiradda loo saaray arrimaha amniga gobolka, sida lagu sheegay bayaan kasoo baxay Villa Soomaaliya.

Sidoo kale, hoggaamiyeyaasha saddexda dal ayaa sidoo kale si qoto dheer uga wada-hadlay dagaalka argagixisada, dadaallada Soomaaliya ee dimuqraadiyeynta, xasilloonida Geeska Afrika, iyo horumarinta iskaashiga dhinacyada kala duwan.

Intii uu socday kulanka ayaa sidoo kale lagu lafaguray fursadaha lagu horumarin karo iskaashiga dhaqaale ee dalalka gobolka, gaar ahaan dhinacyada maalgashiga, ganacsiga iyo fududeynta isu-socodka dadka iyo badeecadaha.

Madaxda ayaa carrabka ku adkeeyay baahida loo qabo horumarinta kaabeyaasha dhaqaalaha ee isku xira dalalka Geeska Afrika, si loo xoojiyo isdhexgalka gobolka loona abuuro fursado dhaqaale oo waara.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa uga mahadceliyay dowladda iyo shacabka Jamhuuriyadda Jabuuti martigelinta kulankan, isaga oo adkeeyay muhiimadda ay leedahay sii joogteynta wada-tashiyada iyo iskaashiga lagu xoojinayo xiriirka dalalka gobolka.

Kulankan ayaa kusoo beegmaya xilli colaadda Bariga Dhexe ay sii xoogeysanayso, taas oo sare u qaadaysa walaaca laga qabo xaaladda amni ee gobolka.