Kismaayo (Caasimada Online) – Jubbaland ayaa maanta kiis xasaasi ah oo wayn ku heshay laba askari oo ka tirsan ciidamadeeda Daraawiishta, kuwaas oo la ogaaday inay si hoose ula shaqeyn jireen maleeshiyaadka kooxda Al-Shabaab.

Maxkamadda ciidamada maamulkaas ayaa maanta go’aan kasoo saartay kiiska labada askari, iyada oo ku ridday xukun adag, kadib markii ay ku heshay dambiga lagu soo eedeeyay.

Labada askari ayaa waxaa lagu kala magacaabaa Maxamed Aadan Sahal iyo Muuse Maxamed Nuur, waxaana lagu helay la shaqeynta kooxda Khawaarijta iyo ka iibsashada hubkii dowladda ugu dhiibtay in ay ku difaacaan shacabka maamulka Jubbaland.

Maxkamadeynta askartan waxaa goobjoog ahaa gudoomiyaha maxkamada, labadiisa ku xigeen, xeer ilaaliyeyaasha ciidamada Qalabka Sida ee Jubbaland iyo sidoo kale ehellada eedeysanayaasha.

Guddoomiyaha Maxkamada Ciidamada Qalabka oo ku dhawaaqay go’aanka ayaa sheegay in Maxamed Aadan Sahal iyo Muuse Maxamed Nuur lagu helay dambiga lagu soo eedeeyay, ayna  maxkamadda ku xukuntay min 5 sano oo xabsi ciidan ah.

Sidoo kale maxkamada ayaa soo bandhigtay qoryihii ay iibsadeen oo ehellada dambiilayaasha ay Jubbaland usoo celiyeen, sida ay sheegtay maxkamadda.

Ugu dambeyn xukunsanayaasha ayaa haysta fursad kale oo ay ku qaadan karaan racfaan, sida uu dhinacyada doodda u sheegay Gudoomiyaha Maxkamada Ciidamada Qalabka Sida Jubbaland Gaashaanle Sare Cabdullaahi Maxmuud oo soo xiray fadhiga maanta.

Horay ayaa sidaan oo kale Jubbaland waxa ay xukuno ugu ridday askar iyo shaqsiyaad kale oo lagu helay inay si hosoe ula shaqeynaayeen kooxaha argagixisada.

Si kastaba, Al-Shabaab ayaa ku xooggan deegaanno ka tirsan maamulkan, waxayna si buuxda u maamulaan gobolka Jubbada Dhexe iyo qaybo kale oo kamid ah Jubbada Hoose, halkaas oo ay kasoo abaabulaan weeraro ay ku qaadeen fariisimaha ciidamada.

Balcad (Caasimada Online) – Warar kala duwan ayaa kasoo baxaya khasaaraha ka dhashay qarax maanta ciidamo ka tirsan kuwa dadka deegaanka lagula eegtay aagga deegaanka Xawaaley oo u dhow degmada Balcad ee gobolka Shabeellaha Dhexe.

Qaraxa oo ahaa miino ayaa ka dhacay bar-kontarool oo ay ku sugnaayeen ciidamada Macawiisleyda, taas oo ku taalla halka loo yaqaanno Jameeco Misro-yarey, waxaana ka dhashay khasaare isugu jiro dhimasho iyo dhaawac.

Inta la xaqiijiyay waxaa weerarkan qaraxa ah ku dhintay ugu yaraan laba qof oo shacab ah, halka ay ku dhaawacmeen laba askari oo kamid ah ciidanka Macawiisleyda.

Dhaawacyada askarta oo xaaladooda liidato ayaa lagu soo warramayaa in deg-deg ah loogu soo qaaday magaalada Muqdisho oo haatan lagu dabiibayo xaaladooda caafimaad.

Xaaladda goobta uu qaraxu ka dhacay ayaa weli kacsan, waxaana isku fidiyay ciidamada deegaanka oo howlgal lagu baadi goobayo raggii falka ka dambeeyay ka wada halkaas.

Shabeellaha Dhexe ayaa waxaa haatan ka socda guluf dagaal oo ka dhan ah Al-Shabaab, kadib markii maleeshiyaadka argagixisada ah ay soo galeen deegaannada gobolkaasi, iyaga oo kasoo tallaabay deegaanada dhaca jinka wabiga Shabelle.

Balcad ayaa kamid ah meelaha lagu arkay xubnaha Khawaarijta oo saacado kooban kadib dib uga baxay, waxaana haatan halkaas ku sugan ciidanka Xoogga dalka.

Si kastaba, dowladda Soomaaliya oo kaashaaneyso dadka deegaanka ayaa haatan gobolka ka wadda howlgallo looga difaacayo inay Al-Shabaab dib ugu soo laabtaan deegaanadii horay looga saaray.

Dagaalka ayaa sidoo kale weji cusub yeeshay, waxaana kusoo biiray Itoobiya oo ciidamadii ugu badnaa soo gelisay xadka Soomaaliya, kuwaas oo haatan ay gaareen deegaanka Feerfeer, iyaga oo kadib usii gudbaya furinta hore ee Shabeelaha Dhexe.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, Mudane Cabdi Faarax Shirdoon Saacid oo qoraal soo saaray ayaa bogaadiyay tallaabada ay qaaday dowladda Soomaaliya ee ku aadan dib u fasixidda duulimaadyada diyaaradaha degmada Baardheere ee gobolka Gedo.

Saacid ayaa shaaca ka qaaday inuu soo dhaweynayo go’aanka dowladda, wuxuuna tilmaamay inuu yahay tallaabo loo qaaday dhanka wanaaga.

Sidoo kale wuxuu cadeeyay in Dowladda laga fadhiyo inay qaado xayiraadaha kale ee saaran magaalooyin kale ee Jubaland, si loo xaliyo dhibaatada ka taagan halkaasi.

“Waxaan soo dhaweynayaa go’aanka ay Dowladda Federaalka uga qaaday xayiraaddii duulimaadyada magaalada Baardheere, waa tallaabo loo qaaday dhanka saxda ah” ayuu yiri Cabdi Faarax Shirdoon.

Ra’iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya ayaa sidoo kale ugu baaqay dowladda dhexe inay ka fiirsato go’aanada xayiraadda ah, maadaama ay ka dhalaneyso dhibaato xooggan oo dhaqaale iyo dhibaato soo gaareysa dadka shacabka ah ee aan siyaasadda ku jirin.

“Sidoo kale, waxaan mar kale ugu baaqayaa Dowladda Federaalka inay si degdeg ah u fasaxdo duulimaadyada magaalooyinka kale ee Jubaland. Mar dambe in xayiraad la saaro qeyb kamid ah dalka waa in laga fogaadaa” ayuu sii raaciyay.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyadoo toddobaadkii lasoo dhaafay ay Baardheere ku geeriyootay hooyo umul ahayd laguna magacaabi jiray Farxiyo Xuseen, taas oo xaaladeeda wax looga qaban waayey degmada, kadibna la waayay diyaarad soo qaada.

Dhuusamareeb (Caasimada Online) – Magaalada Dhuusamareeb ee caasimadda Galmudug waxaa maanta lagu qabtay doorashada mid ka mid ah kuraasta ka banaan Golaha Shacabka ee Baarlamaanka Soomaaliya, iyadoo lasoo buuxiyay kursigaasi.

Kursigan oo tirsigiisu ahaa HOP#049 una horay ugu fadhiyay Mustaf Sheekh Cali Dhuxlow ayaa waxaa saaka loo doortay Maxamed Cabdi Cali Faarax, kaas oo sidaas uga mid noqonaya mudaneyaasha Golaha Shacabka.

Mustaf Dhuxulow ayaa lumiyay xubinnimadii Golaha Shacabka Soomaaliya, kadib markii loo magacaabay Agaasimaha Guud ee Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadda Soomaaliya.

Xildhibaanka soo baxay Maxamed Cabdi Cali Faarax ayaa loo xiray kursigan, waxaana lasii ogaa natiijada, maadaama ay la tartamay gabar malxiis ahaan loo soo diyaariyay.

Sidoo kale xildhibaanka cusub ee lagu doortay magaalada Dhuusamareeb ayaa waxaa dhalay ganacsadaha caanka ah Cabdi Cali Faarax ee kasoo jeeda Galmudug.

Dhinaca kale waxaa weli jira kuraas kale oo ka banaan baarlamaanka Soomaaliya, waana illaa 3 kursi oo kala ah kursigii uu ka tegay agaasimaha hay’adda NISA Mudane Cabdullaahi Maxamed Cali (Sanbaloolshe) iyo laba kuraas kale oo ay ka geeriyoodeen AUN xildhibaanada kala ah Khadiija Maxamed Diiriye iyo Maxamuud Maxamed Seeseey.

Si kastaba, tallaabadaan uu qaaday guddiga doorashada ayaa ka dambeysay, kadib markii 25-kii Bishii lasoo dhaafay guddoomiyaha Golaha Shacabka Sheekh Aadan Madoobe uu warqad uu u diray guddiga doorashooyinka, isaga oo ka dalbaday inay si dhaqso leh kusoo buuxiyaan kuraasta ka banaan Golaha Shacabka Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Waxaa cilad lama filaan ah ay ku timid qadka internet-ka Soomaaliya, taas oo si weyn looga dareemay magaalada Muqdisho iyo dalka intiisa kale.

Ciladda ayaa la xiriirta culeys ku yimid guud ahaan adeegga internet-ka, waxaana hoos u dhacay xawaarihiisa oo si weyn ay u dareemeen dadweynaha isticmaala.

Wararka ayaa sheegaya in cilad ay ku timid mid kamid ah xargaha xambaara internet-ka ee mara gacanka Cadmeed, waxayna taas sababtay in hoos u dhac uu ku yimaado xawaaraha internet-ka.

Soomaaliya oo kaliya ma ahan, waxaana sidoo kale ciladda internet-ka ay gaartay waddamada Masar, Pakistan iyo Kenya, maadaama ay iyaguna isticmaalaan xargaha mara badda hoosteeda.

Dhinaca kale shirkadda isgaarsiinta Hormuud ayaa xaqiijisay ciladda soo korortay oo si weyn loo dareemay maalmihii lasoo dhaafay, waxaya macaamiisha la wadaagtay farrriin wargelin ah.

“Waxaa cillad ku timid mid ka mid ah xargaha xambaara internet-ka ee badda hoosteeda mara, gaar ahaan aagga Badda Cas. Arrintan waxay saameyn ku yeelatay adeegyada internet-ka ee Soomaaliya, Kenya, Masar, iyo Pakistan, taasoo keentay hoos u dhac xawaare” ayaa lagu yiri qoraal kasoo baxay Shirkadda Isgaarsiinta Hormuud Telecom.

Sidoo kale farriin kale oo ay goordhow soo saartay shirkadda ayaa waxa ay ku sheegtay in la xalliyay ciladdii ku timid internet-ka, ayna ka howlgaleen kooxda farsamada ee shirkadda Hormuud oo kaashanaya khubaro caalami ah.

“Macaamiilkeena sharafta leh, Waxaan kuugu bishaaraynaynaa in aan xallinnay culeyskii internet-ka ee ka dhashay cillad soo gaartay mid kamid ah xargaha internet-ka xambaara ee mara badda hoosteeda” ayay mar kale qoraal ay soo saartay ku tiri Hormuud.

Marar kala duwan ayay cilad weyn ku timid adeegga internet-ka ee guud ahaan dalka, waxaana ka dhasha saameyn ballaaran, maadaama ay aad ugu xiran yihiin dadka Soomaaliyeed.

Feerfeer (Caasimada Online) – Ciidanka Difaaca Qaranka Itoobiya (ENDF) ayaa kumanaan askari ku daabulay magaalada xuduudda ku taalla ee Feerfeer, ayaga oo ku soo wajahan si ay uga qeyb qaataan howlgallada militari ee ka dhanka ah Al-Shabaab ee ka socda gobolka Shabeellaha Dhexe ee Soomaaliya.

Daabulaadda ciidamadan ayaa timid maalmo un kaddib markii diyaaradaha dagaalka Itoobiya ay duqeeyeen bartilmaameedyo Al-Shabaab oo ku yaalla Shabeellaha Dhexe, sida uu Khamiistii xaqiijiyay Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Cabdulqaadir Maxamed Nuur Jaamac.

Wasiirka, oo la hadlay Telefishinka Qaranka Soomaaliya (SNTV), ayaa sheegay in duqeymaha ay Itoobiya ka fulisay Soomaaliya ay heleen oggolaansho rasmi ah oo ka yimid dowladda federaalka, taasoo muujineysa iskaashi dhow oo dhanka amniga ah oo ka dhaxeeya Muqdisho iyo Addis Ababa. Si kastaba ha ahaatee, ma uusan bixin faahfaahin la xiriirta khasaaraha ama burburka ay geysteen duqeymahaas.

“Ma suurtagalayso in duqeyn laga fuliyo gudaha Soomaaliya iyadoo aan dowladda la ogeysiin,” ayuu yiri Wasiir Jaamac, isagoo adkeeyay xiriirka dhow ee militari ee labada dal.

Duqeymahan ayaa yimid xilli ay sii xoogeysanayaan weerarrada Al-Shabaab, iyadoo dhowaan ay beegsatay saldhigyada militari ee Soomaaliya iyo goobo rayid ah oo ku yaalla gobollada Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe.

Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed, oo kaashanaya maleeshiyaadka deegaanka iyo saaxiibbada caalamiga ah, ayaa ku howlan dagaallo dib u xoreyn ah oo lagu doonayo in dib loogu la wareego dhul ay horey u maamulayeen Al-Shabaab.

Hawlgalka militari ee Itoobiya ayaa daba socda heshiis iskaashi oo dhanka amniga ah oo ay labada dal gaareen, kaasoo si gaar ah diiradda u saaraya la-dagaallanka Al-Shabaab. Wasiir Jaamac ayaa xusay in iskaashiga militari ee labada dal uu ku saleysan yahay heshiiskii Ankara, kaasoo hagaya wada-shaqeynta amni ee Addis Ababa iyo Muqdisho.

Bishii hore, Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa si rasmi ah u saxiixay heshiis u oggolaanaya ciidanka ENDF in ay ka howlgalan gudaha Soomaaliya iyagoo ka tirsan Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM).

Iskaashigan amni ee dib loo cusbooneysiiyay ayaa yimid kaddib markii xiriirka labada dal uu soo hagaagay, ka dib khilaaf sannad socday oo salka ku hayay heshiiskii muranka dhaliyay ee Itoobiya ay la gashay Somaliland ee la xiriiray marin badeed helista.

Iskaashigan cusub ee militari wuxuu muujinayaa isbeddel istiraatiiji ah oo ay labada dal sameynayaan si ay u xakameeyaan dib usoo kabashada Al-Shabaab ee bartamaha Soomaaliya.

Keenista ciidanka Itoobiya ee Feerfeer iyo duqeymihii ugu dambeeyay waxay muujinayaan mowqifka adag ee Itoobiya ay ka qaadaneyso sidii ay uga hortagi lahayd in saameynta Al-Shabaab ay u gudubto gudaha dhulkeeda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Qaar kamid ah darawallada Bajaajleyda ayaa maanta dibad-bax cabasho ah ka dhigay gudaha magaalada caasimada ah ee Muqdisho, iyaga oo ka cabanayo Taliska Taraafikada ee gobolka Banaadir.

Darawallada oo la hadlay warbaahinta ayaa ka warbixiyay ujeedka banaan-baxooda, waxayna sheegeen in iyaga iyo Taraafikada ay isku hayaan arrimo la xiriira Leesinka.

Oday kamid ah Bajaajleyda ayaa sheegay in Leesinkiisa uu ku maqan yahay wasaaradda gaadiidka, welina aanu soo bixin, haddana ay dhib ku hayaan ciidamada Taraafikada.

“Leesinkeyga aniga waxaa iga qabto wasaaradda gaadiidka welina imtaxaanka ma helin inaan baasay iyo in kale, ninkii aan ka rabayna wuu i fasixi la’ahay” ayuu yiri mid kamid darawallada dhigay dibad-baxa.

Sidoo kale darawal kale ayaa goobta ka sheegay in xittaa lacago ay ka qaadaan ciidanka Taraafikada marka ay ku qabtaan waddooyinka, taasina ay tahay caqabad soo korortay.

“Maalin kasta marka laga reebo jimcaha waxaa nagala qaadaa 5 dollar, annagana inteena badan mootooyinka waxaan ku wadnaa kiro marka Soona waa lagu jiraa Taraafikana dhib wayn ayay nagu haysaa” ayuu yiri darawal kale oo Bajaajle ah.

Intaas kadib waxaa dibad-baxayaasha u tegay taliye ku xigeenka Taraafikada Najiib Carab, isaga oo u ballan qaaday in cabashadooda si deg deg ah wax looga qaban doono.

“Dad aad ku qanacsan tihiin oo guddi ah soo dira go’aan annaga ayaa soo siineyno” ayuu yiri Taliye Najiib Carab oo goobta kula hadlay dibadbaxayaasha.

Bajaajleyda Muqdisho ayaa marar badan dibad-baxyo cabasho ah ka dhigay wadooyinka caasimada, waxayna arrintooda noqotay mid soo laa laabatay oo loo la’yahay xal waara.

Hargeysa (Caasimada Online) – Xukuumadda Somaliland ayaa saaka xukun qisaas ah ku fulisay laba gacan ku dhiigle oo dhowaan lagu xukumay dil toogasho ah, kadib markii lagu helay dilal ka gaysteen deegaannada maamulkaasi.

Toogashada ayaa ka dhacday duleedka Xabsiga Mandheere, waxaana ragga la toogtay shalay dilkooda saxiixay madaxweynaha Somaliland, Muuse Biixi Cabdi, iyada oo sidaasna lagu geeyay tiirka cadaaladda.

Labada nin ayaa waxaa lagu kala magacaabaa Ex. Bol. Maxamuud Cali Nuur oo loo qisaasay Marxuum Ex. Gaashaanle Cabdi Cali Nuur oo ahaa taliyihii saldhigga booliska Maxamed Mooge, kana mid ahaa saraakiisha firfircoon ee Booliska Somaliland, isaga oo dilka u adeegsaday toorey.

Askariga dilka geystay ayaa waxaa taliyihiisa kala dhaxeeyay khilaaf hoose, isaga oo kaddib si gaadmo ah toorrey ugu dhuftay. Taliyaha ayaa markii dambe u geeriyooday dhaawac.

Sidoo kale gacan ku dhiiglaha labaad oo lagu magacaabo Saalax Isaaq Muxumed ayaa loo qisaasay dil uu u gaystay marxuum Ex.Ask.Pol A.le Buux Mawliid Ismaaciil oo ka tirsanaan jiray Ciidanka Nabad-gelyada Waddooyinka ee gobolka Gabiley.

Ehellada marxuuminta ayaa dhaweeyay qisaasta lagu fuliyay gacan ku dhiigleyaasha, maadaama ay cadaaladda marsiisay xukuumadda Somaliland.

Horay Somaliland ayaa sidaan oo kale toogasho ugu fulisay dambiileyaal kala duwan oo dilal ka gaystay deegaanada maamulkaasi, waana arrin loogu bogaadiyay, maadaama lagu kala baxayo cadaaladda iyo go’aannada ay soo saaraan maxkamadaha.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada Xoogga Dalka iyo kuwa Degaanka ayaa maanta dagaal culus Al-Shabaab kula galay deegaanka Boos-hareeri ee gobolka Shabeellaha Dhexe, waa deegaan hoos taga degmada Aadan-yabaal.

Dowladda Soomaaliya oo caawa war ka soo saartay dagaalkii maanta ka dhacay Boos-hareeri ayaa sheegtay in halkaas ay jab xooggan ku gaarsiiyeen Khawaarijta, weerarka waxaa soo qaaday kooxda Al-Shabaab.

“Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed oo kaashanaya geesiyaasha ciidamada degaanka ayaa guul weyn ka gaaray dagaal ka dhacay degaanka Boos Hareeri ee gobolka Shabeellaha Dhexe.”

Warkaan waxaa lagu sheegay in ciidanku ay sii hayeen xogta kooxda soo weerareysa,  isla markaana laga dilay ugu yaraan 20 maleeshiyaad ah iyo horjoogayaal sare oo dagaalka hoggaaminaayey.

“Ciidamada XDS oo si feejigan uga hortagay weerar ay maleeshiyaadka Khawaarijta isku dayeen inay kusoo qaadaan degaanka, ayaa dhirbaaxo adag ku dhuftay cadowga, waxaana halkaas lagu ciribtiray ku dhawaad 20 dhagarqabe, oo ay ku jiraan horjoogayaal sare oo ka tirsanaa argagixisada,” ayaa lagu yiri Warka Dowladda.

Caasimada Online waxay ogaatay in halkaas khasaare culus uu ka dhacay oo soo gaaray labada dhinac, kooxda Al-Shabaab waxaa u suurta gashay inay gudaha u galaan deegaanka Boos-Hareeri.

Sidoo kale, waxaa dagaalka ku dhintay saraakiil iyo askar ka tirsan ciidanka xoogga dalka iyo daraawiishta HirShabeelle, ciidamada dadka deegaanka ayaa sidoo kale kaalintooda ka qaatay dagaalkii maanta.

Dowladda Soomaaliya waxay caawa sheegtay in ciidamada xoogga dalka ay dagaalkii maanta khawaarijta uga furteen oo gacanta u dhigeen gaadiid, iyo saanad ciidan oo Shabaab lahaa.

“Howlgalkan guusha leh ayaa qeyb ka ah dadaallada joogtada ah ee Dowladda Federaalka Soomaaliya ay ku xoreyneyso dhulka ay Khawaarijtu ku dhuumaaleysanayaan, iyada oo Ciidanka Xoogga Dalka oo garabsanaya shacabka Soomaaliyeed ay si buuxda uga go’an tahay ciribtirka cadawga nabadda iyo horumarka diidan,” ayaa lagu yiri qoraalkaan ka soo baxay wasaaradda warfaafinta oo SNTV lagu baahiyey.

Xildhibaanada Beelaha Abgaal ayaa ku biiray dagaalka ka socda gobolka Shabeelaha Dhexe, waxaana socda abaabul xoog leh, in kastoo kooxda Al-Shabaab ay qabsatay dhul balaaran, welina ay wado weerarro toos ah, maalmaha soo socda waxaa lagu rajo weyn yahay in kooxda la jebiyo oo laga xoreeyo gobolkaas.

Washington (Caasimada Online) – Maamulka madaxweynaha Mareykanka Donald Trump ayaa dhammeystiraya xayiraad cusub oo lagu soo rogayo safarka dadka ka imanaya dalal gaar ah, taasi oo ka ballaaran tii uu madaxweynuhu soo rogay muddo xileedkiisa koowaad, sida ay New York Times u sheegeen laba mas’uul oo arrintan xog ogaal u ah.

Qoraal qabyo ah oo dhex wareegaya waaxyaha xukuumadda ayaa soo jeedinaya in la sameeyo liis “gaduud” ah oo ay ku jiraan dalal uu muwaadiniintooda Trump ka mamnuuci karo in ay Mareykanka soo galaan, sida ay sheegeen saraakiishan oo codsaday in aan la magacaabin.

Mid ka mid ah mas’uuliyiinta ayaa sheegay in liiska cas ee la soo jeediyay uu inta badan ka kooban yahay waddamadii horey xayiraadaha Trump uga jiray. Xilligaas, dalalkaasi waxa ahaayeen Cuba, Iran, Libya, Waqooyiga Kuuriya, Soomaaliya, Suudaan, Suuriya, Venezuela iyo Yemen.

Qabyo qoraalkaan ayaa sidoo kale si hordhac ah u soo jeedinaya in Afghanistan lagu daro dalalka muwaadiniintooda si buuxda looga mamnuuci doono inay Mareykanka soo galaan, sida uu sheegay mid ka mid ah mas’uuliyiinta.

Shawn VanDiver, oo ah madaxa hay’ad samafal oo gacan ka siisa dib u dejinta muwaadiniinta Afghanistan ee la shaqeeyay ciidamada Mareykanka intii lagu jiray dagaalkii dalkaas, ayaa sheegay in uu ka war helay in dadka reer Afghanistan si buuxda looga mamnuuci doono in ay soo galaan Mareykanka.

Subaxnimadii Arbacada, hay’addiisa ayaa soo saartay bayaan degdeg ah oo cinwaankiisu ahaa “Xayiraadda Socdaalka Afghanistan oo soo socota,” kaas oo loogu baaqay dadka Afghanistan ee haysta fiisayaasha saxda ah isla markaana haatan ka maqan Mareykanka in ay si degdeg ah dib ugu soo laabtaan. Galabkii Arbacada, wakaaladda wararka ee Reuters ayaa sidoo kale werisay in Afghanistan loo soo jeedinayo xayiraad dhammaystiran.

Soo jeedinta mamnuucidda waxa ay kaloo xambaarsan tahay liis “oranje” ah oo ay ku jiraan dalal laga xaddidi doono gelitaanka, balse aan si buuxda looga mamnuuci doonin. Tusaale ahaan, kaliya noocyo go’an oo fiisayaal ah ayaa la siin karaa—sida kuwa dad taajiriin ah oo u socdaalaya ganacsi ahaan, halka socdaalayaasha iyo muhaajiriinta laga xayiri karo—waxaana laga yaabaa in muddada fiisaha la gaabiyo. Codsadayaasha fiisaha waxa la khasbi doonaa in ay si shaqsi ah u wareystaan saraakiisha.

Dalalka ku jira qaybta saddexaad ee loo bixiyay “jaalle” ayaa la siin doonaa 60 maalmood si ay u saxaan khaladaad la tuhunsan yahay, haddii kale waxaa lagu dari doonaa mid ka mid ah labada liis ee kale, sida ay sheegeen saraakiisha.

Arrimaha laga yaabo in ay sababaan xayiraadaha waxaa ka mid ah in waddankaasi uusan Mareykanka la wadaagin xogta dadka u socdaalaya, in aanay jirin hannaan ammaan oo ku filan oo loo marayo bixinta baasaboorrada, ama in ay dad ka socda dalalka la mamnuucay si fudud u siinayaan dhalasho si ay uga gudbaan xayiraadaha socdaalka.

Wali lama caddeyn in dadka horey u haystay fiisayaasha ay ka badbaadi doonaan mamnuucidda, ama in fiisayaashooda la laali doono.

Dad badan oo reer Afghanistan ah ayaa loo ansixiyay in ay Mareykanka ku soo galaan iyagoo qaxooti ah ama iyagoo haysta fiisayaasha gaarka ah ee la siiyo dadka la shaqeeyay Mareykanka xilligii dagaalka. Sidoo kale lama caddeyn in dadka haysta Green Card, oo ah kuwa loo oggolaaday deganaanshaha rasmiga ah, ay saameyn doonaan xayiraadahani.

Ku dhawaad 200,000 oo reer Afghanistan ah oo ku sugan dalkooda hooyo iyo 51,000 oo kale oo dibadda jooga, kuwaas oo kala bar ku sugan Pakistan, ayaa hadda ku jira hanaanka rasmiga ah ee loogu talagalay in lagu geeyo Mareykanka, halka kumannaan kalena ay diyaarsan yihiin oo ay xitaa haystaan hoy, sida uu sheegay Mr. VanDiver, oo ah sarkaal hore oo ciidan iyo madaxda AfghanEvac, oo ah hay’ad samafal.

“Tani waa bulshada ugu la xisaabtanka badan ee la baaray abid,” ayuu yiri intii lagu jiray wareysi uu bixiyey Khamiistii. “Waa wax la yaab leh heerka ay dadkani u marayaan.”

Wuxuu intaas ku daray in dad badan oo ka tirsan askartii hore ee Mareykanka, kuwaas oo horey ugu codeeyay Trump, ay haatan aad uga caroodeen wararka la xiriira xayiraadda socdaalka. “Waxay leeyihiin, ‘Tani ma ahayn wixii aan u codeeyay,’” ayuu yiri. “Heshiisku wuxuu ahaa in la keeno xulufadii dagaalka ee nala shaqeysay. Hadda waxay u muuqataa khiyaano.”

Mid ka mid ah wareegtooyinka badan ee uu Trump saxiixay maalintii uu xilka la wareegay, wuxuu amray Waaxda Arrimaha Dibadda in ay soo ogaato dalalka “xogtooda baaritaan iyo hubin ay aad u liidato si loogu soo rogo xayiraad buuxda ama mid qayb ah oo lagu mamnuucayo muwaadiniintooda.”

Trump wuxuu Waaxda Arrimaha Dibadda siiyay 60 maalmood si ay u dhammeystirto warbixin ay u diri doonto Aqalka Cad, taasoo la filayo inay diyaar noqoto labo toddobaad gudahood. Waxa uu sidoo kale faray Waaxyaha Cadaaladda iyo Amniga Gudaha iyo Xafiiska Agaasimaha Sirdoonka Qaranka in ay ka shaqeeyaan mashruucan.

Xafiiska saxaafadda ee Waaxda Arrimaha Dibadda ayaa sheegay in ay raacayaan wareegtada madaxweynaha islamarkaana ay ka go’an tahay “ilaalinta ammaanka qaranka iyo badbaadada muwaadiniinta Mareykanka iyada oo loo marayo hannaanka ugu adag ee fiisaha lagu bixiyo,” balse si gaar ah uma aysan faallayn arrimaha go’aannada gudaha.

Waaxda Arrimaha Dibadda, gaar ahaan xafiiska la tacaala arrimaha socdaalka, ayaa loo xil-saaray diyaarinta qoraalka hore, balse liisaska saddexda qeybood ee kala duwan wali ma jiraan kuwo la xaqiijiyay, sida ay sheegeen dad xog ogaal u ah arrintan.

Muddadii ololihiisa doorashada ee December 2015, Mr. Trump wuxuu si cad u dalbaday “mamnuucista buuxa ee Muslimiinta soo galaya Mareykanka ilaa iyo inta mas’uuliyiinta dalku ay ka ogaanayaan waxa saxda ah ee socda.”

Kadib markuu xilka la wareegay Janaayo 2017, wuxuu Trump soo saaray xayiraad socdaal oo uu si tartiib tartiib ah u balaarinayay, taas oo markii hore diiradda saartay waddamada Muslimiinta u badan, balse markii dambe ay saameysay dalal sabool ah iyo kuwo Afrika ah.

Markii uu xilka la wareegay Madaxweyne Joe Biden Janaayo 2021, wuxuu baabi’iyay xayiraadihii Trump, isagoo dib ugu noqday hannaan lagu qiimeeyo shaqsi ahaan dadka ka imanaya dalalkaas.

Wareegtadiisa, Biden wuxuu ku tilmaamay mamnuucidii Trump “mid khaldan,” isagoo xusay in ay ahayd mid “fadeexad ku ah sharafta Mareykanka.”

Waxaa la filayaa in xayiraadaha cusub ee socdaalka ay sii xoojin doonaan muranka siyaasadeed ee ka taagan arrimaha socdaalka Mareykanka.