Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Wasaaradda Caafimaadka Soomaaliya, Dr. Cali Xaaji Aadam ayaa sheegay in dowladda Soomaaliya ay si buuxda uga go’an tahay ciribtirka cudurka dabaysha (Polio), kaas oo muddo dheer dhibaato caafimaad ku hayay carruurta Soomaaliyeed.

Wasiirka ayaa hadalkan ka sheegay intii uu ka qeybgalayay shirka 64-aad ee Wasiirrada Caafimaadka dalalka Carabta, kaas oo ka dhacay magaalada Geneva ee dalka Switzerland.

Shirka ayaa diiradda lagu saaray dardar-gelinta dadaallada lagu ciribtirayo cudurka dabaysha iyo xoojinta tallaabooyinka looga hortagayo faafitaanka cudurka cVDPV2 ee ka jira gobolka Geeska Afrika.

Dr. Cali Xaaji Aadam ayaa shirka ka jeediyay warbixin ku saabsan horumarka ay Soomaaliya ka sameysay dhinaca tallaalka carruurta iyo dadaallada lagu yareynayo tirada carruurta aan helin tallaalka muhiimka ah.

Wasiirka ayaa sidoo kale tilmaamay in dowladda Soomaaliya ay xoojisay nidaamyada dabagalka cudurrada, si loo ogaado xaaladaha cusub ee cudurka dabaysha loogana hortago faafitaankiisa.

Dhanka kale, wuxuu qiray inay jiraan caqabado adag oo hortaagan dadaallada caafimaad ee dalka, gaar ahaan dhinacyada amniga, helitaanka adeegyada caafimaadka iyo gaarsiinta tallaalka deegaannada ay adag tahay in la gaaro.

Wasiirka ayaa xusay in xaaladaha amni darrada iyo gaadiid la’aanta ka jirta qaar kamid ah gobollada dalka ay saameyn ku yeesheen ololayaasha tallaalka, balse dowladda ay sii waddo dadaallada lagu gaarsiinayo adeegyada caafimaad dhammaan bulshada Soomaaliyeed.

Ugu dambeyn, wasiirka ayaa adkeeyay muhiimadda iskaashiga caalamiga ah, xoojinta wada-shaqeynta dalalka deriska ah iyo taageerada joogtada ah ee bahwadaagta caafimaadka, si loo xaqiijiyo mustaqbal ka xor ah cudurka dabaysha, loona ilaaliyo caafimaadka carruurta Soomaaliyeed iyo guud ahaan shacabka gobolka.

Washington (Caasimada Online) – Dowladda Imaaraadka Carabta ayaa in ka badan lix milyan oo dollar siisay shirkad Mareykan ah oo ka shaqeysa hagaajinta sumcadda internet-ka, si loo hoos geeyo warbixin dhaawac u geysatay safiirka Abu Dhabi u fadhiya Washington, Yousef al-Otaiba, sida ay qortay The New York Times.

Warbixinta ayaa sheegtay in Imaaraadka uu tan iyo July 2019 la shaqeynayay shirkadda Terakeet, oo fadhigeedu yahay magaalada Syracuse ee gobolka New York. Shirkadda ayaa loo xilsaaray in ay hagaajiso natiijooyinka Google-ka ee la xiriira dalxiiska Imaaraadka iyo sumcadda safiirkiisa Washington.

Yousef al-Otaiba, oo ahaa safiirka Imaaraadka ee Mareykanka tan iyo 2008, ayaa ka mid ah diblomaasiyiinta ugu saameynta badan Washington. Wuxuu muddo dheer door muhiim ah ku lahaa xiriirka siyaasadeed, amni iyo dhaqaale ee u dhexeeya Mareykanka iyo Imaaraadka.

Arrinta muranka dhalisay ayaa ka bilaabatay maqaal ay The Intercept daabacday 2017, kaas oo cinwaan uga dhigay “nolosha qarsoon ee safiirka ugu awoodda badan Washington”. Maqaalkaas ayaa sheegayay in al-Otaiba uu xiriir la lahaa haween ka ganacsada galmada iyo dad lagu eedeeyay ka ganacsiga jinsiga.

Sida ay qortay The New York Times, maqaalkaas ayaa ka mid ahaa waxyaabaha ugu horreeyay ee kasoo muuqday Google marka la raadiyo magaca safiirka, taas oo walaac ku abuurtay al-Otaiba iyo dowladda Imaaraadka.

Afar shaqaale hore oo ka tirsanaa Terakeet ayaa sheegay in shirkaddu sameysay qorshe ballaaran oo lagu riixayo maqaalka The Intercept, si uusan uga soo muuqan bogagga hore ee Google. Mid ka mid ah maamulayaasha akoonka shirkadda ayaa sida la sheegay muddo ka badan hal sano u guuray Washington, si uu si toos ah ula shaqeeyo safiirka, isla markaana loo yareeyo raad digital ah oo muujin kara faahfaahinta shaqada la qabanayay.

Terakeet ayaa u sameysay al-Otaiba bog gaar ah oo sumcaddiisa lagu xoojinayo. Shirkadda ayaa sidoo kale adeegsatay akoon qarsoon si wax looga beddelo boggiisa Wikipedia, iyadoo lagu daray xog wanaagsan oo ku saabsan doorkiisa diblomaasiyadeed.

Waxaa kale oo la qoray qoraallo ammaanaya hoggaamintiisa iyo saameyntiisa, kuwaas oo loo gudbiyay hay’ado uu xiriir la lahaa, sida Harvard Kennedy School, Milken Institute iyo Special Olympics. Qoraalladaas ayaa lagu xiray bogag kale oo si wanaagsan uga hadlayay Imaaraadka, taas oo gacan ka geysatay in natiijooyinkaas ay sare uga soo baxaan Google.

The New York Times ayaa sheegtay in xeeladdaasi ay si tartiib ah u shaqeysay. Sanadkii 2023, maqaalka The Intercept wuxuu u dhacay bogga labaad ee Google, halka maanta uu inta badan isticmaalayaasha uga muuqdo bogga shanaad.

Imaaraadka ayaa Terakeet siiyay in ka badan lix milyan oo dollar intii u dhexeysay 2020 iyo 2022, sida ay muujinayaan diiwaannada sharciga Mareykanka ee Foreign Agents Registration Act, oo lagu diiwaangeliyo shirkadaha iyo shaqsiyaadka u shaqeeya dowlado shisheeye.

Al-Otaiba kama jawaabin su’aalaha The New York Times, marka laga reebo inuu xaqiijiyay in Terakeet ay shaqo u qabatay dowladda Imaaraadka.

Warbixinta The New York Times ayaa sidoo kale iftiimisay sida Terakeet ay ugu lug yeelatay dadaallo lagu maaraynayay sumcadda Kathryn Ruemmler, oo hore uga soo shaqeysay Aqalka Cad xilligii madaxweyne Barack Obama, kadibna noqotay madaxa sharciga ee Goldman Sachs.

Ruemmler ayaa wajahday cadaadis xooggan kadib markii dokumentiyo la xiriira Jeffrey Epstein ay muujiyeen xiriir dhow oo ay la lahayd maalqabeenka Mareykanka ah ee lagu helay dambiyo la xiriira ka ganacsiga galmada. Dokumentiyada ayaa muujiyay fariimo ay ugu yeereysay Epstein “Uncle Jeffrey”, iyo xiriir ka badan mid sharci oo keliya.

Terakeet ayaa isku dayday inay xakameyso dhaawaca sumcadeed ee Ruemmler, balse hawshaasi waxay noqotay mid aad u adag. Ugu dambeyntii, Ruemmler ayaa bishii February iska casishay xilkii madaxa sharciga ee Goldman Sachs, iyadoo la filayo inay shirkadda si rasmi ah uga tagto bisha June.

Mac Cummings, madaxa fulinta ee Terakeet, ayaa difaacay shaqada shirkaddiisa, isagoo sheegay in hay’aduhu ay xaq u leeyihiin inay iyagu sheegtaan sheekadooda, haddii kale ay dhinacyo kale iyo teknoolajiyada casriga ah u qaabeyn doonaan.

Kiiskan ayaa dib u furay dood ku saabsan awoodda shirkadaha sumcad-dhisidda ee Mareykanka, gaar ahaan sida dowlado iyo shirkado waaweyn ay malaayiin dollar ugu bixiyaan inay beddelaan waxa dadka ka arkaan internet-ka, ayna hoos u riixaan warbixinnada dhaawici kara sawirkooda siyaasadeed ama ganacsi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa faahfaahin ka bixisay howlgal qorsheysan oo ciidamada kumaandooska Danab ka fuliyeen deegaanno hoostaga degmada Afgooye ee gobolka Shabeellaha Hoose, kaas oo lagu bartilmaameedsaday xubno ka tirsan kooxda Al-Shabaab.

War rasmi ah oo kasoo baxay dowladda ayaa lagu sheegay in howlgalka uu qeyb ka yahay dadaallada joogtada ah ee lagu xoojinayo amniga gobolka iyo ciribtirka kooxaha hubeysan ee weli ka howlgala qeybo kamid ah Shabeellaha Hoose.

Dowladda ayaa sidoo kale soo bandhigtay hub iyo agabyo kala duwan oo lagu qabtay howlgalka, kuwaas oo isugu jiray qoryaha AK-47, bastoolado, bambooyin iyo qalab loo adeegsado sameynta walxaha qarxa.

Hubkan ayaa waxaa warbaahinta usoo bandhigay ciidamada kumaandooska Danab, gaar ahaan cutubyada adeegsada gawaarida gaashaaman, kuwaas oo qeyb weyn ka qaadanaya howl-gallada ka socda gobolka.

Muddooyinkii dambe waxaa gobolka Shabeellaha Hoose ka socday howlgallo culus oo ay si wadajir ah u fulinayeen ciidamada xoogga dalka Soomaaliyeed, gaar ahaan Danab iyo Gorgor, kuwaas oo lagu beegsanayo fariisimo iyo dhaqdhaqaaqyo ay kooxda Al-Shabaab ku leedahay gobolka.

Saraakiil ka tirsan hay’adaha ammaanka dowladda ayaa sheegay in howl-galladan ay saameyn xooggan ku yeesheen awooddii kooxda, isla markaana ay hoos u dhaceen weerarradii ay Al-Shabaab ku qaadi jirtay xeryaha ciidamada dowladda iyo fariisimada muhiimka ah.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa mar kale sheegtay inay sii wadi doonto howlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab, iyadoo xustay in ciidamada qalabka sida ay guulo ka gaareen dagaallada iyo howlgallada ka socda gobollo kamid ah dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Arrin cabsi iyo walaac badan leh ayaa muddooyinkii dambe lagu arkayay magaalada Muqdisho, taasoo lala xiriirinayo qaar ka mid ah shirkadaha dhismaha iyo injineerada ka shaqeeya dhismayaasha waaweyn ee magaalada.

Qaar ka mid ah shirkadaha iyo injineerada dhismaha ayaa lagu eedeeyay inay khatar gelinayaan biyaha dhulka hoostiisa ee magaalada, iyagoo dadka ay guryaha u dhisayaan kula heshiiya in haanta bulaacadda, ama buusaneerka musqusha, aysan buuxsami doonin muddo u dhexeysa 10 ilaa 15 sano, halkii si caadi ah looga faarujin lahaa saddexdii biloodba mar ama xilli kasta oo ay buuxsanto.

Si taas loo sameeyo, injineerada qaarkood ayaa la sheegay inay haanta bulaacadda ku xiraan ceel ama god aad u qoto dheer, kaas oo loo qaabeeyo in wasakhda adag ee saxarada ay meel gaar ah ku harto, halka biyaha wasakhaysan iyo kaadidu ay si toos ah ugu qulqulaan god hoos u sii dhacaya oo mararka qaar gaaraya 100 ilaa 120 mitir.

Arrintan ayaa ah khatar caafimaad iyo mid deegaan oo weyn, gaar ahaan marka la eego in biyaha dhulka hoostiisa ay yihiin isha ugu weyn ee ay dadka Muqdisho ka helaan biyaha ay cabbaan ama isticmaalaan. Dadka aqoonta u leh caafimaadka dadweynaha iyo biyaha dhulka hoostiisa ayaa fahmi kara in dhaqankan uu horseedi karo in wasakhdu ku faafto dhulka hoostiisa, isla markaana ay gaarto ceelasha ay shacabka isticmaalaan.

Dhismayaasha dhaadheer ee magaalada ku soo kordhay ayaa si gaar ah loola xiriirinayaa dhaqankan. Qaar ka mid ah mulkiilayaasha iyo shirkadaha dhismaha ayaa la sheegay inay ka cararayaan kharashka joogtada ah ee ka baxaya faarujinta haamaha bulaacadda, iyagoo taas beddelkeeda doorbidaya hab khatar gelin kara caafimaadka bulshada iyo deegaanka gobolka Banaadir.

Dhanka kale, baaris ay Caasimada Online sameysay ayaa lagu ogaaday in qaar ka mid ah dhismayaasha dhaadheer ee ku dhow xeebta ay wasakhda ka soo baxda haamaha bulaacadda si toos ah ugu shubaan badda. Arrintan ayaa la sheegay in lagu sameeyo tubooyin xooggan oo dhulka hoostiisa la mariyo, kuwaas oo wasakhda gaarsiiya xeebta iyo biyaha badda.

Waxaa muuqata in maamulka Gobolka Banaadir iyo hay’adaha u xilsaaran bulaacadaha, fayadhowrka iyo ilaalinta deegaanka aysan si buuxda ugu baraarugsaneyn khatartan. Ma jiro kormeer joogto ah oo muuqda, mana muuqato isla xisaabtan lagu hayo shirkadaha iyo dadka ku lugta leh dhismaha guryaha iyo daaraha magaalada.

Tan iyo burburkii dowladdii dhexe sanadkii 1991, Muqdisho ma aysan helin adeeg dowladeed oo nidaamsan oo si joogto ah u kormeera fayadhowrka, bulaacadaha, ceelasha iyo badqabka deegaanka. Taas beddelkeeda, qof walba wuxuu si gaar ah u fulsadaa adeegyo ay ahayd inay dowladda maamusho ama nidaamiso.

Haddii aan si degdeg ah wax looga qaban, arrintan waxay noqon kartaa khatar qarsoon oo saameyn ku yeelata caafimaadka kumannaan qof, gaar ahaan dadka ku tiirsan ceelasha biyaha ee magaalada Muqdisho.

Ali Muhiyaddiin
Caasimada, London

Cape Town (Caasimada Online) – Safaaradda Soomaaliya ee dalka Koonfur Afrika ayaa soo saartay digniin amni oo ay u dirtay muwaadiniinta Soomaaliyeed, iyadoo ku boorisay inay muujiyaan taxaddar dheeraad ah kadib weeraradii u dambeeyay ee ku salaysnaa naceybka shisheeyaha, kuwaas oo lagu beegsaday muwaadiniinta u dhashay Afrika iyo Aasiya ee ku sugan qaybo ka ka mid Koonfur Afrika.

Safaaradda ayaa ugu baaqday Soomaalida inay feejignaan muujiyaan, kana fogaadaan meelaha laga soo sheegay rabshadaha ama khataraha amniga, sidoo kale ay ka fogaadaan isu soo baxyada isu beddeli kara rabshado.

Waxa kale oo ay ku boorisay ganacsatada Soomaaliyeed inay tixgeliyaan inay xiraan meheradahooda ganacsi inta lagu jiro xilliyada ay taagan tahay xiisadda sare u kacday, si ay u badbaadiyaan naftooda iyo hantidooda. 

Digniintan ayaa ka dambaysay kadib markii ay korortay mudaaharaadyada iyo weerarada ka dhanka ah muhaajiriinta ee ka dhacay dhowr magaalo oo ku yaalla Koonfur Afrika, oo ay ku jiraan Johannesburg, Pretoria, iyo Durban.

Dadka bannaanbaxaya ee xisbiyada jinsi naceybka ayaa dalbaday in la dalkooda laga saaro muhaajiriinta sharci darada kusoo galay ee la wareegay horumarka ganacsiga.

Safaaradda Soomaaliya ayaa ku boorisay bulshada inay si dhow ula socdaan xaaladda xaafadahooda, ayna raacaan tilmaamaha hay’adaha amniga ee Koonfur Afrika. Waxay sidoo kale ku baaqday deganaan, isgarab-taag, iyo iskaashi dhex mara dadka deegaanka ah iyo Soomaalida.

Guddiga Afrika ee Xuquuqda Aadambaha iyo Shucuubta ayaa bishii Abriil muujiyay walaac weyn oo ku saabsan warbixinnada ku saabsan rabshadaha iyo hanjabaadaha ka dhanka ah muwaadiniinta waddamada kale ee Afrika ee ku sugan Koonfur Afrika.

Madaxweyne Cyril Ramaphosa ayaa cambaareeyay weerarada, isagoo sheegay in fursad-doonayaal ay ka faa’ideysanayaan cabashooyinka bulshada si ay u huriyaan rabshadaha ka dhanka ah muhaajiriinta. Warqad furan oo uu soo saaray isniintii, wuxuu ku sheegay inaysan Koonfur Afrika meelna uga bannaanayn:

Rabshadaha socda ayaa cabsi weyn ku abuurtay bulshooyinka muhaajiriinta ah, iyadoo laga soo sheegay bililiqo iyo weeraro lagu qaaday dukaamada ay leeyihiin dadka ajaanibta ah. Dhowr waddan oo Afrikaan ah ayaa muujiyay walaac ku saabsan badbaadada muwaadiniintooda ku sugan Koonfur Afrika.

Ganacsatada Soomaaliyeed ayaa muddo dheer ka mid ahaa bulshooyinka ganacsatada ajnabiga ah ee sida ugu weyn ugu nugul rabshadaha ka dhaca xaafadaha isku raranta ah ee Koonfur Afrika, halkaas oo milkiilayaasha dukaamada ay la kulmeen dil, dhac, bililiqo, iyo weeraro  cunsurinimo.

Mas’uuliyiinta Soomaaliya ayaa horay u dalbaday iskaashi xooggan oo lala yeesho laamaha fulinta sharciga ee deegaanka si loo ilaaliyo muwaadiniinta iyo ganacsiyada Soomaaliyeed.

Asmara (Caasimada Online) – Masar iyo Eritrea ayaa magaalada Asmara ku saxiixday heshiis dhanka gaadiidka badda ah, kaas oo lagu xoojinayo iskaashiga amniga Badda Cas, isu socodka ganacsiga iyo xiriirka dhaqaale ee gobolka.

Heshiiska ayaa imaanaya xilli Geeska Afrika uu wajahayo tartan istaraatiiji ah oo sii kordhaya, gaar ahaan xiisadaha la xiriira dadaalka Itoobiya ee helitaanka marin ay ku gaarto Badda Cas iyo muranka muddada dheer ka taagan Biyo-xireenka Weyn ee Renaissance (GERD).

Saxiixa heshiiska waxaa goobjoog ka ahaa Madaxweynaha Eritrea, Isaias Afwerki, xilli ay Asmara booqasho ku joogeen Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Masar, Badr Abdelatty, iyo Wasiirka Gaadiidka, Kamel al-Wazir.

Sida uu dhigayo heshiiska, Masar iyo Eritrea waxay abuuri doonaan marin toos ah oo maraakiib xamuul ah, kaas oo isku xiri doona dekedaha labada dal ee Badda Cas. Ujeeddadu waa in la ballaariyo iskaashiga ganacsiga, la fududeeyo isu socodka badeecadaha, lana xoojiyo xiriirka loojistikada ee labada dal.

Labada dowladood ayaa sidoo kale sheegay in amniga iyo maamulka Badda Cas ay yihiin mas’uuliyad gaar ah oo saaran dowladaha xuduudda la leh marinka biyahaas. Mowqifkaas ayaa loo arkaa farriin siyaasadeed oo ku wajahan dalalka aan xeebta ku lahayn Badda Cas, gaar ahaan Itoobiya, oo muddooyinkii dambe si xooggan u muujisay rabitaankeeda ah inay hesho marin badeed joogto ah.

Itoobiya, oo noqotay dal aan bad lahayn kaddib markii Eritrea ay xorriyadda qaadatay 1993, ayaa muddo dheer ku tiirsaneyd dekedaha dalalka deriska ah, gaar ahaan Djibouti. Bishii Janaayo 2024, Addis Ababa waxay heshiis is-afgarad ah la saxiixatay Somaliland, kaas oo la sheegay inuu Itoobiya siinayo marin ay ku gaarto Badda Cas. Soomaaliya ayaa heshiiskaas ku tilmaantay mid sharci-darro ah oo xadgudub ku ah madax-bannaanideeda iyo midnimadeeda dhuleed.

Xiisaddaas ayaa Masar siisay fursad ay ku ballaariso doorkeeda Geeska Afrika, iyadoo Qaahira ay si cad u taageertay Soomaaliya, isla markaana ay xoojisay xiriirka ay la leedahay Eritrea. Masar ayaa sidoo kale khilaaf culus kala dhexeeyaa Itoobiya oo ku saabsan GERD, kaas oo Qaahira ay u aragto khatar ku wajahan amnigeeda biyaha, maadaama Masar ay si weyn ugu tiirsan tahay webiga Nile.

Iskaashiga cusub ee Masar iyo Eritrea ayaa sidaas darteed ka baxsan heshiis ganacsi oo keliya. Wuxuu qeyb ka yahay dib-u-habeyn siyaasadeed oo ka socota gobolka, halkaas oo Badda Cas, dekedaha, biyaha Nile iyo amniga Geeska Afrika ay noqdeen arrimo isku xiran.

Masar ayaa sidoo kale ballaarisay xiriirkeeda diblomaasiyadeed iyo kan ciidan ee Soomaaliya. Qaahira waxay dhistay qaab-dhismeed iskaashi saddex-geesood ah oo ay la leedahay Eritrea iyo Soomaaliya, kaas oo diiradda saaraya isku-dubbaridka arrimaha gobolka iyo xaddididda saameynta Itoobiya.

Heshiiska Asmara ayaa muujinaya in Masar iyo Eritrea ay doonayaan inay xoojiyaan joogitaankooda Badda Cas, xilli Itoobiya ay weli raadineyso marin badeed, Soomaaliya ay difaaceyso madax-bannaanideeda, halka muranka GERD uu weli yahay qodob weyn oo kala fogeynaya Qaahira iyo Addis Ababa.

Muqdisho (Caasimada Online) – Hay’adda Sirdoonka iyo Nabadsugidda Qaranka (NISA) ayaa shaacisay in ciidamada dowladda Soomaaliya, oo kaashanaya saaxiibada caalamka, ay howlgallo qorsheysan ka fuliyeen deegaanno ka tirsan gobolka Hiiraan.

Howl-galladan oo ka dhacay deegaannada Maxaas, Mukayle iyo Shaw ayaa lagu beegsaday maleeshiyaad iyo xarumo ay kooxda Al-Shabaab ku lahaayeen halkaasi, sida lagu sheegay war-saxaafadeed kasoo baxay NISA.

Hay’adda ayaa sheegtay in howl-galladaasi, oo duqeymo ahaa, lagu dilay 26 xubnood oo ay ku tilmaamtay “dhagarqabayaal,” isla markaana lagu burburiyay xarumo, gaadiid iyo goobo ay kooxda u adeegsan jirtay abaabulka iyo dhibaateynta shacabka Soomaaliyeed.

War-saxaafadeedka hay’adda ayaa lagu sheegay in duqeymaha lala beegsaday goobo lagu keydiyo hubka iyo gaadiidka, kuwaas oo ay lahayd kooxda Al-Shabaab.

Sidoo kale, NISA ayaa sheegtay in qaar kamid ah xubnaha la beegsaday ay ku jireen horjoogayaal iyo xubno ka tirsanaa waaxda dabagalka iyo baarista ee kooxda Al-Shabaab, kuwaasi oo lagu eedeeyay dhibaateynta dadka shacabka ah ee isticmaala waddooyinka gobolka.

Hoos ka aqriso war-saxaafadeedka:

Ciidanka Hay’adda Sirdoonka iyo Nabadsugidda Qaranka (NISA) oo kaashanaya saaxiibada caalamka ayaa fuliyay howlgallo qorsheysan oo ka dhacay deegaannada Maxaas, Mukayle iyo Shaw ee gobolka Hiiraan kuwaas oo lagu dilay 26 dhagarqabe.

Sidoo kale waxaa lagu burburiyay teendhooyin, guryo, xarumo keyd hub iyo gaadiid ay Khawaarijtu u adeegsanayeen abaabulka iyo dhibaateynta shacabka Soomaaliyeed.

Howl-galka koowaad oo ka dhacay nawaaxiga degmada Maxaas ayaa lagu bartilmaameedsaday maleeshiyaad ay Khawaarijtu ku abaabuleysay isgoyska Madaxya-weyn.

Weerarkaas waxaa lagu dilay 14 dhagarqabe, waxaana la gubay teendhooyin iyo gabbaadyo ay kooxdu u adeegsaneysay abaabulka iyo dhuumaaleysiga maleeshiyaadka iyo horjoogeyaasha.

Dhinca kale, howlgal ka dhacay deegaanka Mukayle waxaa lagu burburiyay fariisimo ay ku sugnaayeen xubno ka tirsanaa waxa ay Khawaarijtu ugu yeeraan Mutaabacada ama dabagalka, kuwaas oo caan ku ahaa dhibaateada iyo baaritaannada sharci darrada ah ee lagu hayay shacabka isticmaalka waddada deegaankaas.

Howl-galkan waxaa lagu dilay sagaal dhagarqabe oo uu ku jiray Horjooge Sadaam oo ahaa ku xigeenkii deegaanka Mukayle, waxaana lagu dhaawacay 16 kale oo ka tirsanaa maleeshiyaadka Khawaarijta.

Howlgalka saddexaad, oo ka dhacay deegaanka Shaw, ayaa lagu burburiyay xarumihii keydka iyo cilad-bixinta hubka ee Khawaarijta, iyo gaari nooca Hoomeyda ah, waxaana isla goobtaas lagu dilay saddex farsamo-yaqaan oo ka tirsanaa kooxda.

DHAMMAAD

Nairobi (Caasimada Online) – C/casiis Maxamed Xasan (Lafta-gareen), Madaxweynihii isaga cararay maamulkii Koonfur Galbeed ayaa dowladda Turkiga ku eedeeyay faragelinta arrimaha gudaha ee Soomaaliya, gaar ahaan inay qeyb ka ahaayeen rabshadihii ka dhacay Baydhabo ee xilka looga tuuray isaga, isla markaana ay Xasan Sheekh ku taageereen mudo kororsi iyo in xilka sii haayo.

Lafta-gareen wuxuu si gaar ah u xusay in duulaankii lagu qabsaday Baydhabo in dadka shacabka ay ku waabiriisteen diyaaraddaha dagaalka F16 ee Turkiga oo dul heehaabayay hawada, isla markaana uu tilmaamay in ay duqeysay dad shacab ah oo ay ku dhinteen lix qof oo sedax ka mid ah ahaayeen aabo iyo labo caruur ah uu dhalay.

“Dowladda Turkiga waxaan ku eedeynaynaa waxaa ka mid ah in diyaaradahoodii in duulaan la inagu soo qaaday, xaqna uma laha in dad shacab ah oo masaakiin ah iyo ciidamadii dastuuriga ahaa ee Koonfur Galbeed inay ku handadaan diyaarad F16 ah oo la yiraahdo waa la idin duqeynayaa,” ayuu yiri C/casiis Laftagareen.

“Turkiga abaal ayaan uga haynaa inay dowladdihii Soomaaliya soo maray ay garab taagnaayeen xiliyo adag, weliba Soomaalida ayey taageeri jireen, laguma aqoon inay siyaasad taageeraan, laakiin hadda wax weyn ayaa iska badalay, waxay taageeraysaa Xasan Sheekh iyo maamulkiisa,” ayuu hadalkiisa sii raaciyay.

Wuxuu sidoo kale uu carabka ku adkeeyay in Xasan Sheekh xilkiisa uu dhamaaday wixii hadda ka danbeeyana loogu yeeri karo madaxweynihii hore.

“Madaxweynaha waxaan kula talinayaa, Illaah baa wax bixiyee, waxaa laga yaabaa in lagu doortee, dadka heshiis la gal, shalayba adigoo aadan fileyn in lagu doorto ayaa lagu doortay, hadda weliba waa kasii jaanis fiican tahay, lacag badanna waa aruursatay, xildhibaanadana sida loola dhaqmo waad taqaan, waqti kale hasii bixinee dadka isugu yeer ee doorashada macquulka ah ee la qaban karo hala galo,” ayuu yiri Laftagareen.

Ugu dambeyntii Lafta-gareen wuxuu ugu baaqay madaxweyne Xasan Sheekh in uu doorashada qabto, mudo kororsani macnihii ay si wanaagsan u yaqaanaan, qofkii ku dhaqaaqana uu ka dhaqlo naceyb bulsho iyo karaahiyo.

Garoowe (Caasimada Online) – Golaha Wasiirrada Puntland ayaa maanta soo saaray war-murtiyeed ay ku caddeeyeen mowqifkooda ku aaddan Dowladda Federaalka Soomaaliya, iyagoo sheegay in maamulka Puntland uusan mar dambe aqoonsanayn dowladda uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

War-murtiyeedka oo uu warbaahinta u akhriyay Wasiirka Warfaafinta Puntland, Faarax Cali Xirsi ayaa lagu sheegay in Puntland ay Madaxweyne Xasan Sheekh u aqoonsatay “madaxweyne hore,” isla markaana Dowladda Federaalka ay lumisay sharciyaddii lagu soo doortay.

“Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland wuxuu taageersan yahay, soona dhaweynayaa go’aankii Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed ka soo saaray magaalada Muqdisho 15-kii May 2026, kaas oo lagu caddeeyey in uu dhammaaday muddo-xileedkii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo Golaha Baarlamaanka Federaalka,” ayaa lagu yiri war-murtiyeedka.

Golaha Wasiirrada Puntland ayaa sidoo kale sheegay in xaaladda siyaasadeed ee dalka ay mareyso meel xasaasi ah, islamarkaana loo baahan yahay in laga yeesho wadatashi qaran oo ballaaran si xal loogu helo khilaafaadka jira.

Puntland waxay ugu baaqday waxgaradka, siyaasiyiinta iyo qaybaha kala duwan ee bulshada Soomaaliyeed inay isugu yimaadaan shir qaran oo looga arrinsanayo mustaqbalka siyaasadeed ee Soomaaliya iyo jihada dowladnimada dalka.

Sidoo kale, Puntland ayaa digniin u dirtay dalalka iyo hay’adaha caalamiga ah, iyadoo ka dalbatay inaysan heshiisyo cusub la gelin Dowladda Federaalka ee hadda jirta, maadaama ay sheegtay inay lumisay sharciyaddii dastuuriga ahayd.

Dhanka kale, Puntland ayaa cambaareysay xarigga iyo burburin dhul oo ay sheegtay in Dowladda Federaalka ka waddo magaalada Muqdisho, iyadoo tallaabooyinkaasi ku sheegtay kuwo sii hurin kara xiisadaha siyaasadeed ee dalka.

Xiisadaha siyaasadeed ee mucaaradka iyo dowladda ayaa meel adag maraysa, iyadoo daneeyayaasha siyaasadda Soomaaliya ay ku howlan yihiin xal u helida muranka siyaasadeed ee ka dhashay mudo xileedka dowladda oo ku ekaa 15-ka May.

Hoos ka aqriso war-murtiyeedka oo dhameystiran:

Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland ayaa maanta oo taariikhdu tahay 21-ka May 2026 shir ku yeeshay caasimadda Puntland ee Garowe. Shirka oo uu shir-guddoominayey Madaxweynaha Dowladda Puntland Mudane Siciid Cabdullaahi Deni, ayaa si qoto dheer looga hadlay xaaladda amni iyo siyaasadeed ee dalka Soomaaliya, gaar ahaan Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Shirka waxaa ka soo baxay go’aanno masiiri ah oo lagu difaacayo midnimada iyo wadajirka ummadda Soomaaliyeed, laguna caddeynayo mowqifka Dowladda Puntland ee ku aaddan sharciyadda hay’adaha dastuuriga ah ee Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland, asaga oo ka duulaya qodobka 91-aad ee Dastuurka Kumeel-gaarka ah ee Federaalka Soomaaliya, wuxuu caddeynayaa in muddo-xileedkii Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya uu dhammaaday 15-kii May 2026.

Sidaas darteed, Dowladda Puntland waxay Mudane Xasan Sheekh Maxamuud u aqoonsan tahay madaxweyne hore, uusan hayn sharciyad uu ugu sii adeegsado awoodda Xafiiska Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland wuxuu sidoo kale caddeynayaa in, si waafaqsan Dastuurka Kumeel-gaarka ah qodobkiisa 60-aad, muddo-xileedkii Golaha Baarlamaanka uu dhammaaday 14-kii April 2026, sida darteedna ay dhammaatay sharciyaddii jiritaanka Golaha Baarlamaanka Labada Aqal ee Federaalka Soomaaliya.

Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland wuxuu taageersan yahay, soona dhaweynayaa go’aankii Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed ka soo saaray magaalada Muqdisho 15-kii May 2026, kaas oo lagu caddeeyey in uu dhammaaday muddo-xileedkii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo Golaha Baarlamaanka Federaalka.

Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland wuxuu ka soo horjeedaa jajuubka iyo afduubka lagu hayo xayndaabka doorashooyinka Dowladaha Xubnaha ka ah Dowladda Federaalka, iyadoo la hareer-marayo ku dhaqanka dastuuradooda.

Sidoo kale, guddiga farsamada ku jira hannaanka doorashada DXDF ah ma aha mid haysa sharciyad waafaqsan Dastuurka Kumeel-gaarka ah ee heshiiska lagu yahay (2012), awood sharcina uma laha hirgelinta doorashooyinka Dowladaha Xubnaha ka ah Federaalka Soomaaliya.

Haddaba, Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland wuxuu u caddeynayaa guud ahaan ummadda Soomaaliyeed iyo beesha caalamka in hay’adihii dastuuriga ahaa ee Dowladda Federaalka ay galeen marxalad kala-guur ah (transitional period), ayna dhammaatay sharciyaddii ay ku metelayeen ummadda Soomaaliyeed.

Sida darteed, Dowladda Puntland waxay ugu baaqaysaa cid kasta oo ay quseyso inay wada-shaqeyn xaddidan la yeeshaan hay’adaha Dowladda Federaalka ah inta ay ka dhacayaan doorashada Golaha iyo Madaxweynaha Federaalka Soomaaliya oo heshiis lagu yahay.

Si gaar ah, Dowladda Puntland waxay ugu baaqaysaa hay’adaha iyo deeq-bixiyeyaasha caalamiga ah inay si toos ah ula shaqeeyaan Dowladda Puntland illaa inta laga helayo hay’ado Dowladda Federaalka ah oo haysta sharciyad heshiis lagu yahay.

Golaha Xukuumadda Puntland wuxuu cambaareynayaa cagajuglaynta, xarigga iyo barakicinta uu Madaxweyne hore Xasan Sheekh Maxamuud ku hayo muwaadiniinta Soomaaliyeed ee ku nool magaalada Muqdisho.

Haddaba, Dowladda Puntland waxay waxgaradka Soomaaliyeed ugu baaqaysaa inay ka qayb qaataan dadaallada lagu ilaalinayo dowladnimada curdanka ah oo waqti iyo dadaal badan la soo galiyey si dib loogu dhisilo.

Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland wuxuu uga mahadcelinayaa saaxiibada beesha caalamka dadaallada aan kala go’a lahayn ee ay ku bixiyaan xasilloonida iyo dowlad-dhiska Soomaaliya.

Ugu dambeyntii, Golaha Xukuumadda Dowladda Puntland wuxuu dadweynaha Puntland ee ku nool gudaha iyo dibadda ugu baaqayaa inay gacmaha isqabsadaan xilligan adag ee ay meesha ka baxday sharciyaddii hay’adaha Dowladda Federaalka.

—Dhammaad—

Muqdisho (Caasimada Online) – Xildhibaan Maxamed Ibraahim Macallimuu oo ka tirsan Baarlamaanka Soomaaliya ayaa si kulul uga hadlay xaaladda siyaasadeed ee dalka, gaar ahaan dhaq-dhaqaaqyada mucaaradka dalka.

Macallimuu oo wareysi gaar ah siiyay Somali Cable Tv ayaa u digay mucaaradka, isaga oo sheegay in laga hortegayo haddii ay lasoo baxaan ciidamo, isla markaana laga qaadayo tallaabo milari oo adag.

Sidoo kale, wuxuu intaas ku daray in dhaqankan aysan kusii jiri karin Soomaaliya, maadaama ay muddo dheer kusoo jirtay qalalaase iyo dagaallo sokeeye.

“Mucaaradka haddii ay ciidan lasoo baxaan tallaabo milatari ayaa looga hortagayaa, sabab kale majirto”. ayuu yiri Xildhibaan Macallimuu.

Waxaa kale oo uu sii raaciyay “Dadka Soomaaliyeed maalin kasta kuma jiri karaan adiga aaggaas tag, aniga waxaan tegaa Mirinaayo waxaa waa khaladaadkii lasoo maray”.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan mucaaradka ay abaabulayaan dibadaxyo horleh oo bilaabanayo 4-ta bisha soo socota June ee 2026-ka.

Mucaaradka ayaa ku doodayo in Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu sharci darro ku joogo Villa Somalia, isla markaana uu yahay Madaxweyne hore oo lamid ah madaxdii dalka soo martay, sida ay hadalka u dhigeen.

Soomaaliya ayaa haatan ku jirto marxalad xasaasi ah, iyadoo weli la’isku hayo hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka dastuutka kumeel gaarka ah.

Qaahira (Caasimada Online) – Dowladda Masar ayaa soo saartay digniin toos ugu socota Somaliland, taas oo la xiriirta safaaradda ay qorsheyneyso inay ka furato magaalada Qudus oo ay Falastiiniyiintu u aqoonsan yihiin caasimaddooda rasmiga ah.

Bayaan kasoo baxay Wasaaradda Arrimaha Dibadda Masar ayaa lagu sheegay in tallaabadaas ay tahay mid sharci darro ah oo ka hor imaanayso qawaaniinta caalamiga ah iyo go’aannada Qaramada Midoobay ee la xiriira xaaladda Qudus.

Wasaaradda arrimaha dibadda Masar waxay sheegtay inay si buuxda u diidan tahay isku day kasta oo lagu sharciyeynayo xaalad aan waafaqsaneyn sharciga caalamiga ah, iyadoo carrabka ku adkeysay in bariga Qudus uu yahay dhul Falastiini ah oo la haysto tan iyo sanadkii 1967.

War-saxaafadeedka ayaa sidoo kale lagu sheegay in Masar ay ixtiraameyso midnimada, madaxbannaanida iyo wadajirka dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, iyada oo dhanka kale ka digtay tallaabo kasta oo hal dhinac ah oo wax u dhimayso qarannimada Soomaaliya.

Jaamacadda Carabta iyo Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC) ayaa iyaguna goor sii horreysay si adag u cambaareeyay qorshaha Somaliland uu ku dooneyso inay safaarad uga furato magaalada Qudus, iyagoo sharci darro ku tilmaamay.

Tallaabooyinkan ayaa imanaya xilli ay isa soo tarayaan wararka sheegaya in Somaliland ay qorsheyneyso inay xiriir diblomaasiyadeed oo dhow la yeelato Israa’iil, arrintaas oo dhalisay falcelin xooggan oo ka timid dalal iyo ururro Islaami ah.

Si kastaba, Israa’iil ayaa haatan qorsheyneyso in dhankeeda ay safaarad ka furato magaalada caasimada ah ee Hargeysa, sida uu shaaciyay Maxamed Xaaji, oo ah safiirka cusub ee Somaliland u qaabilsan Israa’iil.

Muqdisho (Caasimada Online) – Isbitaalka Takhasusiga ah ee Dalmar ayaa door muuqda ka qaatay Bandhigga Waxbarashada KULMIS, oo sannadkan ay soo qabanqaabiyeen Midowga Dugsiyada Gobolka Banaadir. Bandhigga ayaa ahaa kulan ballaaran oo loogu talagalay dhiirrigelinta, jiheynta iyo wacyigelinta ardayda fasalka 12-aad ee isu diyaarinaya Imtixaanka Shahaadiga ah ee Qaranka.

Bandhiggan, oo ka dhacay magaalada Muqdisho, ayaa waxaa ka qeyb galay boqollaal arday oo ka kala socday dugsiyada sare ee gobolka Banaadir. Waxaa sidoo kale goobta joogay mas’uuliyiin ka tirsan Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare, Agaasinka Waxbarashada Gobolka Banaadir, jaamacado, isbitaallo, aqoonyahanno iyo qeybaha kala duwan ee bulshada. Kulanka ayaa noqday madal ay ardaydu ka heleen xog muhiim ah oo ku saabsan mustaqbalkooda waxbarasho iyo caafimaad.

Munaasabadda waxaa si rasmi ah uga hadashay Wasiiru-dowlaha Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare, Nuuro Mustaf Mukhtar, oo ku dhawaaqday in Imtixaanka Qaranka ee Fasalka 12-aad uu si rasmi ah u bilaaban doono 20-ka bisha Juun ee soo socota. Waxay ardayda ku boorrisay inay muujiyaan dadaal, kalsooni iyo diyaar-garow wanaagsan si ay ugu guuleystaan himilooyinkooda waxbarasho.

Intii uu socday Bandhigga KULMIS, ardayda waxaa la siiyay talooyin wax ku ool ah, tusaalooyin iyo tacliimaad la xiriira habka ugu wanaagsan ee loogu diyaar-garoobi karo imtixaanka qaranka. Waxaa si gaar ah diiradda loo saaray muhiimadda dadaalka, anshaxa, maamulka waqtiga, caafimaadka maskaxda iyo caafimaadka jirka ee ardayga, maadaama guusha waxbarashadu aanay ku xirnayn akhris oo keliya, balse ay sidoo kale la xiriirto caafimaad iyo degganaansho guud.

Isbitaalka Dalmar ayaa bandhigga ku soo bandhigay adeegyo caafimaad oo lacag la’aan ah, iyadoo koox dhakhaatiir iyo kalkaaliyeyaal caafimaad ah ay goobta ka sameeyeen baaritaanno kala duwan iyo la-talin caafimaad oo ay ka faa’iideysteen ardaydii ka qeyb gashay munaasabadda. Qaar ka mid ah ardayda ayaa halkaas looga baaray xaalado caafimaad oo kala duwan, halka kuwa u baahday baaritaanno dheeraad ah loo gudbiyay xarumaha isbitaalka.

Maamulka Isbitaalka Dalmar ayaa sidoo kale ku dhawaaqay qiimo-dhimis gaaraysa 50% oo loo sameeyay adeegyada caafimaad ee ay u baahan yihiin ardayda loo gudbiyay xarumaha isbitaalka.

Tallaabadan ayaa isbitaalka loogu ammaanay si weyn, maadaama ay fududeyn karto helitaanka adeeg caafimaad oo tayo leh, xilli ardaydu ku jiraan marxalad muhiim ah oo waxbarasho.

Dhanka kale, maamulka Isbitaalka Dalmar iyo Midowga Dugsiyada Gobolka Banaadir ayaa munaasabadda ku kala saxiixday heshiis iskaashi oo ku saabsan dhinacyada waxbarashada iyo caafimaadka. Heshiiskan ayaa lagu sheegay mid kor loogu qaadayo caafimaadka ardayda, iyadoo la qorsheynayo booqashooyin joogto ah oo lagu tago dugsiyada si loo sameeyo baaritaanno caafimaad iyo wacyigelin ku saabsan ka hortagga cudurrada iyo daryeelka caafimaadka ardayda.

Guddoomiyaha Guud ee Isbitaalka Dalmar, Prof. Dr. Abdirisak Ahmed Dalmar, ayaa sheegay inay aad ugu faraxsan yihiin ka qeybgalka Bandhigga KULMIS. Wuxuu tilmaamay in isbitaalku uu mas’uuliyad gaar ah iska saaray taageeridda ardayda Soomaaliyeed, gaar ahaan kuwa isu diyaarinaya heerka jaamacadeed. Wuxuu xusay in xaaladaha caafimaad iyo duruufaha adag ee dalka ka jira ay muhiim ka dhigayaan in ardayda la siiyo daryeel caafimaad iyo wacyigelin ku filan, si ay awood ugu yeeshaan inay si wanaagsan wax u bartaan.

Qaar ka mid ah ardaydii booqatay xarunta uu Isbitaalka Dalmar ku lahaa bandhigga ayaa si weyn ugu mahadceliyay maamulka iyo shaqaalaha caafimaadka ee halkaas joogay. Waxay sheegeen inay heleen soo dhoweyn wanaagsan, baaritaanno muhiim ah iyo talooyin caafimaad oo faa’iido u leh noloshooda iyo waxbarashadooda.

Isbitaalka Dalmar, oo hore loogu yiqiin Al-Nuur Eye Hospital, ayaa ah mid ka mid ah xarumaha caafimaad ee ugu faca weyn Soomaaliya. Waxaa la aasaasay sannadkii 2002, xilli dalku ku jiray duruufo adag. Muddadii uu jiray ee 23-ka sano ahayd, isbitaalku wuxuu adeegyo caafimaad u fidiyay tobannaan kun oo qof, isagoo maanta noqday xarun caafimaad oo casri ah oo leh qeybaha bukaan-socodka, bukaan-jiifka, sheybaarka, raajada, sifeynta kelyaha, qalliinka guud, qalliinka indhaha, daryeelka degdegga ah, dhalmada iyo caafimaadka ilkaha.

Ka qeybgalka Bandhigga KULMIS ayaa muujinaya doorka sii kordhaya ee ay hay’adaha caafimaadku ku leeyihiin taageeridda waxbarashada iyo horumarinta bulshada Soomaaliyeed, gaar ahaan dhallinyarada oo ah laf-dhabarta mustaqbalka dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada amaanka dowladda federaalka ayaa xalay ilaa seddax xaafadood ka fuliyay howlgal guri guri ay ciidamadu u galayeen, iyadoo ujeedadu lagu sheegay in ay ku baarayaan hub sharci daro ah.

Sida ay ku warameen dadka deegaanka howlgalkaan oo laga fuliyay xaafaddaha Raadeerka iyo inta ku xeeran, dadka ayaa guryaha laga soo saaray si looga baaro hub, iyadoo aysan jirin hub rasmi ah oo laga helay guryihii la baaray.

Shalay ayaa degmada Dayniile waxaa ka dhacay shir ay ka qeyb galeen taliyeyaasha iyo saraakiisha Booliska, Nabad-sugidda NISA, iyo Boolis Milataari.

Guddoomiyaha degmada Dayniile, C/raxmaan Macallin Xuseen ayaa ujeedada shirkaan ku sheegay in lagu adkeeynayay amniga caasimada, gaar ahaan degmada Dayniile maadaama la guda gelayo munaasabadaha waaweyn iyo maalmaha ciidaha si looga hortago falal amni darro iyo weerarro ay geystaan kooxaha nabad-diidka ah.

Mudooyinkii u danbeeyay waxaa degmada Dayniile ka taagneyd xiisad u dhaxeysay dadka deegaanka iyo ciidamada booliska oo degmadaasi howlgal burburin ah ka waday, xiisadaasi oo sababtay dhimasho iyo dhaawac ka dhashay bannaanbaxyo ay dadka deegaanka kaga soo horjeedeen howlaha burburinta dhulalka danta guud.

Muqdisho (Caasimada Online) – Cudurka Ebola ayaa haatan kusii fidaya dalal ka tirsan Afrika, gaar ahaan Uganda iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo, iyadoo Hay’adda Caafimaadka Adduunka (WHO) ay soo saartay digniino ku saabsan kororka kiisaska cudurkaasi.

Wasaaradda Caafimaadka Soomaaliya ayaa dhankeeda soo saartay digniin ku saabsan halista cudurka Ebola, inkastoo ilaa hadda aan la arkin hannaan rasmi ah oo lagu baarayo ama lagu diiwaan-gelinayo dadka ka imanaya waddamada uu cudurka ka dilaacay.

Garoomada diyaaradaha dalka, gaar ahaan kan Aadan Cadde ee Muqdisho ayaa laga hirgelin xarumo ama baaritaanno adag oo lagu hubinayo xaaladda caafimaad ee rakaabka kasoo degaya duulimaadyada ka imanaya Uganda iyo dalalka kale ee laga helay kiisaska cudurkan.

Uganda oo xiriir dhow la leh Soomaaliya ayaa maalin kasta waxaa kasoo dega duulimaadyo rayid iyo kuwo militari, kuwaasi oo aan weli la marsiin habraacyo adag oo caafimaad, inkastoo WHO ay si joogto ah uga digeyso faafitaanka cudurka Ebola.

Sidoo kale, Uganda waxaa ku sugan xarumo muhiim u ah howlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya, waxaana dalka jooga kumannaan askari oo u dhashay Uganda, kuwaasi oo si joogto ah isaga kala goosha labada dal.

Khubarada caafimaadka ayaa ka digaya in dhaq-dhaqaaqa joogtada ah ee dadka iyo ciidamada uu sare u qaadi karo khatarta faafitaanka cudurrada halista ah, haddii aan la adkeyn kormeerka caafimaad ee xuduudaha iyo garoomada diyaaradaha.

Cudurka Ebola ayaa ka mid ah cudurrada ugu halista badan ee faafa, waxaana sababa fayras si fudud ugu gudbi kara dadka marka uu xiriir dhow la yeesho qof qaba cudurka ama dheecaannada jirkiisa.

Astaamaha cudurka waxaa kamid ah qandho daran, madax-xanuun, daal joogto ah, murqo-xanuun, matag, shuban iyo dhiig-bax ka yimaada xubnaha jirka qaarkood, iyadoo xaaladaha daran ay sababi karaan dhimasho deg deg ah.

Hay’adda WHO ayaa bulshada ku boorisay inay si joogto ah uga shaqeeyaan nadaafadda gacmaha, kana fogaadaan taabashada dadka lagu arko calaamadaha cudurka, isla markaana qofkii isku arka astaamo la xiriira Ebola uu deg deg ula xiriiro xarumaha caafimaadka.

Dalal badan oo caalamka ah, oo uu Mareykanku ugu horreeyo ayaa sare u qaaday heeganka caafimaad ee garoomada diyaaradaha, si loo baaro dadka kasoo safraya dalalka uu cudurka ka jiro.

Dalalka Bariga Afrika ayaa leh isu socod furan oo qeyb ka ah isdhexgalka dhaqaale iyo bulshada ee gobolka, taasoo kordhin karta halista gudbinta cudurrada haddii aan la sameyn taxaddarro caafimaad oo adag.

Iyadoo ay sii kordhayaan digniinaha caalamiga ah ee ku saabsan Ebola, ayaa waxaa jira walaac laga qabo in Soomaaliya ay wajahdo khatar caafimaad haddii aan si deg deg ah loo qaadin tallaabooyin lagu xoojinayo baaritaanka, wacyigelinta iyo dabagalka dadka kasoo galaya dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Shirkadda LG Electronics, hay’adda gargaarka Kuuriyada Koonfureed ee KOICA iyo Barnaamijka Horumarinta Qaramada Midoobay ee UNDP ayaa bilaabay iskaashi cusub oo lagu dhisayo xarun xirfado farsamo lagu baro dhalinyarada Soomaaliyeed, gaar ahaan dhinacyada korontada, qalabka elektaroonigga ah, teknoolajiyadda iyo dayactirka agabka guryaha.

Mashruucan ayaa lagu wadaa in laga hirgeliyo magaalada Muqdisho, gaar ahaan Xarunta Nabadda ee Elman Peace Centre, waxaana loogu talagalay in dhalinyarada Soomaaliyeed lagu siiyo tababarro la jaanqaadaya baahida suuqa shaqada.

Heshiiska iskaashiga ayaa lagu saxiixay 15-kii May xarunta LG-KOICA Hope Vocational Training School ee magaalada Addis Ababa ee dalka Itoobiya, halkaas oo LG iyo KOICA ay muddo ka badan toban sano ka wadeen barnaamij tababar xirfadeed oo lagu tilmaamay mid guuleystay.

Barnaamijka cusub ee Soomaaliya ayaa laga soo dheegtay khibradda xarunta LG-KOICA ee Itoobiya, taas oo tan iyo 2014 tababartay boqolaal arday oo galay suuqa shaqada ama bilaabay ganacsiyo yaryar.

LG Electronics ayaa sheegtay inay Soomaaliya la wadaagi doonto manhajka tababarka, hannaanka maamulka xarunta, qalabka waxbarashada, habka qiimeynta, iyo taageerada shaqo-abuurka ee ardayda qalin-jabisa.

Sidoo kale, macallimiin Soomaaliyeed ayaa lagu tababari doonaa xarunta Addis Ababa, ka hor inta aysan kusoo laaban Muqdisho si ay u hoggaamiyaan casharrada iyo tababarrada farsamo ee ardayda Soomaaliyeed.

KOICA ayaa sheegtay in dufcadda koowaad ee barnaamijka lagu bilaabi doono 50 illaa 60 arday, kuwaas oo ay wax bari doonaan siddeed illaa toban macallin oo Soomaali ah oo qaata tababar shahaadaysan.

Dhalinyarada ka qalin-jabisa xarunta ayaa la filayaa inay ka shaqeeyaan dayactirka qalabka elektaroonigga ah, adeegyada farsamada, ICT-ga, ama inay helaan taageero ay ku bilaabaan ganacsiyo yaryar oo la xiriira xirfadaha ay barteen.

Mashruucan ayaa qeyb ka ah barnaamij ballaaran oo ay KOICA iyo UNDP ka wadaan Soomaaliya, Kenya iyo Koonfurta Suudaan, kaas oo diiradda lagu saarayo nabad-dhisidda iyo ka hortagga xagjirnimada.

Hay’adaha mashruuca wada ayaa sheegay in shaqo la’aanta, faqriga iyo fursad la’aanta dhalinyarada ay kamid yihiin arrimaha sii xoojin kara nuglaanta bulshooyinka, gaar ahaan dalalka kasoo kabanaya colaadaha.

Lionel Laurens, oo ah madaxa UNDP ee Soomaaliya, ayaa sheegay in iskaashigan uu isku xirayo tababar farsamo, doorka ganacsiga gaarka ah iyo nabad-dhisidda.

“Dhalinyarada Soomaaliya waa hantida ugu weyn ee dalka,” ayuu yiri Laurens, isaga oo intaas ku daray in fursado shaqo iyo xirfado tayo leh ay muhiim u yihiin nabad waarta iyo horumar loo dhan yahay.

Wankyu Park, oo ah madaxa xafiiska KOICA ee Kenya, ayaa sheegay in mashruucan uu yahay tusaale dhif ah oo muujinaya iskaashi ka dhexeeya hay’ad dowladeed oo Kuuriyaan ah, hay’ad Qaramada Midoobay ka tirsan iyo shirkad gaar loo leeyahay.

“Iskaashigan wuxuu dhalinyarada Soomaaliyeed siinayaa fursado dhab ah oo ay ku dhistaan awooddooda, wuxuuna gacan ka geysanayaa aasaaska nabad waarta,” ayuu yiri.

Mashruucan ayaa sidoo kale la filayaa inuu Soomaaliya ka caawiyo dhismaha suuq adeeg oo ku saabsan qalabka elektaroonigga ah, agabka guryaha iyo adeegyada ICT-ga.

Mas’uul ka tirsan KOICA ayaa sheegay in xaruntan aysan kaliya dhalinyarada siin doonin xirfado iyo shaqo, balse ay sidoo kale Soomaaliya ka abuuri doonto saldhig farsamo oo Kuuriyaan ah, maadaama dalka ay ku yar yihiin xarumo rasmi ah oo lagu dayactiro agabka elektaroonigga ah ee Kuuriya laga keeno.

Mas’uulka ayaa sheegay in arrintan ay gacan ka geysan doonto kobcinta xirfadlayaasha Soomaaliyeed, abuurista nidaam adeeg oo casri ah, iyo ballaarinta qiimaha tiknoolajiyadda iyo sumcadda shirkadaha Kuuriya.

Seunghwan Yang, oo ah madaxa LG Electronics ee Itoobiya, ayaa sheegay in shirkaddu ay Soomaaliya la wadaagi doonto guusha ay ka gaartay Itoobiya.

“Anagoo Soomaaliya la wadaageyna khibraddii guuleysatay ee aan ka helnay in ka badan toban sano oo aan ka wadnay LG-KOICA Hope Vocational Training School ee Itoobiya, waxaan gudaneynaa mas’uuliyaddayada bulsho ee shirkad caalami ah,” ayuu yiri.

UNDP ayaa sheegtay in mashruucu uu dhalinyarada Soomaaliyeed siin doono waddo ay ku helaan xirfado, shaqooyin iyo fursado ganacsi, isla markaana uu xoojin doono dadaallada lagu dhisayo nabad iyo horumar waara.