Qaahira (Caasimada Online) – Dowladda Masar ayaa dhawaan dib uga furan doonta magaalada Muqdisho xarun safaaradeed, sida uu Madaxweyne Cabdulfataax Al-Sisi u xaqiijiyay Madaxweyne Xasan Sheekh.

Labada madaxweyne oo shalay kulan miro-dhal ah ku yeeshay magaalada Qaahira ayaa waxay tallaabadan muujinaysa mudnaanta xiriirka iskaashi ee labada dal.

Madaxweynayaasha Masar iyo Soomaaliya ayaa sidoo kale waxay isla qaateen in la dardar-geliyo fulinta heshiiskii iskaashi ee ay wada saxiixdeen Agoosto 2024.

Heshiiskaas ayaa ku saabsan tababaridda iyo qalabaynta ciidamada Soomaaliya, si ay uga adkaadaan kooxaha argagixisada ah, ugana hortagaan faragelin kasta oo gudaha ama dibadda ah

Soomaaliya iyo Masar ayaa kor u qaaday xiriirkooda diblumaasiyadeed, waxayna labada dhinac ay gaareen heshiisyo muhiim ah, iyadoo Qaahira ka qeyb qaadaneyso nabadeynta Soomaaliya.

Ciidamada Masar ayaa qeyb ka noqonaya howl-galka cusub ee Midowga Afrika ee lagu xasilinayo Soomaaliya, si looga hortago firaaq siyaasadeed oo Itoobiya ay isku dayi karto inay ka faa’iideysato, sida ay qabaan Masaarida.

Si kastaba, Masar ayaa haatan waxay dadaal badan ku bixinaysa sidii ay u ballaarin laheyd doorkeeda siyaasadeed iyo amni ee Geeska Afrika, gaar ahaan meelaha ay Itoobiya horay u sheegan jirtay “inay tahay aag ay saameyn ku leedahay”.

Boosaaso (Caasimada Online) – Taliska ciidanka Mareykanka (AFRICOM) ayaa duqeymo ka fuliyay deegaanno ku yaalla koonfur-bari magaalada Boosaaso ee Puntland, kuwaas oo lagu bartilmaameedsaday Daacish, sida uu xaqiijiyay talisku.

Duqeyntan oo ay AFRICOM iska kaashadeen Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa lagu beegsaday fariisimo ay ku sugnaayeen saraakiil iyo dagaal-yahanno ka tirsan ururka Daacish, iyadoo halkaas khasaare lagu gaarsiiyay.

“Duqeyntani waxay muujinaysaa sida ay uga go’an tahay Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo AFRICOM in laga hortago khatarta Daacish, isla markaasna ay sii wadi doonaan,” ayaa lagu yiri qoraal kasoo baxay taliska AFRICOM.

Taliska ayaa intaas ku daray in la xaqiijiyay in duqeynta aan wax khasaare ah kasoo gaarin dadka rayidka ah ee ku nool goobaha la duqeeyay.

Dhinaca kale, Maamulka Puntland ayaa shregay in duqeymahan si gaar ah loogu beegsaday saraakiil sar-sare oo uu ku jiro ku-xigeenka Amiirka guud ee Daacish, kaasi oo ku dhuumaaleysanayay buuraleyda Calmiskaad.

Howl-galkan ayaa qeyb ka ah wajigii ugu dambeeyay ee gulufka Daacish, iyadoo Puntland ay sheegtay in iskaashiga ay la leedahay ciidamada Mareykanka uu yahay mid miro-dhal ah, oo laga gaaray guulo dhanka dagaalka ah.

Si kastaba, howl-galladan wadajirka ah ayaa muujinaya kordhinta duqeymaha iskaashi ee Mareykanka uu ka wado gudaha dalka, kuwaas oo muhiim u ah dagaalka lagula jiro kooxaha argagixisada.

Qaahira (Caasimada Online) – Masar ayaa wacad ku martay inay hor istaagi doonto isku dayga Itoobiya ay ku doonayso inay marrin uga hesho Badda Cas, waxayna sheegtay inay dardar gelin doonto tababarka iyo qalabeynta ciidamada Soomaaliya, taasoo qayb ka ah iskaashi dhinaca amniga ah oo sii ballaaranaya.

Madaxweyne Abdel Fattah el-Sisi oo shir jaraa’id qabtay kadib wadahadallo uu la yeeshay Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa sheegay in Qaahira “aysan u dulqaadan doonin tallaabooyin halis gelinaya madax-bannaanida Soomaaliya ama amniga marinka Badda Cas,” oo ah marin biyood ay isticmaalaan qiyaastii 10 boqolkiiba ganacsiga adduunka.

Digniintan ayaa daba socota heshiis is-afgarad ah oo ay Itoobiya la saxiixatay Somaliland bishii Janaayo 2024, kaasoo Addis Ababa siinaya saldhig ciidan badeed iyo deked ganacsi, kuna beddelanaysa aqoonsi suuragal ah oo la siiyo gobolka gooni-u-goosadka ah. Muqdisho ayaa ku tilmaantay heshiiskaas mid sharci-darro ah; halka Masar ay sheegtay inuu halis gelinayo xasilloonida marinnada maraakiibta ee quudiya Kanaalka Suweys.

Sida ku cad heshiis difaac oo la saxiixday bishii Agoosto 2024, Masar waxay tababar iyo hubayn siinaysay cutubyo ka tirsan ciidanka gaarka ah ee Soomaaliya ee la dagaallamaya kooxda Al-Shabaab. El-Sisi wuxuu sheegay in barnaamijkaas la dardar gelin doono, ciidamada Masarna ay ku biiri doonaan howlgalka xasillinta ee soo socda ee Midowga Afrika marka la helo dhaqaale caalami ah.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa soo dhoweeyay ballanqaadkaas, isagoo ku dooday in “ciidan Soomaaliyeed oo xooggan uu albaabada ka xirayo faragelin kasta oo dibadda ah.”

In kasta oo aysan wax bad ah lahayn tan iyo markii ay Eritrea ka go’day sanadkii 1993, haddana Itoobiya waxay raadinaysay inay hesho marrin badeed oo toos ah si ay u dhinto kharashka dhoofinta badeecadaha ee 120-ka milyan ee muwaadin ee dalkeeda. Hamigaas ayaa kusoo beegmaya iyadoo ay markii horeba jireen xiisado kala dhexeeyay Qaahira oo ku saabsan biyo-xireenka Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) ee webiga Niil.

El-Sisi iyo Xasan Sheekh waxay sheegeen inay ballaarin doonaan iskaashiga dhinacyada ganacsiga, kalluumeysiga, iyo tamarta, iyagoo amniga ka dhigaya udub-dhexaadka xiriirkooda. Labada hoggaamiye waxay qorsheynayaan inay olole ka dhex bilaabaan dalalka Jaamacadda Carabta iyo Midowga Afrika si ay u diidaan heshiiska Itoobiya iyo Somaliland, shirarka ururradan ee la filayo dhammaadka sanadkan.

Loolanka Itoobiya ee ay ku doonayso dekedda badeed waa kii ugu dambeeyay ee silsilado awood-muujin ah oo gobolka ka socda. Dalka Jabuuti ayaa hadda gacanta ku haya in ka badan 90 boqolkiiba badeecadaha ay Itoobiya soo dejiso. Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed waxay weli ku jiraan ilaalo ay sameeyaan ciidamo badeed caalami ah oo la dagaallama burcad-badeedda iyo ilaalinta socodka shidaalka ee ku wajahan Yurub iyo Aasiya.

Masar iyo Soomaaliya waxaa ka dhexeeya xiriir qarniyo soo jireen ah oo dhinacyada dhaqanka iyo diinta ah. Qaahira waxay martigelisaa kumanaan arday Soomaaliyeed ah, waxayna muddo dheer bixinaysay deeqo waxbarasho iyo tababarro saraakiil ah – xiriirkaas oo labada hoggaamiye ay sheegeen inay rajeynayaan inay u ballaariyaan “iskaashi istiraatiiji ah oo dhinacyo badan leh.”

Qardho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni, ayaa galabta tababar u soo xiray cutubyo ka tirsan ciidamada Daraawiishta Puntland, isagoo si adag uga hadlay xiisadda ka taagan gobolka Sanaag iyo wararka sheegaya in dowladda federaalka ay qorsheynayso inay ciidamo geyso halkaas.

Deni ayaa si weyn uga digay tallaabadaas, wuxuuna dowladda federaalka u diray digniin culus. Sidoo kale, wuxuu ka hadlay dagaalkii Moqokori, isagoo sheegay in ciidamada qaranka ay dayacan yihiin, meel kasta oo ay tagaan ay isaga firxanayaan. Wuxuu sidoo kale xusay dagaalkii Raaskambooni iyo saameyntii taban ee ka dhalatay duullaankii dowladda federaalka ku qaaday Jubbaland.

“Waa nasiib darro in iyadoo maanta Al-Shabaab la wareegeen deegaanka Moqokori, ay dowladdu leedahay waxaan ciidamo u dirayaa Sanaag. Horay ayaan u ogeyn weerarkii Raaskambooni iyo musiibadii ka dhalatay. Ciidamada qaranka inta gacmaha taageen ayey dal kale iska dhiibeen. Looguma dulqaadan karo dowladda uu hoggaamiyo Xasan Sheekh,” ayuu yiri Madaxweyne Deni.

Wuxuu ku eedeeyay dowladda federaalka in ay duullaan ku tahay ciidamada Puntland, isagoo sheegay in ay isku dayeen in ay carqaladeeyaan dagaalka ka dhacay deegaanka Calmiskaad.

“Waxay sheegtaan door aanay ku lahayn dagaalka. Xitaa warbaahinta iyo mas’uuliyiinta dowladda federaalka waxay si toos ah u marin habaabinayaan dagaalka aan kula jirno argagixisada Daacish,” ayuu yiri Deni.

Sidoo kale, Madaxweynaha Puntland ayaa ku eedeeyay dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh in ay caado ka dhigatay kala fogeynta dadka Soomaaliyeed, wuxuuna fariin u diray mucaaradka ku jira siyaasadda dalka.

“Iska dhaafa shirarka madhaleysiga ah ee aad wadaan iyo danaha gaarka ah. Soomaaliya waxay u baahan tahay samatabixin. Puntland waxaa ka go’an inay difaacato dalkeeda iyo deegaankeeda. Cid kasta oo soo haweysata waxay wajihi doontaa cawaaqibkeeda,” ayuu hadalkiisa ku daray.

Hoos ka daawo

Moqokori (Caasimada Online) – Ciidamada Qaranka iyo geesiyaasha dadka deegaanka ayaa caawa dib ula wareegay degmada Moqokori ee gobolka Hiiraan, halkaas oo dagaal culus oo maanta ka dhacay ay Al-Shabaab u suurtagashay inay qabsadaan.

Ciidamo badan ayaa la sheegay in lagu waayey geeri iyo nolol intii uu maanta socday dagaalka Moqokori, kooxda ayaa maanta duhurkii gudaha u gashay magaalada, iyagoo ku galay dagaal muddo socday oo qaraxyo ku bilowday waaberigii hore ee saakay.

Ra’iisul Wasaarihii hore Maxamed Xuseen Rooble masuuliyiin uu ku jiro ayaa ka hadlay dagaalka Moqokori, isagoo dowladda ugu baaqay inay u soo jeesato dagaalka, iskana dhaafto siyaasadaha kale.

“Waxaan Madaxda Dawladda federaalka ugu baaqayaa in ay la yimaadaan Qorshe wax looga badalayo xaaladda Dagaalka iyo habaca ku yimid howlihii la dagaalanka khawaarijta. Dowladdu waa in ay mudnaanta koowaad ka dhigataa la dagaallanka argagixisada, halkii ay ku mashquuli lahayd arrimo kale oo siyaasad ahaan loo xallin karo,” ayuu yiri Rooble.

Rooble ayaa ciidamada ku bogaadiyey is difaacii ay maanta ka sameeyeen Moqokori, “Waxaan bogaadinayaa geesinimada ay muujiyeen Ciidamada Qalabka sida iyo Macaawiisleyda reer Hiiraan oo dagaal adag kula jira Khawaarijta,” ayuu yiri.

Madaxweynaha Puntland Saciid Cabdullahi Deni ayaa ka mid ah siyaasiyiinta ka hadashay dagaalka Moqokori, isagoo dowladda ku dhaliilay in dagaalkii argagixisada uu uga muhiimsanaaday dagaalka Puntland iyo Jubbaland, sida uu hadalkiisa u dhigay.

“Waa nasiib darro in iyadoo maanta Al-Shabaab la wareegeen deegaanka  Moqokori, ay dowladdu leedahay waxaan ciidamo u dirayaa Sanaag, horay waxaan u ogeyn weerarkii Raaskambooni iyo musiibadii ka dhalatay, ciidamada Qaranka inta gacmaha taageen ayey dal kale iska dhiibeen, waxaan looguma dul qaadan karo dowladda uu hoggaamiyo Xasan Sheekh,” ayuu yiri Saciid Deni.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta kulan kula qaatay qasriga Al-calamayn, dhiggiisa Jamhuuriyadda Carabeed ee Masar, Cabdulfataax Al-Sisi.

Labada Madaxweyne ayaa ka wada-hadlay xoojinta xiriirka laba geesoodka ah iyo arrimaha istaraatiijiga ah ee labada dal iyagoo si qotodheer iskula soo qaaday dardar-galinta isku xirka labada shacab, sida lagu sheegay bayaan kasoo baxay Madaxtooyadda Soomaaliya.

Madaxweyne Al-Sisi ayaa Madaxweynaha u sheegay in ay dhawaan dib uga furan doonaan magaalada Muqdisho xarun Safaaradeed oo muujin doonto mudnaanta ay siinayaan xiriirka iskaashi ee Soomaaliya.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa bogaadiyay doorka firfircoon ee Masar ka qaadaneyso taageerada Soomaaliya, gaar ahaan dhinacyada amniga, diblumaasiyadda, waxbarashada, caafimaadka iyo iskaashiga milatari.

Villa Somalia ayaa shaacisay in labada madaxweyne ay isla qaateen in la dardar-geliyo fulinta heshiiskii iskaashi ee ay wada saxiixdeen Agoosto 2024.

Dhankiisa, Madaxweynaha Masar ayaa muujiyay taageerada joogtada ah ee dalkiisu u hayo shacabka iyo Dowladda Soomaaliya, gaar ahaan dagaalka ka dhanka argagixisada, waxa uuna Al-Sisi bogaadiyey dadaallada Dowladda Federaalka ee xoojinta midnimada, amniga, iyo horumarka dalka.

Madaxweynaha Jamhuuriyadda ayaa adkeeyey sida ay Soomaaliya uga go’an tahay sii xoojinta xiriirka istaraatiijiga ah ee ay la leedahay Dowladda Masar, isagoo uga mahad-celiyay martiqaadka diirran ee ay kuu qaabileen wafdiga Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliyeed.

Kismaayo (Caasimada Online) – Madaxweynaha Dowlad-goboleedka Jubaland, Axmed Maxamed Islaam (Axmed Madoobe) ayaa maanta booqasho dhiiri-gelin ah ugu tagay Ciidamada Gurmad Qaran ee Hay’adda Nabad-sugidda iyo Sirdoonka Jubaland iyo sidoo kale Ciidamada Kumaandooska Danab.

Ciidamadan isgarabsanaya ayaa maalmihii u dambeeyay howl-gallo guulo waaweyn laga gaaray ka fulinayay qeybo badan oo ka tirsan maamulka Jubbaland.

Howl-galladaasi ayaa lagu naafeeyay kooxda Al-Shabaab, iyadoo lagu burburiyay saldhigyo iyo qorshayaal khatar ku ahaa nabadda iyo amniga shacabka Jubbaland, sida uu sheegay maamulka.

Madaxweyne Axmed Madoobe ayaa si gaar ah u bogaadiyay geesinimada, dadaalka naf-hurnimada ah iyo masuuliyadda culus ee ay ciidanku u hayaan difaaca dalka.

Madoobe ayaa intaas ku daray in guulaha laga gaaray howl-gallada ay farxad iyo yididiilo u horseedeen shacabka Jubbaland iyo guud ahaan ummadda Soomaaliyeed.

Ugu dambeyntiina, wuxuu xoojiyay muhiimadda in la sii dardar-geliyo howl-gallada ilaa laga ciribtirayo kooxaha argagixisada ee cadowga ku ah dalka iyo dadka.

Maalmihii u damabeeyay ciidamada dowladda iyo kuwa maamulka Jubbaland ayaa kordhiyay howl-gallada ka socda ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab, oo weli ku sugan deegaano ka tirsan maamulkaasi.

Gaalkacyo (Caasimada Online) – Shaqsiyaad kasoo jeeda Koonfur Galbeed ayaa laga sii daayay xabsiga magaalada Gaalkacyo, kadib dadaallo guuleystay oo ay iska kaashadeen waxgarad ka soo jeeda deegaamada Puntland iyo Koonfur Galbeed iyo maamulka gobolka Mudug.

Shaqsiyaadkan oo shalay dib u helay xorriyadooda ayaa Gaalkacyo ugu xirnaa magta marxuum Cabdulfataax Ismaaciil Xaashi oo la dilay sannadkii 2006-dii.

Labada dhinac ehelladooda ayaa ku heshiiyay kala qaadashada mag lagu qiimeeyey $40,000 (afartan kun oo dollar) oo ah magta AUN Cabdulfataax, sida uu xaqiijiyay Guddoomiyaha gobolka Mudug ee Puntland, Faysal Sheekh Cali.

Guddoomiyah ayaa uga mahad-celiyey xildhibaano iyo waxgarad ka shaqeeyey sidii loo bixin lahaa magtaasi oo labaatan kun oo ka mid ah uu bixiyay maamulka Puntland.

“Waxaa qoyska Cabdulfataax lagu wareejiyey sodon kun, oo labaatan kamid ah ay bixisay dowladda Puntland,” ayuu yiri Guddoomiye Faysal Sheekh Cali (Jifi-jabsade).

Waxa uu intaas kusii daray “Inta dhimana waqti ayey qabsadeen, waxaan uga mahad-celinayaa qolyaha reer Muduga ah ee wax gaareen in aysan aanaysan ee ay sharciga u soo dacwoodeen.”

Gaalkacyo oo koonfur iyo waqooyi ay ka arrimayaan Galmudug iyo Puntland ayaa waxaa in muddo ah ka dhacayay dilalka salka ku haya aanooyinka qabiil ee ka dhaca halkaasi.

Moqokori (Caasimada Online) – Wararka naga soo gaaraya gobolka Hiiraan ayaa sheegaya in weli xaalad kacsanaan ah laga dareemayo gudaha degmada Moqokori ee gobolkaasi, kadib markii ay saaka qarax is-miidaamin ah ku qaaday kooxda Al-Shabaab.

Wararka ayaa sheegaya in qaraxa oo lala beegsaday goob ay ku sugnaayeen ciidamo iyo dad shacab ah uu xigay dagaal toos ah oo magaalada ka qarxay, kadib markii ay duulaan culus kusoo qaadeen maleeshiyaad ka tirsan kooxda Al-Shabaab oo haatan la dagaalamaya ciidamada Macawiisleyda ee Beesha Xawaadle iyo kuwa Xoogga dalka ee ku sugan halkaas.

Ilo dadka deegaanka ah ayaa innoo sheegay in kooxda ay weerar isku dhafan oo qarayo ku jiraan ay ku qaaday degmada iyo deegaanka Gumarre oo dhowaan uun ay la wareegeen ciidamada Xoogga dalka Soomaaliya iyo kuwa xaq-u-dirirka deegaanka ee Macawiisleyda.

Al-Shabaab ayaa dubo guul wayn ka sheegatay dagaalka, waxaana baraha bulshada ay ku baahisay in dagaalyahanadeeda ay gudaha u galeen degmada Moqokori iyo nawaaxigeeda.

Dhanka kale, mas’uuliyiinta degmada iyo kuwa gobolka Hiiraan ayaa ka gaabsaday inay faah-faahin ka bixiyaan xaaladda, balse waxa ay tilmaameen in weli uu socda dagaalka.

Xaaladda ayaa faraha ka baxday, waxaana labada dhinac ay helayaan gurmadyo, taas oo sii xoojineyso daalka ka socda degmada iyo duleedkeeda oo ay indhowaanahan ay ka socdeen abaabullo ka dhan ah maleeshiyaadka argagixisada ee ku sugan Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe.

Ma cadda khasaaraha rasmiga ah ee ka dhashay weerarka qaraxa ah iyo dagaalka xigay, waxaana haatan socda gurmad deg-deg ah oo loo fidinayo dadka ay waxyeellada soo gaartay.

Moqokori ayaa ah degmo muhiim ah oo saldhig u ah ciidamada Xoogga dalka iyo kuwa Macawiisleyda, waxaana in muddo ah ka socda abaabul culus oo ka dhan ah Al-Shabaab, iyada oo muddooyinkii ambe laga qorsheeyay howlgallo lagu naafeeyay argagixisada.

Kooxda ayaa hadda u muuqata inay qaraxa kala gol-leedahay inay isaga yareyso culeyska ay wajaheyso, maadaama howlgalladii ugu dambeeyay jab culus lagu gaarsiiyay.

Sidaan oo kale waxay marar badan qaraxyo ismiidaamin ah Al-Shabaab uga fuliyeen magaalada Beledweyne oo iyana laga abaabulay howlgallo culus oo guuleystay.

Garoowe (Caasimada Online) – Maamul-goboleedka Soomaaliyeed ee Puntand ayaa ku dhowaaqay is-difaacid ka dhan ah Villa Somalia, kadib markii xiisad culus oo u dhexeysa labada dhinac ay kasoo cusboonaata qaybo kamid ah gobolka Sanaag ee waqooyiga dalka.

Guddoomiyaha baarlamaanka Puntland Mudane Cabdirisaaq Axmed Saciid ayaa sheegay in ka hortagi doonaan cid kasta oo qalalaase ka wadda Sanaag, gaar ahaan farogelin uu sheegay in dowladda dhexe ay ka waddo gobolaas oo hoostaga maamulka Puntland.

Cabdirisaaq Axmed Saciid ayaa sidoo kale tilmaamay in mas’uuliyadda ay saaran tahay Puntland, ayna sugi doonaan amniga guud ee gobolka Sanaag ee waqooyiga Soomaaliya.

Sidoo kale wuxuu intaasi ku daray in aan la aqbali kain isku dhacyo ka dhaca gobolka iyo xaalad laga abuuro deegaanka, taas oo waxyeeleyn karto dadka shacabka ah.

Waxaa kale oo uu hoosta ka xariiqay in Puntland ay ku howlantahay wax ka qabashada xaaladda taagan, si xasilooni loogu soo dabaalo gobolka, loona sugo amniga.

“Waxaan la aqbali karin farogelinta gurracan iyo qalalaasaha siyaasadeed ee Dowladda Federaalka ay ka waddo gobolka Sanaag, waxaa naga go’an sugidda amniga gobolka oo ah mas’uuliyadda Dowladda Puntland saaran, in badana qabsoonatay inta kalena aan dhammeystiri doono” ayuu yiri guddoomiyaha baarlamaanka maamulka Puntland.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan Puntland ay heegan buuxa gelisay ciidamadeeda ku sugan gobolka Sanaaq, si ay uga hortagaan wasiirro iyo xildhibaanno ka tirsan Dowladda Federaalka oo la filayo inay maanta gaaraan magaalooyinka Dhahar iyo Xingalool, si ay halkaas uga sii dardargeliyaan abaabulka culus ee ay waddo Dowladdu.

Puntland ayaa sidoo kale ciidamo dheeraad ah gaysay gobolka, si ay xoojiyaan ciidamadeed horay u joogay halkaasi, taas oo sii kicisay xiisadda culus ee ka taagan halkaasi.

Waxaa kale oo jirta cabsi xooggan oo laga qabo in dagaal toos ah uu ka dhex qarxo Villa Soomaaliya iyo Puntland, maadaama uu xoogeynayo loollanka u dhexeeya labada dhinac, kuwaas oo horay isugu haya arimaha siyaasadda, gaar ahaan dastuurka & doorashooyinka.

Si kastaba, Lama oga sida ay wax noqon doonaan waxaase xaaladdan soo korortay ay imaaneysaa, iyada oo shalay dowladda dhexe ay guda gashay dhammeystirka maamulka SSC, waxaana la magacaabay guddigii farsamada ee ka shaqeyn lahaa howshaas.

Kampala (Caasimada Online) – Midowga Afrika ayaa adkeeyay taageeradiisa Soomaaliya, isagoo shaaciyay kordhin lacageed oo dhan $10 milyan oo dheeri ah oo lagu daray sanduuqa kaydka xaaladaha degdegga ah, taas oo lagu taageerayo hawlgalka AUSSOM.

Golaha Nabadda iyo Ammaanka ee Midowga Afrika (PSC), oo kulan ka yeeshay xaaladda Soomaaliya iyo hawlgalka cusub, ayaa caddeeyay ka-go’naanshihiisa taageerada dagaalka lagula jiro Al-Shabaab iyo dadaallada lagu xaqiijinayo nabad waarta.

Goluhu wuxuu shaaciyay kordhin lacageed oo dhan $10 milyan oo dheeri ah, taasoo wadarta guud ee la heli karo sanadkan 2025 ka dhigeysa $20 milyan, si loogu taageero hawlgalka AUSSOM.

Sidoo kale, wuxuu ugu baaqay Qaramada Midoobay, Midowga Yurub, Ingiriiska iyo saaxiibada kale inay taageeraan shir dhaqaale uruurin ah oo loogu talagalay AUSSOM, si loo helo maalgelin joogto ah oo lagu sii wado hawlgallada nabad ilaalinta ee Soomaaliya.

Goluhu wuxuu muujiyay walaac ku saabsan xaaladda amniga Soomaaliya, gaar ahaan khatarta Al-Shabaab, wuxuuna ku booriyay ciidamada ammaanka inay sii xoojiyaan dagaalka ay kula jiraan kooxaha argagixisada, iyagoo helaya taageero joogto ah oo ka timaada saaxiibada caalamka.

Dhinaca kale, goluhu wuxuu ugu baaqay dowlad-goboleedyada, oo ay ku jiraan Jubaland iyo Puntland, inay qayb ka noqdaan hannaan wada-hadal siyaasadeed oo loo dhan yahay, iyadoo uu dowladda federaalka ku ammaanay dadaallada ay ku doonayso dardar-gelinta ajendayaasheeda qaran.

Si kastaba ha ahaatee, Midowga Afrika ayaa toddobaadyada soo socda Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay u gudbin doona warbixin dhameystiran oo la xiriirta saldhigyada cusub ee AUSSOM, saadka, iyo baahiyaha duulimaadyada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, iyo Ra’iisul Wasaare Xamza Cabdi Barre ayaa ansixiyay in hub iyo saanad militari la geeyo magaalada Laascaanood Jimcihii, sida ay xaqiijiyeen ilo-wareedyo xog-ogaal u ah arrintan.

Tallaabadaas ayaa halis u ah inay sii qoto dheerayso xiisadda kala dhaxaysa maamul-goboleedka Puntland, oo si xooggan uga soo horjeeda in la taageero SSC-Khaatumo, islamarkaana weli diidan jiritaanka maamulkaas.

Hubkan la diray ayaa ku soo beegmay ka hor shir Laascaanood lagu qabanayo oo loogu talagalay in si rasmi ah loogu dhiso maamulka “Khaatumo” oo taageero ka helaya dowladda dhexe—hindisahan oo ah mid siyaasad ahaan xasaasi u ah gobol ay horayba uga jireen is-qabqabsi dhuleed iyo loolan beeleed.

Mas’uuliyiinta deegaanka ee Puntland ayaa hor istaagay kulan gaar ah oo uu soo abaabulay guddoomiyihii hore ee baarlamaanka Puntland, Cabdirashiid Yuusuf Jibriil, kaasoo soo gaaray deegaanka Ceelbuh isagoo wata ciidamo ilaalo ah, kuna damacsanaa inuu ergooyin uga sii qaado shirka Laascaanood. Tallaabadaas ayaa loo arkay mid liddi ku ah saamaynta ay dowladda dhexe ku yeelanayso gobolka.

Saraakiisha Puntland ayaa ku eedeeyay dowladda dhexe ee Muqdisho inay hurinayso xasilooni-darrada iyo inay hub geysay deegaanka iyadoon la tashan maamullada maxalliga ah—arrintaas oo ku sheegeen “mid noqon karta ku xadgudub dastuurka ku-meelgaarka ah ee Soomaaliya, kaasoo dammaanad qaadaya mabaadi’da federaalka iyo awood-qaybsiga ee dowlad-goboleedyada xubnaha ka ah.”

“Tallaabada kali-taliska ah ee ay qaadday dowladda dhexe waxay wiiqaysaa awooddeena gobolka, waxayna khatar gelinaysaa isku-dheelitirnaanta jilicsan ee ka jirta waqooyiga Soomaaliya,” ayuu yiri sarkaal sare oo ka tirsan Puntland, oo codsaday in aan la magacaabin.

Horumarkan ayaa sii kordhinaya xiisadda siyaasadeed ee ka dhex oognayd Muqdisho iyo Puntland, taasoo bilihii la soo dhaafay si isa soo taraysa isaga fogeynaysay dowladda dhexe, khilaafkaas oo salka ku haya is-maandhaaf la xiriira dib-u-habeynta dastuurka, habraacyada doorashooyinka, iyo maamulka kheyraadka.

Dowladda dhexe ayaan weli war rasmi ah ka soo saarin arrinta ku saabsan hubka la geeyay iyo taageerada ay u hayso hindisaha Khaatumo.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dib-u-dhac ayaa ku yimid oggolaanshaha iyo imaatinka ciidamada Masar ee Soomaaliya, taasi oo sababtay firaaq weyn oo ku yimid qaab-dhismeedka hawlgalka cusub ee Midowga Afrika. Arrintan ayaa khasabtay in ciidamada Burundi ay sii joogaan dalka muddo ka badan intii markii hore qorshuhu ahaa.

Sababtoo ah dib-u-dhacan, ciidamada Burundi oo qorshuhu ahaa inay ka baxaan Soomaaliya dhammaadka bishii Juun, ayaa hadda sii joogi doona ugu yaraan lix bilood oo kale si ay gacan uga geystaan buuxinta baahida ciidan ee ka dhalatay la-dagaallanka kooxaha xagjirka ah. Go’aankan ayaa waxaa gaaray Khamiistii Golaha Nabadda iyo Ammaanka ee Midowga Afrika (AUPSC), oo ah hay’adda go’aannada ka gaarta arrimaha amniga qaaradda.

Kal-fadhigiisii 1287-aad, Golaha Nabadda iyo Ammaanka ee Midowga Afrika, oo uu shir-guddoominayay Wasiirka Arrimaha Dibedda ee Uganda, Jeje Odongo, wuxuu ku soo gabagabeeyay in joogitaanka ciidamada milatariga iyo booliska ee goobta ay muhiim u tahay jihada istiraatiijiyadeed ee howlgalka iyo ka adkaanshaha al-Shabaab.

“Golaha Nabadda iyo Ammaanka wuxuu go’aaminayaa in dhammaan ciidamada milatariga iyo booliska ee Aussom ee hadda ku sugan aagga howlgalka, oo ay ku jiraan kuwa bixitaankooda la hakiyay 30-kii Juun 2025 sababo hawlgal awgood, ay xaq u yeeshaan taageerada saadka ee UNSOS, muddo aan ka badnayn lix (6) bilood, inta laga dhammaystirayo geeynta dhammaan ciidamada dalalka ku jira Aussom (TCCs),” ayaa lagu yiri war-murtiyeedka fadhiga.

Qorshaha asalka ahaa wuxuu ahaa in ciidamada Masar ay beddelaan kuwa Burundi ka dib khilaaf weyn oo dhexmaray Gitega iyo Muqdisho dhammaadkii sannadkii hore, kaasoo salka ku hayay tirada ciidamada loo qoondeeyay Burundi ee habka cusub ee amniga ka dib markii uu dhammaaday howlgalkii Atmis 31-kii Diseembar, 2024.

Imaatinka ciidamada Masar ayaa markii hore ka dhashay khilaafka u dhexeeya Soomaaliya iyo Itoobiya, iyadoo Qaahira ay garab siisay Muqdisho. Waxaa qorshuhu ahaa in ciidamada Masar ay beddelaan kuwa Itoobiya. Si kastaba ha ahaatee, Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa ka heshiiyey khilaafkooda, waxaana Muqdisho ay ogolaatay sii joogitaanka ciidamada Itoobiya ee dalka.

Ma cadda haddii dib-u-dhacyada hareeyey imaatinka ciidamada Masar ay la xiriiraan go’aankaas, ama haddii ay tahay arrin ku kooban farsamo oo keliya.

Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa hadda ku sugan Qaahira, waxaan suurta-gal ah in kulamada uu la yeelanayo madaxda Masar laga helo war cad oo ku saabsan arrintan.

Si kastaba ha ahaatee, habraacyada Midowga Afrika iyo Qaramada Midoobay ee lagu geynayo ciidamada Masar ayaa jiitamay, taasoo lagama maarmaan ka dhigtay in Burundi lagu sii hayo howlgalka, oo ay weheliyaan cutubyo boolis ah oo ka socda Ghana iyo Sierra Leone, kuwaasoo sidoo kale qorshuhu ahaa inay baxaan. Golaha ayaa caddeeyay in ciidamada Masar la geyn karo oo keliya marka tiro la mid ah ciidamada Burundi ay ka baxaan Soomaaliya si loo ilaaliyo saqafka tirada guud ee loo oggol yahay howlgalka.

Howlgalka Taageerada iyo Xasilinta Soomaaliya ee Midowga Afrika (AUSSOM) ayaa inta badan sii haystay ciidamadii ku jiray howlgalkii hore ee ATMIS (African Union Transition Mission in Somalia) marxaladdii hore ee kala-guurka ilaa 30-ka Juun.

Iyadoo Midowga Afrika uu la tacaalayo farqiga dhaqaale ee ka dhashay bixitaanka deeq-bixiyeyaasha, haddana wuxuu hadda wajahayaa khatarta amni ee joogtada ah ee Al-Shabaab iyo culeys dhaqaale oo ka culus. Golaha Nabadda iyo Ammaanka ayaa faray ergooyinka inay la xiriiraan Qaramada Midoobay, Midowga Yurub, Boqortooyada Midowday (United Kingdom) iyo saaxiibbada kale si loo qabanqaabiyo shir loogu ururinayo kheyraadka howlgalka, kaasoo u baahan $166.5 milyan sannadkii.

Toddobaadkan, si kastaba ha ahaatee, Midowga Yurub wuxuu u sheegay wargeyska The EastAfrican: “Ma hayno wax kale oo aan ku darno marxaladdan” isagoo tixraacaya xaaladda ka dhalatay ka dib markii Midowga Afrika uu ku guuldareystay inuu helo maalgelin uu ka helo nidaamka Qaramada Midoobay, taasoo dabooli lahayd boqolkiiba 75 miisaaniyadda howlgalka. Si taas wax looga qabto, kulankii wasiirrada waxaa lagu go’aamiyay in la labanlaabo Sanduuqa Keydka Dhibaatooyinka ee Midowga Afrika (Crisis Reserve Facility) oo la gaarsiiyo $20 milyan sannadka 2025.

Go’aankan lagu sii haynayo ciidamada Burundi ayaa yimid ka dib markii al-Shabaab ay dib ula wareegeen dhulal ay ka mid tahay saldhigga Biyo Cadale oo ay hore u joogeen ciidamada Burundi, taasoo muujineysa in awood-dhismaha ciidamada Soomaaliya aysan u xoogganeyn sidii ay Muqdisho sheegtay.

Shir degdeg ah oo lagu qabtay Entebbe 25-kii Abriil, 2025, ayaa lagu ansixiyay codsi ah 8,000 oo askari oo dheeri ah si loo xoojiyo Aussom, waxaana lagu meel mariyay Fikradda Hawlgallada (Conops). Iyadoo 3,000 oo askari oo Burundi ah ay horay ugu sugan yihiin Soomaaliya, Midowga Afrika wuxuu raadinayaa 5,000 oo askari oo dheeri ah si wax looga qabto baahiyaha hawlgal ee sii kordhaya.

Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay wuxuu oggolaaday qayb milatari oo Aussom ah oo ka kooban 12,626 askari laga bilaabo 1-da Jannaayo ilaa 30-ka Juun, 2025, taasoo hoos ugu dhacaysa 11,146 askari laga bilaabo Luulyo ilaa Diseembar. Qorshaha Hawlgallada (Conops) wuxuu qeexayaa ka-bixitaan marxalado ah oo horseedaya bixitaan buuxa bisha Diseembar 2029.

Inta la sugayo bixitaanka qorsheysan ee Burundi iyo dib-u-soo-celinta Itoobiya, tirada ciidamada ee lagu heshiiyay bishii Febraayo waxay Uganda u qoondaysay 4,500 oo askari, Itoobiya 2,500, Djibouti 1,520, Kenya 1,410 iyo Masar 1,091.