Muqdisho (Caasimada Online) – Guddiga Garsoorka, Cadaaladda, Arrimaha Diinta iyo Awqaafta ee Aqalka Sare ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa si rasmi ah ugu yeeray Wasiirka Awqaafta iyo Arrimaha Islaamka ee Soomaaliya, Mukhtaar Roobow Cali, si uu uga hor yimaado guddiga.

Guddiga ayaa wasiir Roobow ugu yeeray si uu uga jawaabo su’aalo la xiriira arrimaha Xajka ee sanadkan.

U yeeritaanka wasiirka ayaa timid kadib markii guddiga ay soo gaareen cabashooyin ay gudbiyeen qaar kamid ah muwaadiniinta Soomaaliyeed, kuwaas oo walaac ka muujiyay hannaanka maamulka adeegyada iyo sida loo agaasimay arrimaha Xajka.

Cabashooyinkan ayaa la sheegay inay salka ku hayaan habraacyada iyo maamulka adeegyada la siiyay xujaajta Soomaaliyeed.

Guddiga ayaa sheegay in waajibaadkiisa kormeer iyo la-xisaabtan uu ku qasbayo inuu si toos ah u dhageysto Wasiirka Awqaafta, si loo helo faahfaahin buuxda oo ku saabsan cabashooyinka jira, loona caddeeyo sida ay wasaaraddu u maareysay howlaha la xiriira Xajka.

Sida lagu sheegay qoraal rasmi ah oo ka soo baxay guddiga u yeerista Wasiir Mukhtaar Roobow waa mid waafaqsan awoodaha dastuuriga ah ee uu leeyahay Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya, gaar ahaan doorka uu ku leeyahay la-xisaabtanka hay’adaha fulinta.

Qoraalka ayaa lagu caddeeyay in tallaabadan ay ku saleysan tahay qodobbada 95-aad, 81-aad iyo 82-aad ee Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya iyo sidoo kale Xeer-hoosaadka Aqalka Sare, kuwaas oo siinaya guddiyada baarlamaanka awood ay ku kormeeraan uguna yeeraan mas’uuliyiinta dowladda si ay uga jawaabaan arrimaha khuseeya shaqadooda.

Guddiga ayaa sidoo kale ugu baaqay Wasiirka Awqaafta iyo mas’uuliyiinta kale ee wasaaradda inay kasoo qeyb-galaan kulanka waqtiga loo asteeyay, iyagoo wata dhammaan xogaha iyo faahfaahinta lagama maarmaanka u ah in guddiga lala wadaago.

Kulankan ayaa la filayaa inuu diiradda saaro jawaabaha ay wasaaraddu ka bixin doonto cabashooyinka shacabka iyo sida loo maareeyay adeegyada Xajka, iyadoo guddigu uu doonayo inuu helo sawir dhammaystiran oo ku saabsan arrintaasi.

Si kastaba, ilaa iyo hadda Wasiirka Awqaafta iyo Arrimaha Islaamka ee Soomaaliya, Mukhtaar Roobow Cali weli kama uusan jawaabin u yeerista rasmiga ah ee Guddiga Garsoorka, Cadaaladda, Arrimaha Diinta iyo Awqaafta ee Aqalka Sare ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya.

Afgooye (Caasimada Online) – Ciidamada Booliska Soomaaliyeed iyo kuwa Daraawiishta Koonfur Galbeed ee ku sugan degmada Afgooye ee gobolka Shabeellaha Hoose ayaa maanta gacanta kusoo dhigay koox loo haysto inay gaysteen kufsi iyo dhac, kadib howlgal ka dhacay gudaha degmadaasi.

Ragga lasoo qabtay waxaa ku jiro eedeysanayaal kale oo iyaguna ku eedeysan ciyaal-weeranimo iyo inay qalqalgeliyeen amniga degmada, sida lagu sheegay warsaxaafadeed kasoo baxay Taliska Guud ee Ciidanka Booliska Soomaaliya.

Bayaanka ciidamada amniga ayaa lagu sheegay in muddo dheer lagu daba jiray raggan, waxaana ugu dambeyn lasoo qabtay maanta oo Axad ah.

“Ciidamada Boliiska Soomaaliyeed ee Saldhiga Degmada Afgooye,oo kaashanaya Guutadda 1,aad ee daraawiishta ayaa gacanta kusoo dhigay eedaysanayaal ku eedeysan Ciyaal-weeranimo,Kufsi,dhac iyo qalqalgelin ami kuwaas oo ay ku dabajireen laamaha Amniga Degmada,” ayaa lagu yiri qoraalka.

Howlgalkan waxaa hoggaaminayay taliye ku xigeenka saldhigga degmada Afgooye, iyada oo eedeysanayaasha la horgeyn maxkamad, si looga qaado tallaabo adag oo sharciga waafaqsan.

“Howlagal Boliisku ka sameeyay Waaxda if iyo Aakhiro oo uu hogaaminayay Taliye kuxigeenka Saldhiga X/le Maxamed Xussein Barqadle (Macalin-Qalinle) ayaa lagu soo qabtay eedeysanayaasha,Baaris kadib waxaa la horgeyn doonaa maxkamada awooda u leh,” ayaa mar kale lagu yiri warsaxaafadeedka.

Afgooye ayaa waxaa muddooyinkan howlgal amni xaqiijin ah ka waday ciidamada dowladda Soomaaliya, gaar ahaan kuwa Booliska ee ku sugan degmadaasi, si looga hortego falalka lagu qalqal-gelinayo nabad-gelyada.

Magaaladan oo qiyaastii 30 KM u jirta caasimada Muqdisho ayaa waxaa sidoo kale halis ku haya Al-Shabaab oo inta badan weerarro ku qaada saldhigyada ciidamada dowladda iyo xarumaha maamulka ee ku yaalla halkaas.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoonka labada Aqal ee baarlamaanka JFS ayaa si rasmi ah u shaaciyey in 1-da August 2026 la furi doono kalfadhiga 8-aad ee baarlamaanka 11-aad, kaddib kulamo wadatashi ah oo ay yeesheen madaxda labada Aqal.

War-saxaafadeed kasoo baxay guddoonka ayaa lagu sheegay in xildhibaannada Golaha Shacabka iyo xubnaha Aqalka Sare lagu wargeliyey inay soo xaroodaan ka hor taariikhda furitaanka, si loo dardar-geliyo gudashada waajibaadka dastuuriga ah ee horyaalla baarlamaanka.

Furitaanka kalfadhigan ayaa kusoo beegmaya xilli baarlamaanku horyaallo ajendayaal culus oo saameyn ku leh jihada siyaasadda dalka, kuwaas oo la filayo in si weyn looga doodo toddobaadyada ugu horreeya ee kalfadhiga.

Ajendaha ugu weyn ee horyaalla baarlamaanka ayaa ah doorashada guddoomiyaha Golaha Shacabka, kursigaas oo bannaanaaday kadib markii Sheekh Aadan Maxamed Nuur (Madoobe) loo doortay hoggaamiyaha maamulka Koonfur Galbeed Soomaaliya.

“Xildhibaannada iyo Senatarrada Labada Aqal ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya waxaa lagu wargalinayaa inay soo xaroodaan ka hor muddada la go’aamiyay ee furitaanka Kalfadhigga 8aad ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya; si loo sii ambaqaado gudashada waajibaadka Dastuuriga ah ee loo hayo dadwaynaha Soomaaliyeed,” ayaa lagu yiri war-saxaafadeedka guddoonka baarlamaanka.

Doorashada guddoomiyaha Golaha Shacabka ayaa la filayaa inay noqoto mid aad loogu tartamo, waxaana durba isa soo sharaxay saddex xubnood oo ka tirsan Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, kuwaas oo kala ah: Wasiirka Arrimaha Dibadda Cabdisalaan Cabdi Cali (Dhaay), Wasiirka Dekedaha iyo Gaadiidka Badda Cabdullaahi Jaamac iyo Wasiiru-dowlaha Wasaaradda Arrimaha Gudaha Saadaad Maxamed Caliyow.

Loollanka doorashadan ayaa si gaar ah isha loogu hayaa, maadaama guddoomiyaha cusub uu door muhiim ah ku yeelan doono hoggaaminta Golaha Shacabka inta ka harsan muddo xileedka baarlamaanka 11-aad.

Dhanka kale, mucaaradka ayaa weli muujinaya inaanay ku qanacsanayn qaabka loo wajahayo doorashada guddoomiyaha Golaha Shacabka, inkastoo ay jiraan dadaallo socda oo lagu doonayo in dhammaan xildhibaannadu si buuxda uga qayb qaataan codbixinta.

Haddii xildhibaannada mucaaradku si mideysan uga qayb-galaan doorashada waxay saameyn weyn ku yeelan karaan natiijada, isla markaana ay suuragal tahay inay ka adkaadaan musharraxa ay taageerayso Villa Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Waxaa si weyn looga digayaa in dib u soo laabashada weerarrada burcad-badeedda ee ka dhaca xeebaha Soomaaliya ay mar kale abuurtay walaac xooggan, iyadoo ay sare u kacayaan kharashaadka maraakiibta, caymiska iyo halista ay wajahaan badmaaxiinta isticmaala marin-biyoodka Badda Cas, Gacanka Cadmeed iyo Badweynta Hindiya.

Sida ay sheegeen khubaro ku xeel dheer amniga badaha iyo daneeyayaasha gaadiidka badda, weerarrada soo noqnoqday ayaa saameyn ku yeelanaya kalsoonidii laga qabay amniga marin-biyoodka gobolka, taasoo keeni karta in shirkadaha maraakiibtu dib u qiimeeyaan qorshayaashooda safarka iyo kharashaadka ay ku shaqeeyaan.

Warbixin ay soo saartay Ururka Caalamiga ah ee Badaha (IMO) ayaa muujisay in saddexdii bilood ee la soo dhaafay la diiwaangeliyay 24 weerar ama isku day burcad-badeednimo iyo dhac hubeysan, taasoo lagu tilmaamay kororkii ugu weynaa ee amni-darrada badda muddo sanado ah.

Warbixinta ayaa sidoo kale tilmaamtay in guud ahaan caalamka ay dhacdooyinka la xiriira burcad-badeednimada sare u kaceen boqolkiiba 17 intii u dhexeysay sannadihii 2024 iyo 2025. Tirada weerarrada ayaa ka korortay 146 dhacdo, iyadoo gaartay 171 dhacdo, taasoo muujineysa dib u dhac ku yimid guulihii laga gaaray la-dagaallanka burcad-badeedda sanadihii la soo dhaafay.

Falanqeeyaha arrimaha badaha Andrew Mwangura ayaa sheegay in haddii weerarradan ay sii socdaan, shirkadaha maraakiibta lagu qasbi karo inay beddelaan marinnada ay maraan, kordhiyaan adeegyada ilaalada gaarka ah isla markaana bixiyaan caymis aad u qaali ah.

Wuxuu intaas ku daray in tallaabooyinkaasi ay si toos ah u kordhin doonaan kharashaadka howlaha maraakiibta, taasoo ugu dambeyn saameyn ku yeelan doonta qiimaha badeecadaha la kala dhoofiyo iyo kuwa la soo dejiyo, maadaama qarashaadka dheeraadka ah lagu dari doono qiimaha xamuulka.

Mid kamid ah dhacdooyinka ugu waaweyn ee sanadkan dhacay ayaa ah afduubka markabka shidaalka qaada ee MT Honour 25, kaas oo sita calanka dalka Palau. Kiiskan ayaa noqday mid si weyn u soo jiitay indhaha daneeyayaasha amniga badaha iyo shirkadaha gaadiidka badda.

Markabkaasi oo shidaal u siday magaalada Muqdisho ayaa la afduubay 21-kii April, xilli uu marayay meel qiyaastii 30 mayl-badeed u jirta xeebaha Bandar Beyla ee Puntland, kaasi oo weli ku jira gacanta kooxaha burcad-badeedda.

Shaqaalaha markabka ayaa ka kooban 17 badmaax oo u kala dhashay Pakistan, Indonesia, Hindiya, Sri Lanka iyo Myanmar. Badmaaxiintan ayaa marar badan diray farriimo gargaar, iyagoo sheegay inay wajahaan xaalado nololeed oo aad u adag, oo ay kamid yihiin cunto yari iyo daryeel caafimaad la’aan.

Dib u soo laba-kacleynta weerarrada burcad-badeedda ayaa sare u qaadday walaaca laga qabo amniga xeebaha Soomaaliya iyo marin-biyoodka caalamiga ah ee gobolka, iyadoo khubaradu ka digayaan in haddii xaaladdu sii socoto ay saameyn ballaaran ku yeelan karto isu socodka ganacsiga badda iyo dhaqaalaha ku tiirsan gaadiidka maraakiibta.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa markii ugu horreysay si kulul uga hadashay xaaladaha kasoo cusboonaaday gobolka Shabeellaha Hoose, gaar ahaan dhaq-dhaqaaqyada iyo abaabulka ka socda gobolka, kuwaas oo la sheegay inay taageerayaan dowlado shisheeye.

Warsaxaafadeed kasoo baxay Wasaaradda Arrimaha Gudaha ayaa waxaa lagu sheegay inay si dhow ula socoto xaaladaha la xiriira falalka hurinta colaadaha, kicinta bulshada iyo abaabulka ficillo qalqalgelinaya amniga iyo wadajirka bulshada ee ka socda deegaanno ka tirsan Gobolka Shabeellaha Hoose.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa si toos ah ugu digtay shaqsiyaadka iyo kooxaha ku lugta leh falkaas, sidoo kalena faafinaya hadallada naceyka ah.

Sidoo kale, waxa ay Wasaaraddu amar culus siiyay hay’adaha amniga oo ay fartay inay qaadaan tallaabooyin lagu sugayo amniga, loogana hortago xaaladda kasoo cusboonaatay qaybo kamid ah Shabeellaha Hoose.

“Iyadoo la ilaalinayo Dastuurka iyo shuruucda dalka, Wasaaradda Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib-u-heshiisiinta XFS waxay faraysaa hay’adaha amniga iyo kuwa fulinta sharciga inay xoojiyaan tallaabooyinka kahortagga ah, si dhowna ula socdaan xaaladda, isla markaana si waafaqsan sharciga tillaabo uga qaadaan cid kasta oo ku lug yeelata hurinta colaadaha, kicinta shacabka ama fal kasta oo khalkhal gelinaya amniga, wadajirka bulshada iyo kala dambeynta,” ayaa lagu yiri Warsaxaafadeedka Wasaaradda Arrimaha Gudaha Soomaaliya.

Hoos ka akhriso warsaxaafadeedka;-

Wasaaradda Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib-u-heshiisiinta Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay si dhow ula socotaa xaaladaha la xiriira falalka hurinta colaadaha, kicinta bulshada iyo abaabulka ficillo qalqalgelinaya amniga iyo wadajirka bulshada ee ka socda deegaanno ka tirsan Gobolka Shabeellaha Hoose.

Wasaaraddu waxay si cad u muujinaysaa walaaceeda ku aaddan dhaq-dhaqaaqyada lagu hurinayo xiisado u dhexeeya bulshada deegaanka oo muddo dheer wada deggeneyd, wadaagana xiriir bulsho, dhaqan iyo dano guud. Falal kasta oo horseedi kara kala fogaansho, nacayb, ama isku dhac bulshada dhexdeeda waxay halis ku yihiin nabadda, wadajirka bulshada iyo geeddi-socodka dib-u-heshiisiinta dalka.

Wasaaraddu waxay si adag uga digaysaa shakhsiyaadka, kooxaha iyo cid kasta oo ku lug leh faafinta hadallada naceybka, wararka marin habaabinta ah, abaabulka colaadaha ama fal kasta oo sii hurin kara xaaladda. Sidoo kale, Wasaaraddu waxay ka digaysaa in kooxaha argagixisada iyo qaswadeyaasha ay isku dayaan inay ka faa’iideystaan xaalad kasta oo nugul si ay u fuliyaan ajandayaal wax u dhimaya nafta, hantida, amniga qaranka, xasilloonida bulshada iyo dowladnimada.

Iyadoo la ilaalinayo Dastuurka iyo shuruucda dalka, Wasaaradda Arrimaha Gudaha, Federaalka iyo Dib-u-heshiisiinta XFS waxay faraysaa hay’adaha amniga iyo kuwa fulinta sharciga inay xoojiyaan tallaabooyinka kahortagga ah, si dhowna ula socdaan xaaladda, isla markaana si waafaqsan sharciga tillaabo uga qaadaan cid kasta oo ku lug yeelata hurinta colaadaha, kicinta shacabka ama fal kasta oo khalkhal gelinaya amniga, wadajirka bulshada iyo kala dambeynta.

Ugu dambeyntii, Wasaaraddu waxay ugu baaqaysaa maamulka heerarka kala duwan, odayaasha dhaqanka, culimada, haweenka, dhallinyarada, bulshada rayidka ah iyo guud ahaan waxgaradka Soomaaliyeed inay hormuud ka noqdaan dejinta xiisadda, xoojinta wada hadalka iyo is-afgaradka bulshada.

Dhuusamareeb (Caasimada Online) –  Shacabka ku dhaqan magaalada Dhuusamareeb ee caasimada Galmudug ayaa maanta diray farriin cad oo la xiriirta doorashooyinka tooska ah ee ka dhacaya maamulkaas, iyada oo haatan uu socdo loole ku aadan doorashada baarlamaanka iyo midda madaxtooyada.

Dadweyne aad u tiro badan ayaa galabta isugu soo baxay Garoonka Diyaaradaha ee magaalada Dhuusamareeb, iyagoo muujiyay dareen farxadeed ioo wayn iyo taageero la xiriirta doorashada, waxayna soo dhaweeyeen musharraxa Xisbiga JSP ee Madaxweynaha Galmudug, Liibaan Axmed Xasan (Shuluq), kaas oo iska xaadiraya caasimada Galmudug.

Sidoo kale, Isu soo baxa oo u dhacay si nabad ah ayaa ka tarjumaya rajada iyo ka qaybgalka bulshada ee geeddi-socodka doorashooyinka qof iyo codka ah ee ay hadda Dowladda Federaalka ka qaybaneyso maamul-goboleedyada.

Wasiir Ku-xigeenka Wasaaradda Warfaafinta, Mudane Cabdiraxmaan Sheekh Yuusuf Al-Cadaala, oo hoggaaminayay madaxdii kala duwaneyd ee soo dhaweysay musharaxa ayaa uga mahadceliyay shacabka reer Galmudug ee ka kala yimid degmooyin iyo deegaanno kala duwan doorka ay ku leeyihiin taageerada Ururka JSP iyo sida ay garab ugu taagan yihiin.

Dhankiisa Xoghayaha Guud ee JSP, Mudane Xuseen Sheekh Maxamuud, oo madasha soo dhaweynta ka hadlay, ayaa bogaadiyay sida shacabka Galmudug ugu diyaar garoobeen doorashada dadweynaha ee dhawaan dhici doonta, isaga oo ka codsaday inay codkooda ku aaminaan musharaxa Xisbiga JSP.

Musharaxa hoggaamiyaha Galmudug ee Urur Siyaasadeedka JSP, Mudane Liibaan Axmed Xasan, oo soo dhaweynta kaddib si toos ah ula hadlay dadweynihii iyo madaxdii soo dhaweysay, ayaa uga mahadceliyay socdaalka dheer ee ay u soo galeen taageerada ururka.

Musharrax Liibaan ayaa sidoo kale soo bandhigay saddex qodob oo uu mudnaan siin doono haddii uu xilka ku guuleysto, kuwaas oo kala ah:- adkeynta amniga, dib u heshiisiinta bulshada Galmudug, iyo inuu lix bilood gudahood Galmudug kaga xoreyn doono Khawaarijta ku sugan qaybo ka mid ah deegaannada Galmudug.

Doorashada Galmudug oo ah mid xasaasi ahaa waxaa ka qayb-galaya illaa 35 Xisbi, kuwaas oo haatan olole xooggan ka wada magaalooyinka maamulkaas.

Laasaanood (Caasimada Online) – Baarlamaanka Maamulka Waqooyi Bari Soomaaliya ayaa goordhow qaaday tallaabo culus oo ka dhan ah Xildhibaan Fahiima Yuusuf Cabdullahi (Quuje) oo kamid ahayd xubnaha Golaha Wakiilada maamulkaasi, taas oo xalay ku dhawaaqday inay iska casishay xilkii iyo xubinnimadii Baarlamaanka ee ay beesheeda ku meteleysay, sidoo kalena caddeysay inay ka tanaasushay aragtidii Soomaali-weyn oo ay usoo dagaalantay.

Kulan deg-deg ah oo ay Xildhibaanadu maanta ka yeesheen arrinta Fahiima Quuje ayaa waxa ay ku sameeyeen maamuus ka xayuubin, kadib eedeyn uga timid Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud ee Waqooyi Bari.

Fahiima oo ku eedeysan dambi Qiyaano Qaran ah ayaa xasaanadda in laga qaado waxaa ogolaaday illaa 56 Xildhibaan, sida uu shaaciyay Guddoomiyaha Baarlamaanka Waqooyi Bari Soomaaliya, Dr Aadan Cabdullahi Aw-Xasan.

Tallaabada deg-deg ah ee uu qaaday Baarlamaanka ayaa daba socotay codsigii Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud ee Waqooyi Bari oo horay u sheegay in Fahiima Quuje ay ku socoto baaris, isla markaana laga gudbiyay dacwad xasaanad ka qaadis ah, balse markii ay ogaatay ay u baxsatay dhanka Somaliland, sida lagu sheegay warsaxaafadeed kasoo baxay Xeer Ilaalinta.

Sidoo kale, waxaa qoraalkaas lagu xusay in la qorsheeyay in maanta oo ah 18 July 2026 la maxkamadeeyo, si loo guda galo kiiskeeda, balse ay ka carartay deegaanka, maadaama ay xalay ku dhawaaqday inay ku biirtay maamulka Somaliland oo ay horay ula gashay dagaal adag oo uu ku daatay dhiig fara badan.

Go’aanka ay qaadatay Fahiima Yuusuf Cabdullahi (Quuje) ayaa dhaliyay hadal-heyn xooggan iyo xasaasiyad wayn, maadaama ay ahayd gabar firfircoon oo hormuud u ahayd dhismihii maamulkan iyo ololaha midnimada dalka.

Waxaa kale oo Fahiima si weyn loogu xasuustaa kaalintii ay ku lahayd dagaalkii Goojacadde, oo ahaa dagaal sababay in ciidamada Somaliland laga saaro gobolka Sool.

Si kastaba, Fahiima ayaa  la sheegay in haatan ay ku wajahan tahay magaalada Hargeysa, halkaas oo la filayo in si weyn loogu soo dhaweeyo, iyadoo dib ugu biireysa maamulka Somaliland.

Muqdisho (Caasimada Online) – Taliye ku xigeenka Ciidanka Booliska Soomaaliyeed Jeneraal Cabdalla Cabdalla Maxamed oo qoraal soo saaray ayaa u jawaabay guddoomiye ku-xigeenka labaad ee Golaha Shacabka Cabdullahi Cumar Abshiroow oo sheegay dowlado shisheeye inay taageerayaan dhaq-dhaqaaqyo uu sheegay in lagu kala qeybinayo bulshada ku dhaqan gobolka Shabeellaha Hoose.

Abshiroow ayaa si toos ah ugu eedeeyay taliye ku-xigeenka Ciidanka Booliska Soomaaliyeed, Jeneraal Cabdalla Cabdalla inuu yahay qofka loo soo wakiishay abaabulka kooxo hubeysan iyo dhismaha maamul ka madax-bannaan maamulka Koonfur Galbeed, sida uu hadalka u dhigay.

Guddoomiye ku xigeenka labaad ee Baarlamaanka ayaa si gaar ah farta ugu fiiqay dowladda Imaaraadka Carabta, isaga oo ku eedeeyay inay dhaqaale iyo taageero kale ku bixineyso abaabullo ka socda magaalada Marka iyo deegaanno kale oo gobolka ka tirsan.

“Kooxaha fidnada hurinaya, Xamar waxaa u jooga Jeneraal Cabdalla Cabdalla, oo ah taliye ku-xigeenka booliska Soomaaliyeed. Isaga ayaa markii horeba fidnada bilaabay, isaga ayaana huriyay, dowladda federaalkana waan la wadaagnay,” ayuu yiri Guddoomiye Cabdullahi Cumar Abshiroow.

Intaas kadib waxaa soo jawaabay Jeneraal Cabdalla Cabdalla oo ah taliye ku-xigeenka Ciidanka Booliska iyo madaxa laanta gaarka ah ee Booliska, isaga oo loo magacaabay sannadkii 2024, kaddib markii uu horay xilal sare uga soo qabtay Hay’adda Nabad-sugidda Soomaaliya.

Cabdalla Cabdalla oo qoraal soo dhigay bartiisa Facebook-giisa ayaa beeniyay eedeymaha uu u jeediyay guddoomiye ku xigeenku, wuxuuna wax laga xumaado ku tilmaamay hadalka kasoo yeeray mas’uulkaasi.

“Beenin eedaha war-Suuqiga ah ee Xildhiban Abshirow:  Waxaan aad uga xumahay eedaha uu Xildhibaan Abshirow u jeediyay shacabka Gobolka Shabeellaha Hoose. Waa arrin laga xumaado in shacabka deegaanka lagu tilmaamo maleeshiyaad, iyadoo la wada ogyahay doorka muuqda ee ay ka qaataan difaaca dalka iyo garab istaagga Ciidamada Dowladda Federaalka Soomaaliya,” ayuu qoraalkiisa ku yiri guddoomiyuhu.

Waxaa kale oo uu sii raaciyay “Waxaa sidoo kale, si rasmi ah u beenaynayaa eedeymaha aan sal iyo raadka lahayn ee hadafka qaldan laga leeyahay inay yihihiin waxba kama jiraan”.

Jeneraalka oo hadalkiisa sii wata ayaa isna Abshiroow ku eeeeyay inuu hora ula soo shaqeeyay Al-Shabaab, hadana uu rabo inuu dhibaato ka abuuro deegaanka, isaga oo iska horkeenayo bulshada deegaanka.

“Waa nasiib darro in kuwii hoos khawaarijta kala shaqayn jiray ee dadka iyo dowladda isku diri jiray ay Weli shaqadoodii u xiiso qabaan, lkn waxaa Allah mahadiis ah in waqtiga ka hiiliyay, dadka iyo dowladduuduna Maanta ul iyo diirkeed yihiin,” ayuu qoraalkiisa kusoo gabagabeeyay.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, ahna hoggaamiyaha xisbiga Himilo Qaran, Sheekh Shariif Sheekh Axmed, ayaa sheegay inaan laga tanaasuli karin mabaadii’dii loo istaagay sannadkii 2006 iyo halgankii ay dad badan oo Soomaaliyeed naftooda iyo hantidooda ku waayeen.

Sheekh Shariif, oo ka hadlayay kulan ay xubno ka tirsan beeshiisa ugu muujinayeen taageero siyaasadeed, ayaa sheegay in ilaalinta mabaadi’daas ay mas’uuliyad gaar ah ka saaran tahay shacabka Soomaaliyeed, gaar ahaan dhallinyarada.

Wuxuu ku baaqay in dhallinyaradu taageeraan waxa uu ku tilmaamay “mashruuc Soomaaliyeed” oo lagu soo celinayo sharafta iyo karaamada muwaadinka, laguna dhisayo dowlad caddaalad ah oo dadka gaarsiisa adeegyada ay u baahan yihiin.

“Kama tanaasuli karno mabaadii’dii aan u istaagnay 2006 iyo wixii ka dambeeyay, ee wiilal badan ay ku dhinteen, kuwo kalena ay ku dhaawacmeen. Ma aha wax laga tanaasuli karo,” ayuu yiri Sheekh Shariif.

Wuxuu intaas ku daray in abaalmarinta ugu mudan ee la siin karo dadkii ku dhintay ama ku dhibaatoobay marxaladihii lasoo maray ay tahay in shacabka Soomaaliyeed ay helaan dowlad ku dhisan caddaalad, midnimo, sharaf iyo dhowrista xuquuqda muwaadinka.

Sheekh Shariif wuxuu sannadkii 2006 hoggaaminayay Midowgii Maxkamadaha Islaamiga ah, oo awooddii hoggaamiye-kooxeedyada ka saaray Muqdisho, muddana maamulayay inta badan gobollada koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya. Maamulkii Maxkamadaha ayaa burburay dabayaaqadii 2006, kaddib markii ciidamada Itoobiya oo taageerayay dowladdii federaalka ku-meelgaarka ahayd ay gudaha u galeen Soomaaliya.

Madaxweynihii hore ayaa sidoo kale sheegay in waayo-aragnimada laga dhaxlay marxaladahaas ay shacabka Soomaaliyeed ku waajibinayso inay ilaaliyaan dowladnimada, kana hortagaan tallaabo kasta oo horseedi karta dib-u-dhac siyaasadeed ama burbur ku yimaada wadajirka bulshada.

Wuxuu si gaar ah ugu baaqay beelaha Soomaaliyeed, gaar ahaan beelweynta Hawiye ee uu kasoo jeedo, inay door muuqda ka qaataan toosinta geeddi-socodka dowlad-dhiska, ilaalinta midnimada dalka iyo xaqiijinta qabsoomidda doorasho xor iyo xalaal ah oo aan ku dhisnayn boob iyo ku-takri-fal awoodeed.

Sheekh Shariif ayaa dhanka kale ku eedeeyay dowladda federaalka inay ku lug leedahay boobka hantida dadweynaha, caburinta siyaasiyiinta iyo kala-qaybinta bulshada. Wuxuu sheegay in xaaladdaas aan loo dulqaadan doonin, isla markaana ay mucaaradku ka shaqeynayaan sidii loo heli lahaa nidaam dowladeed oo caddaaladda gaarsiiya dhammaan gobollada dalka.

“Waxaan rabnaa dowlad caddaaladdeedu ay dalka daraf ilaa daraf wada gaarto, qof kasta oo Soomaali ahna uu ka helo xuquuqdiisa, sharaftiisa iyo adeegyada uu mudan yahay,” ayuu yiri.

Wuxuu sidoo kale dowladda ku eedeeyay inay qaadanayso go’aanno masiiri ah oo aan lagala tashan dowlad-goboleedyada, siyaasiyiinta mucaaradka iyo qaybaha kala duwan ee bulshada.

Sheekh Shariif ayaa ugu baaqay madaxda dowladda federaalka inay joojiyaan waxa uu ku tilmaamay go’doominta iyo cadaadiska lagu hayo maamul-goboleedyada ka aragtida duwan siyaasadda Muqdisho, isla markaana khilaafaadka lagu xalliyo wadahadal iyo heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.

Hadalkan ayaa kusoo aadaya xilli uu sii xoogeysanayo khilaafka dowladda iyo mucaaradka ee ku saabsan wax-ka-beddelka dastuurka, muddada xilka hay’adaha dowladda iyo hannaanka doorashooyinka.

Khilaafkaas ayaa bishii Juun sababay isku dhacyo hubeysan oo Muqdisho ku dhex maray ciidamada dowladda iyo maleeshiyaad lala xiriiriyay mucaaradka, iyadoo Sheekh Shariif uu dowladda ku eedeeyay inay weerartay hoygiisa. Dowladda ayaa dhankeeda mucaaradka ku eedeysay abaabulka kooxo hubeysan.

Marka (Caasimada Online) – Guddoomiye ku-xigeenka labaad ee Golaha Shacabka Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya, Cabdullaahi Cumar Abshiroow, ayaa ku eedeeyay dowlado shisheeye inay taageerayaan dhaqdhaqaaqyo uu sheegay in lagu kala qeybinayo bulshada ku dhaqan gobolka Shabeellaha Hoose.

Abshiroow ayaa si gaar ah farta ugu fiiqay dowladda Imaaraadka Carabta, isaga oo ku eedeeyay inay dhaqaale iyo taageero kale ku bixineyso abaabullo ka socda magaalada Marka iyo deegaanno kale oo gobolka ka tirsan.

Wuxuu sidoo kale eedeymo culus u jeediyay taliye ku-xigeenka ciidanka booliska Soomaaliyeed, Jeneraal Cabdalla Cabdalla, oo uu ku tilmaamay qof loo soo wakiishay abaabulka kooxo hubeysan iyo dhismaha maamul ka madax-bannaan maamulka Koonfur Galbeed.

Cabdalla Cabdalla ayaa taliye ku-xigeenka ciidanka booliska iyo madaxa laanta gaarka ah ee booliska loo magacaabay sannadkii 2024, kaddib markii uu horay xilal sare uga soo qabtay hay’adda nabad-sugidda Soomaaliya.

“Kooxaha fidnada hurinaya, Xamar waxaa u jooga Jeneraal Cabdalla Cabdalla, oo ah taliye ku-xigeenka booliska Soomaaliyeed. Isaga ayaa markii horeba fidnada bilaabay, isaga ayaana huriyay, dowladda federaalkana waan la wadaagnay,” ayuu yiri Abshiroow.

Guddoomiye ku-xigeenka ayaa sheegay in Jeneraal Cabdalla uu fariimo iyo taageero ka haysto dowlado shisheeye oo uu ku eedeeyay inay doonayaan inay Soomaaliya ka abuuraan ciidamo ama kooxo hubeysan oo la mid ah kuwa dalal kale qalalaasaha geliyay.

“Cabdalla Cabdalla wuxuu fariimo ka haystaa dowlado shisheeye oo dalkeenna qasaya. Suudaan wixii ka dhacay waan ognahay, in ciidan dowladda lagu burburiyo lagu dhex abuuray. Maanta wuxuu doonayaa in Shabeellaha Hoose laga abuuro ciidan la mid ah kii Suudaan burburiyay,” ayuu yiri.

Inkasta oo uu Imaaraadka ku xusay qayb ka mid ah hadalkiisa, haddana wuxuu sheegay inuusan dooneyn inuu si faahfaahsan u magacaabo dhammaan dowladaha uu ku tuhunsan yahay arrintaas, isaga oo yiri: “Ma rabo magacyadooda inaan sheego; Soomaalidu waa fahmi kartaa.”

Abshiroow ayaa ku andacooday in magaalada Marka lagu abaabulayo ciidamo badan oo lagu maalgelinayo dhaqaale dibadda ka yimid, kuwaas oo sida uu sheegay loogu talagalay inay qalqal geliyaan amniga iyo mashaariicda horumarineed ee Soomaaliya.

Wuxuu si gaar ah u sheegay in dhaqdhaqaaqyadaas lagu carqaladeynayo iskaashiga Soomaaliya iyo Turkiga, oo ay ku jiraan howlaha sahminta iyo qodista shidaalka ee ka socda xeebaha Soomaaliya.

Turkiga ayaa bishii Febraayo 2026 Soomaaliya usoo diray markab qodista biyaha qotada dheer ah, halka bishii Abriil la bilaabay howlgalkii ugu horreeyay ee qodis shidaal oo Turkigu ka fuliyo meel ka baxsan biyihiisa. Mashruuca ayaa ka socda badda, mana jiro caddeyn madax-bannaan oo muujineysa inuu si toos ah ugu xiran yahay xiisadda ka taagan Marka.

Abshiroow ayaa sheegay in amniga magaalada Muqdisho uu si weyn ugu xiran yahay xaaladda Shabeellaha Hoose, maadaama gobolkaasi uu xuduud la leeyahay caasimadda, isla markaana waddooyinka Muqdisho kasoo gala dhinaca koonfureed ay maraan.

Wuxuu ka digay in qalalaase ka dhasha Shabeellaha Hoose uu saameyn amni ku yeelan karo Muqdisho iyo gobollada kale ee dalka, isla markaana uu fursad siin karo kooxaha hubeysan iyo cid kasta oo dooneysa inay carqaladeyso dowladda.

Eedeynta Koonfur Bari

Guddoomiye ku-xigeenka ayaa sidoo kale Jeneraal Cabdalla ku eedeeyay inuu Cumareey Cali Axmed u wakiishay dhismaha maamulka lagu magacaabo “Koonfur Bari”, kaas oo bishii May looga dhawaaqay magaalada Marka.

Warar lagu baahiyay warbaahinta maxalliga ah ayaa sheegay in Cumareey Cali Axmed loo doortay hoggaamiyaha ku-meel-gaarka ah ee maamulkaas, inkasta oo uusan aqoonsi ka haysan dowladda federaalka ama maamulka Koonfur Galbeed.

Abshiroow ayaa magacaabay dhowr qof oo uu sheegay inay hormuud ka yihiin abaabulka maamulkaas, kuwaas oo ay ka mid yihiin Cumareey Cali Axmed, Xuseen Gacal, Maxamed Xasan Maxamed oo loo yaqaan “M. Dheere” iyo Cabdullaahi Waceys.

Wuxuu wacad ku maray in isaga iyo siyaasiyiin kale ay tagayaan magaalada Marka, isla markaana sharciga la horkeeni doono dadka uu ku eedeeyay inay ka shaqeynayaan burburinta nidaamka dowladnimo.

“Marka waan tageynaa, kooxaha loo soo wakiishay duminta nidaamka dowladnimadana gacanta ayaan kusoo dhigeynaa, sharcigana waa la horgeyn doonaa,” ayuu yiri.

Abshiroow ayaa dowladda federaalka iyo maamulka Koonfur Galbeed ugu baaqay inay tallaabo ka qaadaan taliye ku-xigeenka booliska iyo cid kasta oo lagu helo inay ku lug leedahay waxa uu ku tilmaamay “mashruuc shisheeye”.

Xiisadda beelaha

Hadalka Abshiroow ayaa kusoo aadaya xilli xiisad beeleed laga dareemayo qaybo ka mid ah Shabeellaha Hoose, gaar ahaan deegaannada Janaale, Baqal, Xawaaloow iyo Lambar 60.

Wararka gobolka ka imaanaya ayaa sheegaya in xiisaddu ay u dhexeyso maleeshiyaad kasoo kala jeeda beelaha Biyomaal iyo qaybo ka mid ah beelaha Hiraab, gaar ahaan Abgaal iyo Habar Gidir.

Khilaafka beelaha Biyomaal iyo Habar Gidir ee gobolka Shabeellaha Hoose ma aha mid cusub, waxaana sannadihii lasoo dhaafay ka dhashay dagaallo, barakac iyo khasaare naf iyo maalba leh. Dadaallo dib-u-heshiisiin ah ayaa horay uga dhacay magaalada Marka, balse murannada la xiriira dhulka, beeraha iyo awood-qeybsiga ayaa marar badan dib u soo laabtay.

Ilaa hadda dowladda federaalka, maamulka Koonfur Galbeed, dowladda Imaaraadka iyo Jeneraal Cabdalla Cabdalla si rasmi ah ugama jawaabin eedeymaha uu jeediyay guddoomiye ku-xigeenka labaad ee Golaha Shacabka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Deegaannada Maamulka Galmudug waxaa haatan si dardarleh uga socda ololaha doorashada maamulkaasi, iyada oo si weyn loogu loolamayo kuraasta xildhibaannada cusub ee Golaha Wakiilada.

Doorashadan oo ah mid xasaasi ahaa waxaa ka qayb-galaya illaa 35 xisbi oo uu ku jiro JSP oo uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Haddaba Sidee loo dooranayaa 89-ka kursi ee Golaha Wakiillada Galmudug?

Guddoomiyihii hore ee degmada Hodan, Maxamed Axmed Cantoobo oo si dhow ula socda arrimaha doorashooyinka dalka ayaa xog ka bixiyay dhaq-dhaqaaqa iyo ololaha ka socda Galmudug, isaga oo sharraxay sida loo soo dooranayo kuraasta Baarlamaanka, maadaama xisbiyo badan ay tartamayaan.

Hoos ka akhriso qoraalka:-

Dad badan waxay is weydiinayaan sida kuraasta Golaha Wakiillada Galmudug loo qaybin doono. Aan si kooban oo fudud u sharxo.

Doorashadan waxaa ku tartamaya 35 xisbi siyaasadeed, halka Golaha Wakiilladuna ka kooban yahay 89 kursi. Xildhibaannada si toos ah qof-qof looma dooranayo, balse codadka ugu horreyn waxaa la siinayaa xisbiyada, ka dibna codadkaas ayaa loo beddelayaa kuraas iyadoo la adeegsanayo nidaamka matalaadda isu-dheellitiran (Proportional Representation)

Tusaale ahaan:

Haddii Xisbiga JSP helo codadka ugu badan, wuxuu marka hore qaadanayaa tirada kuraasta uu codkiisu u qalmo.

Kadib waxaa kuraasta la siinayaa Xisbiga B, dabadeed Xisbiga C, sidaas ayay ku soconaysaa ilaa 89-ka kursi oo dhan la qaybsado.

Marka xisbigu ogaado inta kursi ee uu helay, kuraastaas waxaa buuxinaya musharrixiinta ku jira liiska xisbiga, iyagoo u kala horreeya sida xisbigu u soo qoray.

Tusaale kale:

Haddii aad xisbigaaga kaga jirto lambarka 49-aad, laakiin xisbigaagu helo 48 kursi oo keliya, kursi ma heleysid, inkastoo xisbigaagu guuleystay. Kursiga waxaa helaya 48-ka musharrax ee kaa horreeya liiska.

Sidoo kale, marka kuraasta la qaybinayo waxaa la tixgelinayaa: Qoondada haweenka, si haweenku u helaan saamiga loogu talagalay.

Sidaas darteed, guusha musharraxa kuma xirna oo keliya tirada codadka uu xisbigiisu helo, balse sidoo kale waxay ku xiran tahay booska uu kaga jiro liiska musharrixiinta xisbiga

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyaha degmada Dayniile, Cabdiraxmaan Macallin Xuseen, ayaa amar ku bixiyay in la xoojiyo howlgallada lagu sugayo amniga degmada, iyadoo mudnaan gaar ah la siinayo ka hortagga falalka amni-darrada ah ee habeenkii saameeya shacabka.

Guddoomiyaha ayaa sheegay in ilaalinta nafta, hantida iyo badqabka dadka deegaanka ay tahay waajibka koowaad ee maamulka degmada iyo hay’adaha amniga ee ka howlgala Dayniile.

Wuxuu laamaha amniga faray inay dardargeliyaan howlgallada ka dhanka ah kooxaha burcadda ah, isla markaana si degdeg ah uga jawaabaan cabashooyinka iyo xogaha uga imaanaya bulshada.

Amarka ayaa si gaar ah u beegsanaya kooxaha ku lugta leh dhaca taleefannada gacanta, lacagaha iyo hantida kale ee qiimaha leh, kuwaas oo inta badan adeegsada mindiyo iyo hub fudud.

“Amniga shacabka waa mas’uuliyad wada saaran maamulka iyo hay’adaha amniga. Waa in si mideysan looga hortagaa cid kasta oo carqalad ku ah nabadda, kala dambeynta iyo xasilloonida degmada,” ayuu yiri guddoomiyaha.

Cabdiraxmaan Macallin Xuseen ayaa sidoo kale digniin u diray ciidamada amniga ee ka howlgala degmada, isaga oo ka mamnuucay inay habeenkii ridaan rasaas aan loo baahnayn.

Wuxuu sheegay in rasaasta aan sababta lahayn ay cabsi iyo welwel ku abuurto shacabka, isla markaana ay dhaawacayso kalsoonida ay bulshadu ku qabto ciidamada iyo hay’adaha amniga.

Guddoomiyaha ayaa carrabka ku adkeeyay in hubka la adeegsan karo oo keliya marka ay jirto xaalad amni oo dhab ah, iyadoo la ilaalinayo badqabka dadka rayidka ah iyo xasilloonida xaafadaha degmada.

Hadalkiisa ayaa imanaya xilli dadka ku nool qaybo ka mid ah Muqdisho ay marar badan ka cabanayaan kooxo burcad ah oo habeenkii dadka ka dhaca taleefannada, lacagaha iyo agabka kale, gaar ahaan waddooyinka iyo xaafadaha ay yartahay joogitaanka ciidamada amniga.

Maamulka Dayniile ayaa sidoo kale shacabka ugu baaqay inay si dhow ula shaqeeyaan ciidamada, ayna la wadaagaan xog kasta oo la xiriirta kooxaha burcadda ah, falalka amni-darrada iyo dhaqdhaqaaqyada laga shakiyo.

Guddoomiyaha ayaa sheegay in xogta shacabka ay muhiim u tahay ka hortagga dambiyada iyo in si sharci ah loola tacaalo dadka lagu tuhmo inay khatar ku yihiin amniga degmada.

Maamulka degmada Dayniile ayaa ugu dambeyn sheegay in iskaashiga bulshada, maamulka iyo hay’adaha amniga uu yahay tiirka ugu muhiimsan ee lagu xaqiijin karo nabadgelyo iyo xasillooni waarta.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa faah-faahin ka bixisay duqeyn dhanka cirka ah oo ay xalay Ciidamada Xoogga Dalka iyo Saaxibada Caalamiga ah ka fuliyeen qaybo kamid ah gobolka Hiiraan, taas oo lagu beegsaday maleeshiyaad ka tirsan kooxda Al-Shabaab.

Warsaxaafadeed kasoo baxay Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya ayaa waxaa lagu sheegay in duqeynta ay si gaar ah uga dhacday deegaanka Suullaay, oo qiyaastii 17 kiiloomitir dhanka koonfureed kaga beegan deegaanka Teedaan, isla markaana lagu bartilmaameedsaday fariisimo ay Khawaarijta ka sameysteen halkaasi.

Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa xaqiijisay in weerarka lagu dilay illaa 25 xubnood oo ka tirsanaa Khawaarijta, halka 18 kalena lagu dhaawacay.

Sidoo kale, waxa ay intaas ku dartay in afar xubnood oo ka tirsanaa firxadkii  Al-Shabaab ay isku soo dhiibeen Ciidanka Xoogga Dalka, kuwaas oo kala ah; Aadan Maxamed Jimcaale, oo kooxda ay u taqaannay Cabaas, Ibraahin Aadan Daahir, Aadan Abshir Cabdi iyo Nuurow Caawid Cali, oo kooxda ay u taqaannay Amiir.

Dhanka kale waxaa goobta ka firxaday xubno kale oo ka tirsanaa Al-Shabaab kuwaas oo ay dowladdu sheegtay inay ka carareen hubkoodii kadib jab culus oo ay la kulmeen.

“Howlgalkan ayaa qayb ka ah gulufka joogtada ah ee Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed iyo Saaxiibbada Caalamka ay ku wiiqayaan awoodda Khawaarijta Al-Shabaab, isla markaana lagu baacsanayo laguna ciribtirayo haraadiga kooxda, si loo xaqiijiyo amniga iyo xasilloonida dalka,” ayaa lagu yiri bayaanka.

Ugu dambeyn Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa u mahadcelisay Saaxiibbada Caalamka ee Soomaaliya kala shaqeeya la-dagaallanka argagixisada, waxayna mar kale xaqiijisay in Ciidamada Xoogga Dalka Soomaaliyeed ay sii wadi doonaan howlgallada lagu baacsanayo, laguna ciribtirayo Khawaarijta, iyagoo fulinaya amarka Madaxweynaha Soomaaliya ee lagu dabar-goynayo argagixisada.

Maalmihii dambe dowladdaSoomaaliyeed ayaa kordhisay howlgallada lagu beegsanayo Khawaarijta, si looga xoreeyo deegaannada ay haystaan.

Cadan (Caasimada Online) – Burcad-badeed Soomaali ah ayaa Jimcihii afduubtay markab shidaal iyo kiimikooyin qaada oo marayay Gacanka Cadmeed, meel ka baxsan xeebaha dalka Yemen, sida ay sheegeen ciidanka ilaalada xeebaha Yemen.

Markabka oo lagu magacaabo ASANA ayaa lagu weeraray meel qiyaastii 26 mayl-badeed, una dhiganta 48 kiiloomitir, ka baxsan xeebaha gobolka Xadramuut ee bariga Yemen, kaddibna waxaa la wareegay koox hubeysan oo lagu sheegay burcad-badeed Soomaali ah.

Ilaalada xeebaha Yemen ayaa sheegay in xaruntooda howlgalladu ay durba xiriir la sameysay hay’adaha caalamiga ah iyo ciidamada badda ee ka howlgala gobolka, si loo xaqiijiyo xaaladda markabka, loo dabagalo dhaqdhaqaaqiisa, loona ilaaliyo badqabka maraakiibta kale.

Xogtii ugu horreysay ayaa muujisay in ugu yaraan hal qof lagu arkay agagaarka buundada laga hago markabka, halka ASANA uu si tartiib ah ugu socday jihada koonfur-bari, dhanka xeebaha Soomaaliya.

Maraakiib ay leeyihiin ciidamada badda iyo ilaalada xeebaha Yemen ayaa loo diray goobta, halka diyaarado sahamin ah ay dusha sare ka ilaalinayeen dhaqdhaqaaqa markabka, sida lagu sheegay war kasoo baxay maamulka Yemen.

Hay’adda UK Maritime Trade Operations ee UKMTO ayaa iyaduna sheegtay in “dad aan loo oggolayn” ay xoog ku fuuleen markab marayay koonfurta magaalada Al-Mukalla ee Yemen.

UKMTO waxay dhacdada ku sheegtay inay ka dhacday qiyaastii 65 mayl-badeed koonfurta Al-Mukalla, halka ilaalada xeebaha Yemen ay masaafada ku sheegeen 26 mayl-badeed xeebaha Xadramuut. Kala duwanaanshahaas ayaan weli si rasmi ah loo sharraxin.

Hay’adda ayaa uga digtay maraakiibta maraysa aagga inay muujiyaan feejignaan dheeraad ah, ayna soo sheegaan dhaqdhaqaaq kasta oo shaki leh, iyadoo sheegtay in baaritaan lagu hayo dhacdada.

Shirkadda amniga badaha ee Ambrey ayaa sheegtay in burcad-badeed Soomaali ah looga shakisan yahay inay la wareegeen markabka, kaas oo aan la socon koox amni oo hubeysan. Markabka ayaa diray fariin gurmad ah, waxaana goobta kusii jeeday markab dagaal oo Kuuriyada Koonfureed leedahay.

Xogta raadraaca maraakiibta ayaa muujisay in ASANA uu ka diiwaangashan yahay Tanzania, isla markaana uu kusii jeeday magaalada Boosaaso ee Soomaaliya markii dhacdadu dhacday. Lama shaacin tirada shaqaalaha saaran, dalalka ay u dhasheen iyo xaaladdooda.

Soo laabashada burcad-badeedda

Afduubka ASANA ayaa noqonaya dhacdadii ugu dambeysay ee muujineysa dib u soo xoogeysashada burcad-badeedda Soomaalida, kaddib sannado ay weerarradoodu aad u yaraayeen.

Bishii Abriil, saddex markab ayaa lagu afduubtay muddo toddobaad gudaheed ah xeebaha Soomaaliya. Waxaa ka mid ahaa markabka saliidda qaada ee Honour 25 iyo markabka sibirka qaada ee Sward, oo ay burcad-badeeddu la wareegeen xilli uu kusii jeeday magaalada Mombasa ee Kenya.

Bishii May, markabka shidaalka ee Eureka ayaa sidoo kale lagu afduubtay xeebaha Yemen, kaddibna loo soo jiheeyay dhinaca Soomaaliya. Markabkaas oo ay saarnaayeen badmaaxiin Masaari ah ayaa la sheegay in burcad-badeeddu madax-furasho ka dalbadeen shirkadda iska leh.

Khubarada amniga badaha ayaa rumeysan in kooxaha burcad-badeeddu ay ka faa’iideysanayaan hoos u dhaca ciidamada caalamiga ah ee gaaf-wareegayay xeebaha Soomaaliya, iyadoo qayb ka mid ah awooddii ciidamada badda loo wareejiyay Badda Cas iyo marin-biyoodka Hormuz.

Jethro Norman oo ka tirsan Machadka Daraasaadka Caalamiga ah ee Denmark ayaa sheegay in shabakadaha burcad-badeeddu ay hadda ka qalab wanaagsan yihiin kooxihii hore, isla markaana ay adeegsadaan qalabka GPS-ka, isgaarsiinta dayax-gacmeedka iyo doomaha waaweyn ee ay saldhig ahaan uga duulaan.

Xasillooni-darrada gudaha Soomaaliya, shaqo la’aanta ka jirta deegaannada xeebaha, kalluumeysiga sharci-darrada ah iyo awoodda dowladeed ee kooban ayaa sidoo kale loo arkaa arrimo suuragelinaya dib u soo laabashada burcad-badeedda.

Burcad-badeedda Soomaalida ayaa heerkii ugu sarreeyay gaartay sannadkii 2011, markaas oo la diiwaangeliyay 212 weerar. Isbaheysi ciidan oo caalami ah, ilaaladii hubeysneyd ee maraakiibta iyo tallaabooyin amni oo ay qaateen shirkadaha maraakiibta ayaa markii dambe si weyn u dhimay weerarrada.

Bangiga Adduunka ayaa ku qiyaasay in burcad-badeeddu madax-furasho ahaan u dalbadeen in ka badan $400 milyan intii u dhexeysay Abriil 2005 iyo Diseembar 2012, muddadaas oo 179 markab lagu afduubtay xeebaha Soomaaliya iyo Geeska Afrika.

Hoos u dhaca khatarta ayaa sababay in warshadaha maraakiibtu ay 1-dii Janaayo 2023 meesha ka saaraan calaamaddii “aagga khatarta sare” ee Badweynta Hindiya, inkasta oo hay’adda badaha adduunka ee IMO ay xilligaas maraakiibta ku boorrisay inay sii wadaan feejignaanta.

Marinka istaraatiijiga ah

Gacanka Cadmeed wuxuu isku xiraa Badweynta Hindiya, marin-biyoodka Bab-al-Mandab, Badda Cas iyo Kanaalka Suweys, waana mid ka mid ah waddooyinka ugu muhiimsan ee ganacsiga badda ee isku xira Aasiya iyo Yurub.

Soo laabashada burcad-badeedda Soomaalida ayaa kusoo beegmeysa iyadoo maraakiibta ganacsigu ay sidoo kale wajahayaan khataro uga imanaya Xuutiyiinta Yemen iyo xiisadaha ka taagan Badda Cas iyo Bariga Dhexe.

Midowga Yurub ayaa Khamiistii heshiis cusub oo ciidamada la xiriira la saxiixday Jabuuti, si loo joogteeyo taageerada saadka iyo marin-u-helidda maraakiibta iyo diyaaradaha ka tirsan howlgallada Atalanta iyo Aspides.

Madaxa siyaasadda arrimaha dibadda Midowga Yurub, Kaja Kallas, ayaa sheegtay in howlgalka Aspides uu 29 bilood gudahood ilaaliyay in ka badan 670 markab oo ganacsi, badbaadiyay 128 badmaaxiin ah, kana hortagay tobannaan weerar oo Xuutiyiintu qaadeen.

Khubarada ayaa ka digaya in isku darka colaadaha Badda Cas, yaraanta ciidamada ilaalinta iyo soo laabashada burcad-badeedda Soomaalida ay sii kordhin karaan khatarta ka jirta marin-biyoodka muhiimka u ah ganacsiga caalamka.

Laascaanood (Caasimada Online) – Fahiima Yuusuf Cabdullaahi (Quuje) oo kamid ahayd xildhibaannada baarlamaanka dowlad-goboleedka Waqooyi Bari ayaa ku dhawaaqday inay iska casishay xilkii ay ka haysay baarlamaankaas.

Qoraal ay soo saartay Fahiima Quuje ayay ku sheegtay inay si rasmi ah uga tagtay xilkii iyo xubinnimadii Baarlamaanka Waqooyi Bari ee ay beesheeda ku meteleysay.

Waxay sidoo kale caddeysay inay ka tanaasushay aragtidii Soomaali-weyn, iyadoo shaacisay inay dib ugu laabatay “qarankeedii Somaliland”, sida ay hadalka u dhigtay.

Fahiima ayaa qoraalkeeda ku xustay in go’aankan uu yahay mid ay si buuxda uga fiirsatay, isla markaana ay faahfaahinta sababaha ku kalifay ay bulshada la wadaagi doonto maalmaha soo socda.

Go’aankan ayaa kusoo beegmaya xilli dad badan ay isweydiinayaan waxa sababay inay si lama filaan ah u beddesho mowqifkeedii siyaasadeed, maadaama ay hore uga tirsanaan jirtay baarlamaanka Waqooyi Bari.

Fahiima ayaa si weyn loogu xasuustaa kaalintii ay ku lahayd xilligii dagaalkii Goojacadde, oo ahaa dagaal sababay in ciidamada Somaliland laga saaro gobolka Sool.

Si kastaba, Fahiima ayaa haatan ku wajahan tahay magaalada Hargeysa, halkaas oo la filayo in si weyn loogu soo dhaweeyo, iyadoo dib ugu biireysa maamulka Somaliland.

Muqdisho (Caasimada Online) – Nin muddo ku dhow shan sano loogu raad-joogay dil ka dhacay magaalada Columbus ee gobolka Ohio ayaa laga soo qabtay Soomaaliya, kadib hawlgal ay iska kaashadeen hay’ado amni oo Mareykan iyo Soomaali ah.

Hay’adda U.S. Marshals Service ayaa Khamiistii ku dhawaaqday in Hanut Abdulle, oo 23 jir ah, laga soo gacan-geliyay magaalada Muqdisho, kadibna loo celiyay Mareykanka si uu u wajaho dacwad dil ah.

Abdulle ayaa lagu wareejiyay booliska magaalada Columbus, waxaana loo haystaa inuu ku lug lahaa toogashadii lagu dilay Bryce Persang oo 24 jir ahaa, sanadkii 2021-kii.

Waxaa lagu soo oogay hal dacwad oo dil ah, iyadoo hay’adaha Mareykanku sheegeen inuu dalka ka baxsaday wax yar kadib dhacdada.

Toogashadii Columbus

Dhacdada ayaa dhacday 16-kii September 2021, markaas oo booliska loogu yeeray xaafad ku taalla Floral Circle South, kadib markii la soo sheegay rasaas.

Markii ay goobta gaareen, askartu waxay Persang ka dhex heleen kursiga rakaabka ee gaari nooca Honda Fit ah, isaga oo qaba dhaawac rasaas ah.

Waxaa loola cararay isbitaal ku yaalla deegaanka, balse wuxuu markii dambe u geeriyooday dhaawicii soo gaaray.

Aabbaha dhalay Persang, Steve Persang, oo bishii November 2021 ka hadlay geerida wiilkiisa, ayaa sheegay inuu mar walba ka fikiro qofkii uu noqon lahaa haddii uusan dhiman.

“Waxaan is-weydiiyaa nooca aabbe ee uu noqon lahaa ama nooca nin ee uu isu beddeli lahaa,” ayuu yiri.

Wuxuu sidoo kale farriin u diray dadkii ka dambeeyay dilka wiilkiisa.

“Runtii waxaan rajeynayaa in la idin qabto, isla markaana aad bixisaan wixii aad sameyseen, si u dhiganta wixii lagu sameeyay wiilkeyga,” ayuu yiri Steve Persang.

Laba tuhmaneyaal

Booliska Columbus ayaa bishii June 2022 Abdulle iyo Tahir Said, oo hadda 24 jir ah, u aqoonsaday tuhmaneyaasha toogashada.

Kooxda U.S. Marshals Southern Ohio Fugitive Apprehension Strike Team, oo loo soo gaabiyo SOFAST, ayaa baaritaanka la wareegtay kadib markii ay la xiriirtay hooyada dhibbanaha.

Baarayaasha ayaa markii dambe ogaaday in Abdulle uu Mareykanka ka baxsaday wax yar kadib dilka, taas oo keentay raad-raac caalami ah oo lagu doonayay in lagu helo.

Hooyada Persang, Katherine Persang, ayaa Khamiistii sheegtay inay marar badan u muuqatay in helitaanka caddaaladdu uu ahaa riyo aad u fog.

“Waxaa jiray waqtiyo badan oo aan dareemayay in inaan caddaalad u helo wiilkeyga ay ahayd riyo aan la gaari karin,” ayay tiri.

Saraakiisha ayaa sheegay in Abdulle lagu soo qabtay iskaashi dhex maray Waaxda Caddaaladda Mareykanka, FBI-da iyo Ciidanka Booliska Soomaaliyeed.

Michael D. Black, oo ah U.S. Marshal-ka degmada koonfureed ee Ohio, ayaa sheegay in iskaashiga hay’adahaasi uu muhiim u ahaa helitaanka iyo soo celinta tuhmanaha.

“Iskaashigan wuxuu muhiim u ahaa in Soomaaliya laga helo oo lagu soo qabto ninkan baxsadka ahaa, kadibna dib loogu soo celiyo si uu caddaaladda u wajaho,” ayuu yiri.

Abdulle hadda wuxuu sugayaa inuu maxkamad horyimaado, iyadoo dacwadda loo haysto ay la xiriirto dilka Persang.

Tahir Said, oo ah tuhmanaha labaad ee kiiska, ayaa weli baxsad ah. Saraakiisha Mareykanka ayaa rumeysan inuu isaguna ku sugan yahay Soomaaliya.

Dhiibista Soomaali kale 

Wareejinta Hanut ayaa imaneysa xill ay dowladda Soomaaliya sidoo kale Mareykanka ku wareejisay Cabdikariim Cabdullaahi Iidle, oo lagu eedeeyay inuu ka mid ahaa shaqsiyaadkii ugu muhiimsanaa musuq-maasuqii weynaa ee Feeding Our Future, kadib toddobaadyo ay jireen caqabado sharci iyo cadaadisyo la xiriiray in loo gacan geliyo Washington.

Cabdikariim, oo 42 jir ah, ayaa Khamiistii la geeyay gobolka Minnesota, kadib markii Wasaaradda Cadaaladda Mareykanka ay sheegtay inuu si sharci ah isugu dhiibay Soomaaliya.

Dowladda Mareykanka ma aysan ku tilmaamin tallaabadan “dhiibis dambiile” ama extradition, mana aysan faahfaahin habka sharci ee lagu wareejiyay, maadaama Soomaaliya iyo Mareykanka aysan lahayn heshiis rasmi ah oo dambiilayaasha la isugu gudbiyo.

Saraakiil ka tirsan FBI-da iyo hay’adda dambi-baarista canshuuraha Mareykanka ee IRS ayaa Cabdikariim ka soo galbiyay Soomaaliya, kadib wada-shaqeyn dhex martay laamaha Mareykanka, Hay’adda Sirdoonka iyo Nabad-sugidda Qaranka Soomaaliya iyo Ciidanka Booliska Soomaaliyeed.

Cabdikariim, oo deggenaa magaalada Burnsville ee gobolka Minnesota, ayaa wajahaya 31 dacwadood oo ay ku jiraan shirqool lagu sameeyay khiyaano dhanka isgaarsiinta ah, laaluush la xiriira barnaamijyada dowladda iyo lacag-dhaqid.

Waxaa lagu wadaa inuu Jimcaha maanta ah markii ugu horreysay kasoo hor-muuqdo garsoore federaal ah oo ku sugan Minnesota.

Dacwadaha loo haysto weli waa eedeymo, waxaana sharciga Mareykanka uu u aqoonsan yahay qof aan dambi lahayn ilaa maxkamad ay ku caddeyso.