Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa shaacisay qorshe cusub oo lagu xakameynayo qiimaha shidaalka, kaas oo maalmihii u dambeeyay si weyn ugu kacay gudaha dalka, isla markaana saameyn culus ku yeeshay nolosha shacabka.

Kororka qiimaha shidaalka ayaa si toos ah u taabtay qaybaha kala duwan ee bulshada, gaar ahaan gaadiidka, ganacsiga iyo guud ahaan qiimaha maciishada, taas oo sii kordhisay culayska dhaqaale ee saaran muwaadiniinta Soomaaliyeed.

Wasiirka Wasaaradda Ganacsiga iyo Warshadaha Soomaaliya, Jamaal Maxamed Xasan oo ka hadlay xaaladdan ayaa sheegay in wasaaraddiisu wado dadaallo lagu dejinayo nidaam hufan oo lagu ogaanayo qiimaha saxda ah ee shidaalka iyo badeecooyinka kale ee muhiimka ah.

Wasiirka ayaa xusay in nidaamkan cusub uu suurtagelin doono in shacabka Soomaaliyeed ay si fudud oo maalinle ah ula socdaan isbeddelka qiimaha, si looga hortago musuqmaasuq iyo sicir-barar aan la xakameyn karin.

“Waxaan diyaarineynaa nidaam qofka Soomaaliga ah uu subax kasta ku ogaan karo qiimaha shidaalka iyo badeecooyinka kale ee gudaha iyo dibadda lagu kala iibsado,” ayuu yiri wasiirka oo wareysi gaar ah siiyay Telefishanka Qaranka Soomaaliyeed.

Dhanka kale, wuxuu tilmaamay in sababaha ugu waaweyn ee keenay kororka qiimaha shidaalka ay yihiin arrimo caalami ah oo ka baxsan awoodda dowladda, sida isbeddellada suuqyada caalamiga ah iyo xaaladaha siyaasadeed ee dunida.

“Xukuumaddu runtii way ka damqanaysaa dhibaatada shacabka. Waxaan wadnaa dadaallo lagu yareynayo saameynta sicir-bararka, inkastoo xaaladaha caalamiga ahi ay door weyn ku leeyihiin isbeddelka qiimaha,” ayuu hadalkiisa sii raaciyay wasiir Jamaal.

Ugu dambeyntii, wasiirka ayaa farriin culus u diray ganacsatada Soomaaliyeed, isaga oo ugu baaqay inay muujiyaan masuuliyad dheeraad ah, kana fogaadaan ka faa’iidaysiga duruufaha adag ee ay ku sugan yihiin shacabka, si loo ilaaliyo xasilloonida suuqyada iyo danta guud ee bulshada.

Baydhabo (Caasimada Online) – Xiisadda siyaasadeed ee ka dhex aloosan Villa Soomaaliya iyo maamulka Koonfur Galbeed ayaa kasii dareysa, iyadoo maanta maamulka Baydhabo uu ku dhawaaqay inuu hakiyay wada-shaqeyntii Dowladda Federaalka.

War-saxaafadeed kasoo baxay maamulka Koonfur Galbeed ayaa lagu shaaciyay in maamulka uu si rasmi ah u joojiyay wada-shaqeyntii kala dhaxaysay Dowladda Federaalka Soomaaliya, isagoo ku eedeeyay inay mas’uul ka tahay rabshadaha ka dhacay deegaannada maamulkaas iyo xiisadda sii kordheysa.

Maamulka ayaa sheegay in Dowladda Federaalka ay ciidamo geysay deegaanno kala duwan oo ka tirsan Koonfur Galbeed, kuwaas oo la sheegay in loo adeegsanayo hurinta dagaallo ka dhan ah maamulkaasi.

“Dowladda Federaalka waxay ciidamo ku soo abaabushay deegaannada Koonfur Galbeed, iyadoo sidoo kale wasiiro ka tirsan xukuumadda Dan-Qaran ay ku lug leeyihiin arrintaan,” ayaa lagu yiri qoraalka Koonfur Galbeed, oo lagu xusay in xukuumadda federaalka ay wax ka jawaab ah ka bixin waysay xiriir ay la sameeyeen.

Sidoo kale, war-saxaafadeedka ayaa lagu xusay in falalkaasi ay wiiqayaan xasilloonida siyaasadeed iyo midda amni ee ka jirta deegaannada Koonfur Galbeed, isla markaana ay sii hurinayaan khilaafka u dhexeeya labada dhinac.

Ilaa iyo hadda ma jiro wax war ah oo rasmi ah oo kasoo baxay Dowladda Federaalka Soomaaliya, kaas oo jawaab u ah eedeymaha culus ee uga yimid Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed.

Si kastaba, xiisadda siyaasadeed ee ka taagan deegaannada Koonfur Galbeed ayaa sii xoogeysaneysa, iyadoo meelaha qaar ay ka dhacayaan dagaallo toos ah, halka deegaanno kale laga dareemayo abaabul ciidan iyo dhaq-dhaqaaqyo muujinaya suurtagalnimada isku dhacyo hor leh.

Hoos ka daawo muuqaalka

Addis Ababa (Somalia Today) – Dadaalka muddada dheer socday ee Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Axmed ku raadinayey in dalkiisa uu mar kale helo marin badeed ayaa u muuqda mid ka sii durkaya jihadii Soomaaliya, isla markaana si isa soo taraysa ugu jeesanaya xeebaha Badda Cas ee Eritrea.

Dhaq-dhaqaaqyo ciidan oo ka socda deegaannada u dhow gobolka Tigray iyo khilaaf sii xoogaysanaya oo u dhexeeya Addis Ababa iyo Asmara ayaa sare u qaaday cabsi laga qabo in dekedda Casab ay noqotay bartilmaameedka cusub ee istaraatiijiga ah ee Itoobiya.

In kasta oo Itoobiya aysan si fagaare ah uga tanaasulin qorshaheedii Soomaaliya, haddana dhaqdhaqaaqyada diblomaasiyadeed iyo kuwa ammaan ee ugu dambeeyay ayaa tilmaamaya in xudunta loolanku ay u wareegtay dhanka waqooyi.

Albaabkii Soomaaliya oo xirmay

Isbeddelkan ayaa imanaya kadib laba sano oo uu qorshihii Abiy ee dhanka Soomaaliya wajahay caqabado siyaasadeed oo aad u adag.

Heshiiskii is-afgarad ee bishii Janaayo 2024 uu la galay maamulka gooni-isu-taagga raadinaya ee Somaliland—kaas oo dhigayay in Itoobiya la siiyo marin badeed beddelkeedana ay aqoonsi siiso maamulkaas—ayaa dhaliyay qalalaase diblomaasiyadeed oo lixaad leh, iyadoo xukuumadda Muqdisho ay si kulul u cambaaraysay, kuna tilmaantay xadgudub qaawan oo ka dhan ah madax-bannaanideeda.

Dhex-dhexaadin ay dowladda Turkigu hormuud ka ahayd ayaa markii dambe qaboojisay xiisadda, waxaana bishii Diseembar 2024 ay Soomaaliya iyo Itoobiya isku raaceen inay wada-xaajood ka yeeshaan heshiisyo ganacsi.

Heshiisyadaas ayaa ujeeddadoodu ahayd inay Itoobiya, oo ah dal aan bad lahayn, siiyaan marin badeed “la isku halayn karo, ammaan ah, isla markaana waara,” iyadoo si buuxda loo ixtiraamayo madax-bannaanida dhuleed ee Soomaaliya.

Xiriirka labada dal ayaa sii wanaagsanaaday horraantii sanadka 2025, xilligaas oo Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud uu booqasho ku tagay Itoobiya, Abiy Axmed-na uu isna dhankiisa u safray Muqdisho.

Tani macnaheedu ma aha in gabi ahaanba la xiray galkii Soomaaliya, balse waxay caddaynaysaa in qorshihii hal-dhinaclaha ahaa ee loo marayay Somaliland uu noqday mid maangalkiisu adag yahay.

Khilaafkaas ayaa dhanka kale Soomaaliya ku riixay inay xiriir dhow la yeelato dalalka Masar iyo Ereteriya, kuwaas oo horayba xurguf ugala dhaxaysay Addis Ababa. Bishii Oktoobar 2024, saddexda dal ayaa ku heshiiyay inay xoojiyaan iskaashigooda amni, tallaabadaas oo si weyn loo arkayay in ay kordhinayso cadaadiska goboleed ee saaran dowladda Itoobiya.

Berbera illaa Casab 

Abiy Axmed marnaba kama uusan harin qaddiyadda badda.

Itoobiya ayaa weyday xeebaheeda sanadkii 1993 markii Ereteriya ay gooni-isu-taagtay, taas oo dalka ugu dadka badan qaaradda Afrika ee aan bad lahayn ka dhigtay mid ku tiirsan dalalka deriska ah si uu u helo marin uu kala xiriiro ganacsiga caalamka.

Sanadihii u dambeeyay, Abiy wuxuu arrinta badda u sawirayay inay tahay qaddiyad masiiri ah oo ku xiran jiritaanka qaranka, in kasta oo uu sidoo kale marar badan sheegay in Itoobiya aysan qorsheynayn inay dagaal u gasho Ereteriya si ay arrintaas u xaqiijiso.

Bishii Maarso 2025, wuxuu ku celiyay in xukuumaddiisu aysan wax niyad ah u hayn inay colaad la gasho Ereteriya, isagoo ku adkaystay in arrintaas lagu xalliyo wada-hadal.

Haddana, xiisadda kala dhexaysa xukuumadda Asmara ayaa cirka isku sii shareeraysay. Bishii Febraayo ee sanadkan, Itoobiya ayaa ku eedaysay Ereteriya daandaansi milateri iyo inay taageerto kooxo hubeysan oo ka dhex dagaallama gudaha Itoobiya, eedeyntaas oo ay si buuxda u gaashaanka ugu dhufatay Asmara.

Isla xilligaas, Addis Ababa ayaa xustay inay weli u furan tahay wada-hadallo ku saabsan arrimaha badda, oo ay ku jirto sidii ay Badda Cas uga heli lahaayeen marin u mara dekedda Casab, arrintaas oo hoosta ka xariiqaysa sida Ereteriya ay ugu noqotay laf-dhabarta xisaabaadka istaraatiijiyadeed ee Itoobiya.

Warbixinnadii ugu dambeeyay ayaa sii xoojiyay cabsida laga qabo in Casab, ee aysan ahayn Somaliland, ay haatan tahay furinta ugu halista badan ee ololaha bado-doonka ee Abiy.

Dabayaaqadii bishii hore ayaa la weriyay in hammiga Abiy ee helitaanka marin madax-bannaan oo taga Casab uu sababay dhiillada iyo hub-urursiga ka bilowday xudduudda Ereteriya.

Ciidamo Itoobiyaan ah oo wata taankiyo iyo hubka culus ayaa lagu soo waramayaa inay dhooban yihiin nawaaxiga gobolka Tigray, halkaas oo xiisado u dhexeeya ciidamada Ereteriya iyo kuwa ismaamulka Tigray ay durba dhaliyeen cabsi weyn oo ah isku-dhac baaxad leh.

Magnus Taylor, oo ah ku-xigeenka agaasimaha Hay’adda Xasaradaha Caalamiga ah (ICG) ee Geeska Afrika, ayaa ka digay in is-mari-waagan uu xambaarsan yahay khatar dhab ah oo horseedi karta gacan-ka-hadal.

“Waxaa jirta suurtagalnimo in la sameeyo khaladaad ama xisaab-xumo,” ayuu yiri. “Xaaladduna way kasii dari kartaa bilaha soo socda.”

U weecashada jihada Waqooyi 

Axmed Cabdi, oo ah falanqeeye fadhigiisu yahay magaalada Muqdisho, ayaa sheegay in shaxda cusub ee soo ifbaxeysa ay muujinayso in Abiy uu haatan u arko Ereteriya waddada ugu fudud, in kasta oo aysan ka khatar yareyn dhanka kale.

“Marka la eego in Casab ay waligeedba ahayd mid usoo jiidasho badan Abiy, iyo in bulshooyinka halkaas ku nool loo arko inay aad ugu dhow yihiin Itoobiya, waxay u muuqataa in Abiy uu go’aansaday in qabsashadeedu ay ka sahlan tahay inuu isku dayo inuu qaato qayb ka mid ah xeebaha Soomaaliya,” ayuu yiri Axmed Cabdi.

Wuxuu xusay in khudbadaha Abiy ay sidoo kale isku dayayeen inay dhisaan marmarsiiyo siyaasadeed oo falkaas cudur-daar looga dhigi karo, xitaa haddii uusan lahayn saldhig sharciyeed oo adag.

“Xitaa haddii uusan lahayn saldhig sharci, Abiy wuxuu ugu yaraan isku dayi karaa inuu abuuro dood shaki gelinaysa gooni-isu-taaggii Casab iyo Ereteriya. Marka la eego hadalladiisa, wuxuu gogol-xaar u sameynayay sidii uu qiil ugu heli lahaa qabsashada Casab. Isagoo wajahaya laba ikhtiyaar oo sharci-darro ah, wuxuu u muuqdaa inuu doortay midka yara sahlan,” ayuu raaciyay falanqeeyaha.

Dooddan ayaa si toos ah u cuskanaysa hadalladii uu Abiy jeediyay bishii Oktoobar ee la soo dhaafay, xilligaas oo uu baarlamaankiisa u sheegay in aysan jirin wax diiwaan rasmi ah ama go’aan hay’adeed oo dhigaya luminta marin badeedka Itoobiya, isagoo ku dooday in uusan jirin gole wasiirro, baarlamaan, ama hay’ad dadweyne oo si rasmi ah u ansixiyay arrintaas.

Abiy ayaa badda ay Itoobiya ku weyday gooni-isu-taaggii Ereteriya ku tilmaamay “khalad maalin uun la sixi doono.” Hadalladaas ayaa si weyn u argagax-geliyay xukuumadda Ereteriya, waxayna kordhiyeen walaaca laga qabo in Addis Ababa ay isku dayayso inay taariikh horay loo xalliyay ka dhigto cabasho qaran oo mar kale furan.

Soo-jiidashada Casab ma aha mid qarsoon ama ku cusub dhegaha maqlaya. Dagaalkii xudduudda ee 1998-2000 kahor, Itoobiya waxay si weyn ugu tiirsanayd dekedaha Ereteriya, oo ay ku jirto Casab.

Ilaa wixii ka dambeeyay dagaalkaas, ganacsiga Itoobiya ayaa si lixaad leh ugu wareegay dalka Jabuuti. Qiyaastii boqolkiiba 90% ganacsiga Itoobiya ayaa haatan mara Jabuuti, waana ku-tiirsanaansho ay mas’uuliyiintoodu ku tilmaameen mid aad u qaali ah oo aan istaraatiiji ahaan waqti dheer sii jiri karin.

Doodda dhaqaale

Doodda dhaqaale ayaa noqotay udub-dhexaadka farriimaha Abiy ee gudaha dalkiisa.

Bishii Febraayo, wuxuu sheegay in dhaqaalaha Itoobiya la filayo inuu kobco boqolkiiba 10.2 inta lagu jiro sannad-maaliyadeedka 2025-26, xilli dowladdu ay waddo dib-u-habeyn ayna isku dayayso inay soo jiidato maalgashiyo horleh.

Balse cabsi kasta oo laga qabo dagaal lala galo Ereteriya ayaa wiiqi karta yididiiladaas, taas oo eryi karta maalgashadayaasha, hantidii dalkana u weecindoonta dhanka colaadaha xilli Itoobiya ay weli la tacaalayso amni-darro baahsan oo ka jirta gobollo dhowr ah.

Gobol qarka saaran 

Khatarta loolankan ayaa ah mid aad uga sii baaxad weyn marka la eego raadkii ka haray dagaalkii Tigray.

Ereteriya ayaa garab taagnayd ciidamada federaalka Itoobiya intii uu socday dagaalkii dhiigga badani ku daatay ee 2020-2022, balse xiriirka labada xukuumadood ayaa xumaaday kadib markii Asmara laga reebay wada-hadalladii lagu soo afjaray dagaalka bishii Nofembar 2022.

Tan iyo xilligaas, xiisadaha gudaha Tigray iyo xudduudda Ereteriya ayaa si joogto ah u dhalinayay cabsi laga qabo in nidaamkii jilicsanaa ee dagaalka kadib uu soo dumo.

Dagaal cusub oo dhexmara labada dal ayaa saameyntiisu ay ka fidi doontaa xudduudahooda. Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Ganacsiga iyo Horumarinta ayaa xustay in Kanaalka Suweys, oo si toos ah ugu xiran jidka Badda Cas, uu xambaarayay qiyaastii boqolkiiba 12% ilaa 15% ganacsiga adduunka sanadkii 2023.

Marinkan ayaa durba la daalaa-dhacaya cadaadisyo is-huwan oo ka imaanaya dagaalka Suudaan, amni-darrada Soomaaliya, iyo weerarada maraakiibta ee lala xiriiriyo dagaalka Yemen. Xasarad kale oo hubeysan oo ka dillaacda Geeska Afrika ayaa culeys weyn oo horleh ku soo kordhin doonta mid ka mid ah halbowlayaasha ganacsiga adduunka ee ugu muhiimsan.

Marka laga eego dhinaca Soomaaliya, weecashadan ayaa uga dhigan fursad diblomaasiyadeed iyo neef-qaadasho. Qabowga ku yimid xiisaddii Addis Ababa ayaa yareysay khatartii laga qabay isku-dhac toos ah oo dhexmara Muqdisho iyo Addis Ababa.

Balse haddii hammiga badda ee Abiy uu haatan isugu biyo-shubtay Casab, gobolku wuxuu uun ka guurayaa gogol khatar ah isagoo u siqaya mid kale.

Itoobiya kama aanay tanaasulin xiisihii ay u qabtay dekedaha Soomaaliya, laakiin jidkii siyaasadeed ee loo marayay dalkaas ayaa u muuqda mid aad uga ciriirisan sidii uu ahaa sanad ka hor, halka jidka waqooyi ee u jihaysan Ereteriya uu yahay midka xuddunta ah, balse ah mid aad u kacsan oo milatariyeysan.

Ugu dambeyn, khamaarkii Abiy ee dhanka Soomaaliya laga yaabee inuusan weli gabi ahaanba meesha ka bixin, balse hadda uma muuqdo inuu yahay furinta koowaad. Dekedda Casab ayaa u muuqata inay buuxisay booskaas.

Muqdisho (Caasimada Online) — Madaxweynayaashii hore ee Soomaaliya, Sheekh Shariif Sheekh Axmed iyo Maxamed Cabdullaahi Farmaajo, ayaa cambaareeyay qabashada saddex xubnood oo ka tirsan hoggaanka SOYPA, oo lagu xiray magaalada Muqdisho.

Bayaan uu soo saaray Sheekh Shariif ayaa lagu sheegay in si adag loo cambaareynayo waxa uu ku tilmaamay afduubka Abuubakar Macallin Maxamed, Axmednuur Xasan Cabdi iyo Najiib Cosoble.

Wuxuu ugu baaqay madaxda dowladda in xorriyaddooda si shuruud la’aan ah loogu soo celiyo, isaga oo sheegay in beegsiga dhallinyarada firfircoon ee Muqdisho aanu waxba u tarayn dowladnimo, nabad iyo xasillooni.

Farmaajo, oo isaguna war-saxaafadeed gaar ah soo saaray, ayaa sheegay in qabashada hoggaanka SOYPA ay muujinayso jiho khaldan oo talada dalka loo wado. Wuxuu yiri muwaadiniinta ka hadla halista ku gadaaman midnimada, dowladnimada iyo duruufaha nololeed aan lagu wajihi karin cabsi iyo tacaddi.

Inkastoo saddexda dhallinyaro goor dambe oo xalay ah la sii daayay, hadallada ka soo baxay labada madaxweyne hore ayaa muujinaya walaac sii xoogeysanaya oo ku saabsan habka loola dhaqmayo dhalinyarada siyaasadda ku firfircoon iyo cid kasta oo aragti ka duwan tan dowladda muujisa.

SOYPA waa urur siyaasadeed oo dhalinyaro ah oo muddooyinkii dambe ka dhex muuqday doodaha siyaasadda Muqdisho, gaar ahaan kuwa la xiriira mustaqbalka dalka, dowladnimada iyo hannaanka doorashooyinka.

Qabashada xubnaha ka tirsan hoggaankeeda waxay ku soo beegantay xilli siyaasadda Soomaaliya ay aad u kacsan tahay, iyadoo uu weli taagan yahay muranka ka dhashay wax-ka-beddellada dastuurka iyo jihada doorashooyinka soo socda.

Saddex berri ka hor un ayey aheyd markii Maxkamadda Gobolka Banaadir oo la horgeeyay qaar kamid ah dhalinyarada Bajaajleyda ee Arbacadii lasoo dhaafay lagu xiray Muqdisho ay ugu dambeyn xorriyadooda dib u siisay.

Sayid Cali Cabdullaahi Cabdilafdiif oo loo yaqaano (Saan Miyaa) oo kamid ah darawallada lasii daayay ayaa sheegay in loo haystay dibadbaxii ay uga cabanayeen sare u kaca qiimaha shidaalka.

“Dambiga nalagu haystay waxaa waayay banaanbax aan qabanay oo aan ku ku diideynay qiimaha shidaalka oo kor u kacay, shicibka Soomaaliyeed oo dhib ku qabay dartood ayaan u sameynay” ayuu wareysiga ku yiri yiri Saan Miyaa.

Dhacdooyinkan ayaa sidaas darteed sii xoojiyey dareenka ah in loollanka siyaasadeed ee haatan jira uu si isa soo taraysa u taabanayo dhalinyarada, ururrada siyaasadeed iyo xorriyadda hadalka, inkastoo sii deynta xalay ay wax ka dejisay xiisaddii degdegga ahayd ee ka dhalatay qabashadooda.

Brussels (Caasimada Online) — Dalalka xulafada la ah Maraykanka ee Yurub ayaa si cad uga biyo-diiday codsi Washington ka yimid oo la xiriiray in laga qeyb qaato dadaallada dib loogu furayo marin-biyoodka Strait of Hormuz, iyadoo Jarmalku si toos ah u sheegay in xiisadda Iran aysan ahayn “dagaal Nato leedahay”.

Iran ayaa toddobaadkii hore qaaday tallaabo ay ku xireyso marin-biyoodkan istaraatiijiga ah, kaddib weerarro ay Israa’iil iyo Maraykanku ku qaadeen gudaha dalkaas. Tallaabadaasi waxay hakad gelisay mid ka mid ah marinnada ugu muhiimsan ganacsiga tamarta caalamka, halkaas oo ay maraan in ka badan boqolkiiba 20 saliidda iyo gaaska dunida.

In kasta oo madaxweyne Donald Trump uu dhammaadkii toddobaadka xulafada ugu baaqay inay ka qeyb qaataan hawlgal lagu soo celinayo isu-socodka maraakiibta, haddana dalal badan oo reer Galbeed ah ayaa muujiyay ka-joogsi iyo taxaddar ay ka qabaan in si toos ah loogu lug yeesho colaaddan.

Afhayeenka ra’iisul wasaaraha Jarmalka, Friedrich Merz, ayaa sheegay in khilaafkan “uusan wax xiriir ah la lahayn NATO”, isagoo xusay in isbahaysigu asal ahaan u taagan yahay difaaca dhuleed ee dalalka xubnaha ka ah, balse aanu jirin sharciyad ama waajibaad NATO siinaya inay faragelin milatari ku sameyso xaaladdan hadda taagan.

Wasiirka difaaca Jarmalka Boris Pistorius ayaa isna carrabka ku adkeeyay in Berlin aysan ka qeyb qaadan doonin wax howlgal militari ah, hase yeeshee ay xoogga saari doonto raadinta xal diblomaasiyadeed oo lagu dejiyo qalalaasaha sii fidaya.

Britain ayaa iyana meesha ka saartay suurta-galnimada howlgal NATO ah. Ra’iisul wasaare Keir Starmer ayaa sheegay in London ay la shaqeynayso xulafadeeda si loo helo qorshe wadajir ah oo “hirgelaya” laguna soo celin karo xorriyadda maraakiibta ee gobolka, isla markaana lagu yareyn karo saameynta dhaqaale ee ka dhalatay xiritaanka marin-biyoodka.

Starmer oo ka hadlayay Downing Street ayaa sheegay in qorshaha la doonayo aanu ahayn, weligiina aan loo arkin, hawlgal NATO hoos taga.

Dhankiisa, xoghayaha tamarta Britain, Ed Miliband, ayaa Axaddii sheegay in dowladda UK ay qiimeyneyso suurta-galnimada in aagga loo diro diyaarado yar-yar oo miino-baaris ah, halkii laga diri lahaa maraakiib dagaal.

Faransiiska ayaa sidoo kale xaqiijiyay in uusan wax maraakiib ah u diri doonin marin-biyoodka Hormuz. Wasaaradda arrimaha dibadda Faransiiska ayaa qoraal ay ku baahisay barta X ku sheegtay in howlgalka badeed ee Faransiisku uu ku egyahay Bariga Mediterranean-ka, uuna yahay mid “difaac” ah oo keliya.

Spain, oo ka mid ah dalalka Yurub ee sida ugu qaylada dheer u cambaareeyay dagaalka Iran, ayaa iyaduna gebi ahaanba meesha ka saartay wax ka-qaybgal militari ah. Wasiirka difaaca Spain, Margarita Robles, ayaa sheegtay in Madrid “marnaba” aysan ka fiirsaneynin wax tabaruc militari ah oo ku saabsan furitaanka marinka.

Poland ayaa iyaduna qaaday mowqif la mid ah, iyadoo diidday inay ka mid noqoto hawlgal badeed kasta oo lagu doonayo in dib loogu furo marin-biyoodka.

Jawaabta qabow ee ka timid caasimadaha Yurub ayaa timid kaddib markii Japan iyo Australia ay horaantii Isniinta muujiyeen dareen la mid ah. Canberra ayaa si gaar ah u caddeysay in aysan markab dagaal u diri doonin Strait of Hormuz.

Madaxweyne Trump ayaa ka digay in haddii xulafadu diidaan inay gacan ka geystaan furitaanka marin-biyoodka, arrintaasi ay “saameyn aad u xun ku yeelan doonto mustaqbalka NATO”, inkasta oo uusan si faahfaahsan u sheegin waxa uu uga jeedo digniintaas.

Si kastaba, dalal ka tirsan waqooyiga Yurub iyo gobolka Baltic-ga ayaa muujiyay mowqif ka jilicsan kan dalalka waaweyn ee Yurub. Dalalkan oo muddooyinkii dambe si dhow ugu tiirsanaa taageerada Maraykanka ee la xiriirta dhaq-dhaqaaqyada Ruushka ee xuduudahooda u dhow, ayaan gebi ahaanba xirin albaabka wada-hadalka.

Wasiirka arrimaha dibadda Denmark, Lars Lokke Rasmussen, ayaa warbaahinta dalkiisa ugu sheegay Brussels in dalkiisu aanu marnaba doonaynin dagaalkan, isla markaana tan iyo maalintii koowaad ay ku baaqayeen in la dejiyo xiisadda. Hase yeeshee, wuxuu intaas ku daray in loo baahan yahay in maskax furan lagu eego sida ay uga qeyb qaadan karaan dadaal kasta oo xal lagu raadinayo.

Wasiirka arrimaha dibadda Lithuania, Kestutis Budrys, ayaa isna sheegay in dalalka NATO ay tahay inay tixgeliyaan codsiga Maraykanka, balse ay marka hore u baahan yihiin sawir buuxa oo ku saabsan deegaanka howlgalka iyo awoodaha ay si dhab ah wax ugu kordhin karaan.

Dhanka Estonia, wasiirka arrimaha dibadda ee dalkaas ayaa sheegay in dalkiisu “mar walba diyaar u yahay wada-hadal lala yeesho Maraykanka”, oo ay ku jirto xaaladda ka taagan Strait of Hormuz.

Kala duwanaanshahan sii muuqda ee mowqifyada reer Yurub ayaa muujinaya sida ay uga caga-jiidayaan inay galaan isku dhac cusub oo Bariga Dhexe ka qarxa, xilli saameynta dhaqaale ee xiritaanka Hormuz ay durba gilgileyso suuqyada tamarta iyo ganacsiga caalamiga ah.

Baydhabo (Caasimada Online) – Hay’adda Maareynta Musiibooyinka Qaranka (SODMA) iyo Wasaaradda Gargaarka Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed ayaa maanta magaalada Baydhabo ka daah-furay bixinta deeq gargaar ah.

Deeqdan ayaa loogu talagalay bulshada ay saameeyeen abaaraha ba’an ee ka jira dalka, si gaar ah magaalada Baydhabo iyo deegaannada ku xeeran.

Bixinta gargaarkan waxaa daah-furay Wasiir ku-xigeenka Wasaaradda Gargaarka Koonfur Galbeed, Cabdullaahi Isaaq Macalin (Wasiir Ganeey), oo ay wehliyaan Kaaliyaha Guddoomiyaha SODMA ee dhanka hay’adaha Carabta, Cabdiraxmaan Waxiid, iyo maamulka degmada Baydhabo.

300 oo qoys, oo isugu jira naafo iyo barakacayaal dhawaan magaalada soo gaaray kadib markii ay saameeyeen abaaraha ka jira dalka ayaa deeqdan isla maanta ka faa’iideystay. Qoysaskan oo aad u tabaalaysan ayaa loo qeybiyay qeybaha kala duwan ee raashinka.

Sidoo kale, Hay’adda SODMA iyo Wasaaradda Gargaarka Koonfur Galbeed ayaa isla maanta biyo dhaamin ka sameeyay deegaanka Hawen, oo hoostaga magaalada Baydhabo ee gobolka Baay, si loo taageero dadka abaaruhu sida weyn u saameeyeen.

Deeqdan biyo dhaaminta ah ayaa loogu talagalay inay ka faa’iideystaan qoysaska ku nool deegaanka, oo wajahaya biyo yari ka dhalatay abaarta ka jirta gobolka.

SODMA ayaa sidan oo kale ka wada gobollada dalka howlaha gurmadka bani’aadannimo, oo isugu jira cunto qeybin iyo biyo dhaamin, si loo badbaadiyo dadka nugul ee ay saameeyeen abaaraha.

Muqdisho (Caasimada Online) – Maamulka degmada Awdheegle ayaa maanta si kulul uga digay cawaaqib amni oo ka dhalan kara haddii Dowladda Federaalka Soomaaliya ay si toos ah ula wareegto xarunta kastamka ee degmada Afgooye.

Guddoomiye ku-xigeenka degmada Awdheegle, Maxamed Axmed Sheekh, ayaa sheegay in tallaabo noocaas ah ay keeni karto xiisad amni oo cusub, maadaama kastamka Afgooye uu yahay goob dhaqaale iyo maamul ahaanba muhiim u ah deegaannada ku xeeran.

Wuxuu tilmaamay in wax kasta oo isbeddel ah oo lagu sameeyo maamulka kastamka ay u baahan yihiin wadatashi iyo heshiis ay gaaraan dhinacyada ay arrintu khusayso.

Maxamed Axmed Sheekh ayaa sidoo kale xusay in waddada isku xirta Afgooye iyo Muqdisho ay halis weyn geli karto haddii dowladda federaalka ay si keligeed ah ula wareegto kastamka. Waddadaas oo muhiim u ah isu socodka dadka iyo ganacsiga ayaa markaas isu beddeli karta “goob dhimasho ama naar-ka-bood,” sida uu hadalka u dhigay.

Guddoomiye ku-xigeenka ayaa sheegay in saraakiisha dowladda iyo mas’uuliyiinta safarka ku mara waddadaas ay markaas wajihi karaan khataro badan oo amni, maadaama xaaladda ay sii adkaan karto haddii aan la helin wada-shaqeyn buuxda oo dhex marta dowladda dhexe iyo maamulka deegaanka.

“Haddii dowladda Xasan Sheekh ay la wareegto kastamka Afgooye, inta u dhexeysa Afgooye iyo Muqdisho waxay noqonaysaa naarka-bood, dowladdana wax awood ah ma yeelan doonto,” ayuu Maxamed Axmed Sheekh ku yiri wareysi uu siiyay mid kamid ah warbaahinta gudaha.

Sidoo kale, wuxuu xusay in kastamka Afgooye uu yahay il dhaqaale oo muhiim u ah maamulka Koonfur Galbeed iyo deegaannada ku xeeran, taasoo ka dhigaysa arrin xasaasi ah oo u baahan in si taxaddar leh loo maareeyo.

Guddoomiye ku-xigeenka degmada Awdheegle ayaa ku baaqay in khilaaf kasta oo ka dhasha arrintan lagu xalliyo wadahadal iyo iskaashi dhex mara Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo maamulka Koonfur Galbeed.

Tallaabo kasta oo kacsanaan keenta waxay sii hurin kartaa xiisadda u dhexeysa dowladda dhexe iyo maamul-goboleedyada, taasoo saameyn toos ah ku yeelan karta amniga iyo nolosha dadka isticmaala waddada muhiimka ah ee Afgooye iyo Muqdisho.

Si kastaba ha ahaatee, arrintan ayaa imanaysa xilli xiisad siyaasadeed ay ka dhex aloosan tahay maamulka Koonfur Galbeed iyo Dowladda Federaalka Soomaaliya, iyadoo sidoo kale muran uu ka taagan yahay doorashada maamulkaas oo la sheegay in muddadii loogu talagalay ay dhaaftay.

Baydhabo (Caasimada Online) – Maamulka Koonfur Galbeed ayaa amar cusub dul dhigay saraakiisha ciidamada qalabka sida ee ku sugan maamulkaasi, xilli uu kasii darayo khilaafka kala dhaxeeya Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Warqad kasoo baxday Wasaaradda Amniga Maamulka Koonfur Galbeed ayaa lagu faray saraakiisha iyo askarta ka tirsan ciidamada qalabka sida inaysan ka safri karin magaalada Baydhaba ee xarunta maamulka.

“Wasaaradda Amniga Gudaha ee Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya, iyada oo ka duuleysa mas’uuliyadda ka saaran sugidda amniga iyo xasiloonida guud ee deegaannada Dowlad-goboleedka KGS, waxay halkan ku wargelineysaa dhammaan saraakiisha kor ku xusan in laga bilaabo maanta oo ay taariikhdu tahay 16/03/2026 aysan magaalada Baydhabo uga bixi karin wax safar ah ilaa amar dambe inta lagu guda jiro howlo amni lagu xaqiijinayo,” ayaa lagu yiri warqadda kasoo baxday maamulka.

Xannibaadda safar ee maamulka saaray askarta iyo saraakiisha ku sugan gudaha maamulka ayaa kusoo aadeysa xilli warar soo baxaya saacadihii lasoo dhaafay ay tilmaamayaan in Dowladda Federaalka u yeertay saraakiisha ciidamada qalabka sida ee ku sugan deegaannada Koonfur Galbeed.

Amarkan ayaa si toos ah loogu wargeliyay maamulka Garoonka Shaatigaduud ee magaalada Baydhabo.

Wasaaradda ayaa si cad u sheegtay in tallaabo adag laga qaadi doono sarkaalkii u hoggaansami waaya amarkan kasoo baxay Wasaaradda Amniga ee isku daya inuu ka safro deegaannada Koonfur Galbeed.

“Dhammaan saraakiisha iyo mas’uuliyiinta ku xusan warqaddan waxaa la farayaa inay u hoggaansamaan amarkan, ilaa amar kale oo rasmi ah kasoo baxo Wasaaradda Amniga Gudaha Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed,” ayaa sidoo kale lagu yiri qoraalka kasoo baxay wasaaradda.

Isku dhaca labada dhinac ayaa durba furin cusub ka dhex furay dagaalka siyaasadeed ee dalka ku baahsan, kaas oo salka ku haya wax-ka-beddelka dastuurka, hannaanka doorashooyinka iyo awood-qaybsiga dowladda federaalka iyo maamul-goboleedyada.

Xasaraddan cusub ayaa sidoo kale kusoo beegantay maalmo un kadib markii baarlamaanka federaalku uu 5-tii bishan Maarso ansixiyay qodobo dastuuri ah oo lagu muransan yahay, kuwaas oo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu saxiixay isla 8-dii Maarso, si ay u noqdaan xeer rasmi ah.

Baydhaba (Caasimada Online) – Maamul-goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya ayaa markii ugu horreysay si faah-faahsan uga hadlay khilaafka culus ee hadda bannaanka usoo baxay ee kala dhexeeya Dowladda Federaalka Soomaaliya, kaas oo si weyn looga dareemay Muqdisho iyo Baydhaba.

La-taliyaha madaxweynaha Koonfur Galbeed ee dhanka Warbaahinta Professor Xaayow oo maanta la hadlay warbaahinta ayaa si toos ah dowladda dhexe ugu eedeeyay inay ku lug leedahay dagaallada kasoo cusboonaaday deegaanno ka tirsan maamulkaasi oo ay dhaq-dhaqaaqyo ka wadaan ciidanka mucaaradka ee la baxay ‘Badbaada Koonfur Galbeed’ kana soo horjeedo Madaxweyne Cabdicasiis Laftagareen.

Pro. Xaayow ayaa sheegay in xubno wasiirro ah oo ka tirsan dowladda ay abaabuleen maleeshiyaad deegaanka ah, ayna hub iyo lacag ku siinayaan in xasilooni darro ay ka abuuraan Koonfur Galbeed, sida uu hadalka u dhigay.

“Sheekadu wxaa weeye wiilashii deegaankan u dhashay oo la abaabulay, ayna abaabuleen wasiiro ka tirsan DFS, iyada oo lacag lagu laaluushay, si ay carqadeeyaan nabadda iyo amniga Koonfur Galbeed” ayuu yiri Prof. Xaayow.

Waxaa kale oo uu ku daray “Waxaa kamid ah wasiirradaas wasiirka xanaanada xoolaha Xasan Eelaay, wasiirka dekedaha iyo gaadiidka badda Cabdulqaadir Maxamed Nuur (Jaamac), waa wax bannaanka yaalla oo ma qarsoona, Soomaaliduna way wada ogtahay”.

La-taliye Xaayow oo hadalkiisa sii wata ayaa shaaca ka qaaday in hubka la geeyay Baydhaba iyo degmooyinka kale la dhex marsiiyay Al-Shabaab, isaga oo su’aallo dhanka amniga ah iyo shaki wayn ka muujiyay arrintaasi.

“Maxaa hubka iyo adduunka Xamar laga keenay waddada nabad kusoo marsiiyay?, maxaa 200 oo KM oo Shabaab joogo soo dhex marsiiyay?”. ayuu mar kale yiri la-taliyaha madaxweynaha Koonfur Galbeed ee Warbaahinta.

Isku dhaca labada dhinac ayaa durbaba furin cusub ka dhex furay dagaalka siyaasadeed ee dalka ku baahsan, kaas oo salka ku haya wax-ka-beddelka dastuurka, hannaanka doorashooyinka, iyo awood-qaybsiga dowladda federaalka iyo maamul-goboleedyada.

Xasaraddan cusub ayaa sidoo kale ku soo beegantay maalmo uun kadib markii baarlamaanka federaalku uu 5-tii bishan Maarso ansixiyay qodobbo dastuuri ah oo lagu muransan yahay, kuwaas oo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu saxiixay isla 8-dii Maarso, si ay u noqdaan xeer rasmi ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomıyaha Maamulka Gobolka Banaadir ahna Duqa Magaalada Muqdısho Mudane Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab) ayaa maanta isaga oo fulinayay amar kasoo baxay Madaxweyne Xasan Sheekh ka farxiyay carruurta agoonta ee Dugsiga Wiilasha Kaaraan, isagoo gaarsiiyay Ciid-siin iyo taakuleyn uu ugu talagalay maamulka gobolka.

Ugu horreyn Duqa Muqdisho ayaa ku amaanay Maamulka Dugsiga Agoonta Wiilasha Kaaraan barbaarinta iyo xanaaneynta ardeyda agoonta, waxa uu xusay in dowladda hoose ee xamar uu xil ka saaran yahay adeegyada aas-aasiga ah, ay hadana si gaar ah ugu warqabi doonaan dadka baahiyaha gaarka qaba, taasi oo qeyb ka ah fulinta dardaaranka Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud.

“Waxaa fulineynaa dardaaranka iyo jiheynta Madaxweynaha JFS Mudane Xasan Sheekh Maxamuud ee ah in mar walba la garab istaago dadka danyarta ah, kuwa baahiyaha gaarka qabo si ay u helaan garab istaag dhinac kasta leh” ayuu yiri Muungaab.

Sidoo kale, wuxuu ballan qaaday in maamulka gobolka uu sii wadi doono taageeradiisa, isaga oo ku dhawaaqay in laga bilaabo bisha April uu Dugsiga heli doonno taageero lacageed oo joogto ah.

Guddoomiyaha Maamulka Gobolka Banaadir ayaa horey u bilaabay taageerida Dugsiga Agoonta Gabdhaha Boondheere, iyadoona Dugsigaan Agoonta Wiilashada Kaaraan uu qeyb ka noqonaayo Dugsiyada taageerida dhaqaale ka helo Maamulka Gobolka Banaadir iyo Dowladda Hoose ee Xamar.

Xafiiska Muungaab ayaa tan iyo markii ay bilabatay bishan Ramadaan waday dadaallo uu ku garab istaagayo dadka danyarta ah, wuxuuna u sameeyay afur iyo ciid-siin, si ay farxadda ula qaysbadaan ehalladooda.

Dhanka kale, Maamulka Gobolka ayaa maalmahan ku howlanaa qorshe guud oo lagu hormarinayo Muqdisho, waxaana dib loo dhisay waddooyin muhiim u ah shacabka, iyada oo sidoo kale wax laga qabtay nadaafadda caasimada.

Xarardheere (Caasimada Online) – Faah-faahino dheeraad ah ayaa kasoo baxaya howlgal culus oo maanta ciidamada Macawiisleyda ay ku qaadeen kooxda Al-Shabaab, kaas oo dhacay gobolka Mudug ee bartamaha dalka.

Howlgalka ayaa si gaar ah uga dhacay deegaanka Dabagalo, iyadoo khasaare lagu gaarsiiyay maleeshiyaadka Al-Shabaab, sida uu sheegay xoghayaha maamulka degmada Xarardheere ee gobolka Mudug.

Muuqaal ay soo duubeen ciidamada howlgalka sameeyay ayaa lagu soo bandhigay hubka laga soo furtay Al-Shabaab oo ay ku jiraan qorayo AK47 ah, waxaana faah-faahiyay xoghayaha oo haatan ku sugan furimaha hore.

“Howlgalka wuxuu u dhacay sidii loogu talagalay, waxaana fuliyay ciidanka deegaanka ee Xaq-u-dirirka abaaro salaaddii Cisho kadib iyadoo uu ka dhacay deegaanka Dabagalo ee gobolka Mudug. Nimanka mujaahidiinta ee howgalka qaaday waxay soo furteen qoryaha meeshaan ka muuqdo” ayuu yiri xoghayaha degmada Xarardheere

Sidoo kale, wuxuu xaqiijiyay in goobta lagu dilay horjooge uu magaciisa ku sheegay Geedi iyo lix kamid ah maleeshiyaad kale oo ilaalo u ahaa, kuwaas oo lagu beegsaday howlgalka oo su guul ah kusoo dhammaaday.

“Ninka la yiraahdo Geedi iyo lix nin oo istaafkiisa ah waxay kamid yihiin dadka meesha lagu dilay, waxaan rajeynayaa in deegaannada ay joogaan iyo meelaha ay ku dhuumaaleysanayaan Al-Shabaab looga daba tagi doono” ayuu  raaciyay.

Dhinaca kale, ma jiro wax hadal ah oo kasoo baxay Al-Shabaab oo ku aadan howlgalkaasi ee ay guulaha ka sheegteen ciidamada Macawiisleyda ee ku sugan koonfurta gobolka Mudug oo weli ka socdaan dagaallo culus.

Gobollada dhexe ayaa waxaa haatan howlgallo xoreyn ah ka wada ciidanka Xoogga Dalka iyo kuwa deegaanka ee xaq-u-dirirka, iyaga oo sidoo kale garab weyn ka helaya saaxibada caalamiga oo duqeymo cuus ka fuliyay gobolladaas.

Baydhaba (Caasimada Online) — Warar kala duwan ayaa kasoo baxaya rasaas xooggan oo xalay laga maqlay qaybo kamid ah magaalada Baydhaba ee xarunta gobolka Baay, oo maalmihii dambe ay ka taagneyd xiisad u dhexeysa ciidanka Koonfur Galbeed iyo kuwa mucaaradka oo horay ugu dagaalamay magaaladaasi.

Dad goobjoogayaal ah oo la hadlay Caasimada Online ayaa innoo xaqiijiyay in dhanka koonfur bari ee magaalada, gaar ahaan aagga suuqa xoolaha laga maqlay rasaasta, iyadoo markii hore qoray Saban ah lagu tuuray sadhig ay ciidanka amniga ku leeyihiin halkaasi, kadibna ay rasaas ku jawaabeen ciidamada oo ka feejignaa weerar uga yimaada dhanka mucaaradka.

Wararka ayaa intaasi ku daraya in qoriga Sabanka ah uu ku dhacay guri ka agdhowaa aagga saldhigga balse ma gaysan khasaare, sida ay xaqiijiyeen goobjoogayaashu.

Dhinaca kale, wasiirka warfaafinta Koonfur Galbeed Soomaaliya, Mudane Maxamed Ibrahim Bilaal oo wareysi siiyay Telefishinka Universal ayaa beeniyay in dagaal uu ka qarxay magaalada, kadib markii si weyn wararkaas loogu baahiyay baraha bulshada, isagoo waxba kama jiraan ku tilmaamay arrintaas.

“Waa la hoogay waa la ba’ay dagaal ayaa socdo oo la leeyahay ayaan maqleynaa waxaasna waxba kama jiraan waa been iyo borobagaan aan u maleyneyno kooxda Xamar joogta inay ka shaqeyneyso” ayuu yiri wasiirku.

Waxaa kale oo uu kusii daray “Ma laba Baydhaba ayaa jirto Baydhabada aan joogno rasaas kama dhicin nabad ayaa ka jirta dadku waa dukanaayaan suuqayadii waa cmiran yihiin, sidoo kale gawaaridii ayaa is-daba socoto”.

Arrimahan ayaa sii walaacinaya xaaladda guud ee Koonfur Galbeed oo haatan wajaheysa xiisad ka dhalatay sida oo wajahayo doorashada maamulkaas oo muddadii loogu talagalay dhaaftay.

Waxaa sidoo kale hadda bannaanka usoo baxay khilaaf u dhexeeyay madaxweyne Xasan Sheekh iyo Cabdicasiis Laftagareen, kadib markii uu soo kala dhex-galay is-faham waa xoogan.