Hargeysa (Caasimada Online) – Xukuumadda Somaliland ayaa si kulul uga falcelisay hadallo ka soo yeedhay Wasiirka Gaashaandhiga Dowladda Federaalka Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi oo sheegay in dowlado shisheeye ay xoog militari ku muquunin doonaan Somaliland.

Bayaan ay maanta soo saartay Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee Somaliland ayaa lagu tilmaamay hadalladaasi kuwo khatar ah, oo aan mas’uuliyad ku dhisnayn, isla markaana ka hor imanaya xeerarka caalamiga ah, gaar ahaan Axdiga Qaramada Midoobay iyo mabaadi’da aasaasiga ah ee sharciga dunida.

Somaliland ayaa mar kale carrabka ku adkaysay in aanay ka amar qaadan Muqdisho, isla markaana ay si buuxda ula soo noqotay madax-bannaanideeda sannadkii 1991, iyadoo ku doodaysa xuduudihii caalamiga ahaa ee ay lahayd xilligii xorriyadda 1960-kii.

Waxay sidoo kale tilmaantay in muddadaas kaddib ay dhistay nidaam ku saleysan nabad, xasillooni iyo dimuqraadiyad shaqaynaysa.

Xukuumadda Somaliland waxay Dowladda Federaalka Soomaaliya dusha uga tuurtay mas’uuliyadda wixii ka dhalan kara hadallada hanjabaadda u eg, waxayna ugu baaqday beesha caalamka iyo saaxiibbada caalamiga ah in ay si cad uga horyimaadaan tallaabo kasta oo khatar gelin karta nabadda gobolka.

Dhanka kale, Somaliland ayaa sheegtay in ay ka go’an tahay ilaalinta nabadda iyo deganaanshaha gobolka, balse ay mar walba diyaar u tahay difaaca nafteeda, sida uu oggol yahay sharciga caalamiga ah.

Dowladda Soomaaliya ayaa dhankeeda si cad ugu baaqday Boqortooyada Sacuudi Carabiya iyo guud ahaan dalalka Carabta in ay qaadaan tallaabo ciidan oo ka dhan ah Madaxweynaha Somaliland, Cabdiraxmaan Cirro, iyadoo arrintaas la barbardhigay sida ay Sacuudigu hore ula dhaqmeen hoggaamiyihii Koonfurta Yemen, Caydarus Al-Zubaydi.

Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi, oo wareysi siiyay telefishinka Aljazeera ayaa sheegay in Dowladda Federaalka aysan marna oggolaan doonin in Israa’iil saldhig ciidan ka samaysato dhulka Somaliland.

Soomaaliya ayaa haatan wadda dadaallo diblumaasiyadeed oo waa wayn, iyada oo shirar caalami ah horgeysay xadgudubka Israa’iil ee madax-banaanideeda.

Hadalkaas ayaa imanaya xilli Somaliland ay si cad u beenisay in Israa’iil ay joogis militari ku yeelanayso dhulkeeda.

War-saxaafadeedka Somaliland oo dhameystiran ayaa u dhigna sidan:

Dawladda Jamhuuriyadda Somaliland waxa ay si adag u cambaaraynaysaa hadalladii dhawaan ka soo yeedhay Dawladda Soomaaliya, kuwaas oo ku baaqday in farogelin ciidan shisheeye lagu qaado Jamhuuriyadda Somaliland.

Dhawaaqa Soomaaliya waa tallaabo culus oo xilkasnimo la’aan ah, isla markaana si cad u jebinaya cahdiga iyo shuruucda Qarammada Midoobay iyo mabaadi’da sharciga caalamiga ah.

Jamhuuriyadda Somaliland ma hoos-tagto kamana tirsana maamulka Muqdisho. Somaliland waxay si sharci ah dib ula soo noqotay madax-bannaanideeda sannadkii 1991kii, iyadoo oo raacaysa soohdimaheedii 1960 ee caalamku aqoonsan yahay, waxayna JSL tan iyo xilligaas ay hirgelisay nabad, xasillooni, iyo maamul dimuqraaddi ah.

Dawladda Jamhuuriyadda Somaliland waxa ay cawaaqibka ka dhasha baaqa colaad abuurka ah si buuxda dusha ugu saaraysaa Dawladda Soomaaliya. Waxa kaloo ay beesha caalamka ku boorrinaysaa inay ganafka ku dhuftaan baaqyada noocan oo kale ah.

Xukuumadda Jamhuuriyadda Somaliland waxa ay mar kale caddayneysaa sida ay uga go’an tahay nabada iyo ilaalinta xaqa ay u leedahay is-difaaca sharciga caalamiga ah jiddeeyay.

Garoowe (Caasimada Online) – Maamulka Puntland ayaa ka digay safarka Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud uu ku tegayo magaalada Laascaanood ee xarunta gobolka Sool.

Wasiirka Warfaafinta Puntland, Maxamuud Caydiid Dirir ayaa Madaxweyne Xasan Sheekh ku eedeeyay inuu ku howlan yahay kicinta colaadda u dhexeysa Somaliland iyo dadka reer Sool, xilli uu gobolkaasi ka hanaqaaday maamulka Waqooyi Bari.

Madaxweynaha Soomaaliya ayuu sheegay in uu ciidamo ku daabulayo gobolka Sool, si ay dagaal ula galaan Somaliland, isaga oo ku gabanaya go’aankii ay dhawaan Israa’iil ku aqoonsatay maamulkaasi.

“Beelaha Dhulbahante iyo Isaaq waa inay ka digtoonaadaan colaadda uu Xasan wado,” ayuu yiri Wasiir Maxamuud Caydiid Dirir oo shir jaraa’id ku qabtay xafiiskiisa.

Waxa uu intaas ku sii daray, “Ma jirto deris cid idiin beddelaysa; Dhulbahante guuri maayo, Isaaqna ma guurayo. Dantooda waxay ku jirtaa in mid walba iimaansado dhulkiisa.”

Sidoo kale, wasiirku wuxuu madaxweyne Xasan Sheekh ku eedeeyay inuu wado qorshe la xiriira in degaanno ka mid ah Puntland heshiisyo kula galo dowladda Turkiga, si saldhigyo milatari looga hirgeliyo, taasoo uu ku tilmaamay mid horseedi karta qalalaase cusub oo ka dhaca Geeska Afrika.

Madaxweynaha Soomaaliya ayuu sidoo kale ku tilmaamay mid ku fashilmay sugidda amniga Koonfurta iyo Bartamaha dalka, isla markaana doonaya in xasilooni-darro loo raro degaannada nabadda ku caanbaxay ee isku tashiga sameeyay.

Hadalkan ayaa imanaya xilli la filayo in madaxweyne Xasan Sheekh toddobaadkan booqasho ku tago magaalada Laascaanood, oo qiyaastii 100KM u jirta Garoowe, si uu uga qeybgalo caleemo-saarka madaxweyne Cabdulqaadir Firdhiye.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa haatan doonaya in beesha caalamka uu Laascaanood uga diro farriin ku aaddan in Dowladda Federaalka ay maamusho qaybo ka mid ah gobollada Waqooyi ee ay Somaliland sheegato, xilli ay midnimada dalka duullaan qaawan kusoo qaaday Israa’iil.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Mudane Axmed Macallin Fiqi ayaa wareysi uu siiyay Telefishinka Al Jazeera kaga hadlay arrimo xasaasi ah oo ku aadan xaaladda Soomaaliya, gaar ahaan aqoonsiga ay Israa’iil siisay maamulka gooni u goosadka ah ee Somaliland.

Fiqi oo ugu horreyn wax laga waydiiyay arrinta aqoonsiga ayaa sheegay in madaxweynaha Somaliland Cabdiraxmaan Cirro uu mari doono waddadii uu maray hoggaamiyihii golaha koonfurta Yemen (STC) Ceydaruus Al-zubeydi oo maalmo kahor kasoo baxsaday dalka Yemen.

Sidoo kale, wuxuu tilmaamay in uusan socon doonin aqoonsiga, isaga oo ku dooday in kala bar dadka waqooyiga ay leeyihiin maamullo hoostaga dowlada federaalka Soomaaliya, ayna kasoo horjeedaan in la kala gooyo dalka.

“Somaliland kala bar waxa ay ku biirtay Dowladda Federaalka, keliya Waqooyi galbeed ayay siyaasiyiintooda wadaan ololaha gooni goosadka ah, iyanna Shacabkeeda xornimada usoo halgamay ma rabaan in dalka la kala gooyo” ayuu mar kale yiri Wasiir Axmed Macallin Fiqi.

Waxaa kale oo uu intaasi kusii daray in qorshahan ay Israa’iil ka fakireysay muddo dheer, isla markaana uu ujeedkeeda uu yahay kala qaybin oo kaliya.

“Israa’iil waxa ay muddo dheer hiigsaneysay hadafyo iyo qorshayaal ay ku kala qeybineyso dalalka – laga yaabee in ka hor 20 sano – waxa ayna dooneysaa in ay qeybiso khariidadda Bariga Dhexe oo ay kamaamusho dalalkeeda… waana sababta ay kooxdan gooni-goosadka ah uga heleen waqooyi-galbeed Soomaaliya,” ayuu mar kale yiri Wasiirka Gaashaandhigga.

Dhinaca kale, mar wax laga weydiiyay haddii ay jiraan dalal Soomaaliya ay la kaashanayso arrinta difaaca faragelinta Israa’iil waxa uu ku jawaabay in ay jiraan  dalal badan oo kahor yimid xadgudubka Israa’iil ee Soomaaliya isla markaana ay dhinac taagan yihiin sida Sacuudiga, Masar, Turkiga, Qatar & dalal kale.

Somalia ayaa haatan wadda dadaallo diblumaasiyadeed oo waa wayn, iyada oo shirar caalami ah horgeysay xadgudubka Israa’iil ee madax-banaanideeda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Magaalada Muqdisho ee caasimada dalka waxaa maanta ka dhacay banaanbax wayn oo ay soo abaabuleen haweenka Soomaaliyeed, kaas oo looga soo horjeeday xagudubka Israa’iil ee madax banaanida Soomaaliya, kadib aqoonsigii ay siisay maamulka Somaliland.

Qaar kamid ah hoggaanka haweenka Soomaaliyeed oo goobta ka hadlay ayaa jeediyay khudbado ay uga hadleen dhibaatooyinka Yuhuudda u keeni karto dalkeenna, haddii aan laga hortagin farogelinta ay ku hayso Soomaaliya.

Guddoomiyaha Ururka Haweenka Gobolka Banaadir, Maamo Jawaahir Baarqab oo kamid ah dibadbaxayaasha ayaa warbaahinta kula hadashay Taalada Daljirka Daahsoon, waxayna ka warbixisay ujeedka isku imaatinkooda.

“Isu soo baxaan wuxuu qayb ka yahay banaanbaxyada socda oo looga soo horjeedo gar-darrada Yahuuda oo si cad ugu soo duushay dalka” ayay tiri Jawaahir Baarqab.

Waxaa kale oo ay intaasi ku dartay in Soomaaliya iyo Israa’iil ay ka dhexeyso cadaawad gaamurtay, isla markaana aysan yeelan karin wax xariir ah.

“Dal aan la aqoonsan waxa ma aqoonsan karo Yahuud waxaa naga dhexeyso cadaawad soo jireen ah midda kale ood wadaag ma nihin diin ma wadaagno” ayay mar kale tiri Jawaahir Baarqab.

Haweenka Soomaaliyeed ayaa ugu dambeyn caddeeyay mowqifkooda ku aadan damaca Israa’iil ee dhulka Soomaaliyeed, iyaga oo ka digay, waxayna farriin culu u diray shacabka iyo madaxda maamulka Somaliland.

Todobaadkii hore ayay ahayd markii sidaan oo kale magaalada Muqdisho loogu qabtay banaanbax ay soo qaban qaabiyeen bahda culimada Soomaaliyeed, oo iyaguna kasoo horjeestay aqoonsiga ay Israa’iil siisay maamulka Somaliland.

Si kastaba, Israa’iil oo 26-kii December ee sanadkii hore, ku dhawaaqday inay Somaliland u aqoonsatay “dowlad madax-bannaan oo leh qarannimo buuxda,” ayaa weli sii wadda xagdubka ay ku hayso arrimaha gudaha ee Soomaaliya, waxaana maanta ay wafdi uu hoggaaminayo wasiirkeeda arrimaha dibadda u dirtay Somaliland, tallaabadaas oo ay mar kale ka hortimid Soomaaliya.

Addis-Ababa (Caasimada Online) – Shiinaha, oo wasiirkooda arrimaha dibadda u diray Itoobiya, ayaa ku dhawaaqay inay taageerayaan dadaallada dalalka gobolka ee ku aaddan “xoojinta xiriirka saadka badda”, iyagoo ixtiraamaya “madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed”.

Waxay sidoo kale sharraxday in arrinta “helitaanka albaabka badda” ay ka mid tahay hawlaha gacan ka geysan doona xoojinta xiriirka saadka badda.

Itoobiya ayaa dhankeeda xaqiijisay inay ka go’an tahay mabda’a “Hal Shiine”, iyadoo sheegtay in “Taiwan ay tahay qayb aan laga maarmi karin oo ka mid ah dhulka Shiinaha”.

Wasiirka Arrimaha Dibadda Shiinaha, Wang Yi, oo booqasho rasmi ah ku tagay Itoobiya Khamiistii, ayaa noqday safarkiisii ugu horreeyay ee Afrika tan iyo booqashadii Midowga Yurub (EU) ee 2026.

Wang ayaa magaalada Addis Ababa wadahadallo kula yeeshay Ra’iisul Wasaare Abiy Axmed, Wasiirka Arrimaha Dibadda Dr. Gideon Timothy, iyo Guddoomiyaha Guddiga Midowga Afrika, Maxamuud Cali Yuusuf.

Wadahadallada uu Wasiirka Arrimaha Dibadda Shiinaha la yeeshay Abiy iyo Gideon kuma koobnayn arrimaha labada dal oo keliya, balse waxay taabteen arrimo gudaha ah, kuwo goboleed iyo kuwo caalami ah, sida lagu sheegay bayaan wadajir ah oo ay labada dal soo saareen Jimcihii.

Dawladda Shiinaha ayaa muujisay sida ay ugu faraxsan tahay “guulaha cusub” ee laga diiwaangeliyey “horumarka qaranka” ee Itoobiya, sida lagu sheegay bayaan wadajir ah oo ay soo saartay Wasaaradda Arrimaha Dibadda.

Shiinaha ayaa sheegay inuu si adag u taageerayo dadaalka ay shacabka Itoobiya ku doonayaan inay ku hiigsadaan dariiq horumarineed oo la jaan qaadaya xaaladda dalka. Waxa kale oo uu sheegay inuu ka soo horjeedo “faragelin shisheeye” oo lagu sameeyo Itoobiya.

War-saxaafadeedka ayaa lagu sheegay in labada dal ay ku heshiiyeen in la xoojiyo isuduwidda “siyaasadaha horumarinta iyo istaraatiijiyadaha” iyo dhiirigelinta khibrad-is-dhaafsiga ee arrimaha la xiriira “maamulka dadweynaha”.

War-saxaafadeedka wadajirka ah ayaa lagu sheegay in “Shiinuhu si weyn u qiimeeyo doorka Itoobiya ee Geeska Afrika”. Itoobiya, dhankeeda, ayaa muujisay sida ay ugu faraxsan tahay “guulaha laga gaaray qorshaha nabadda iyo horumarinta ee Shiinaha ee Geeska Afrika”.

Hadalkan ayuu Shiinuhu ku xusay arrinta badda oo ay dawladda Itoobiya sannadihii u dambeeyay xoogga saartay, kuna xiran isdhexgalka gobolka. Shiinaha ayaa ku dhawaaqay inuu dhiirigelinayo dalalka gobolka inay qaadaan tallaabooyin lagu xoojinayo “xiriirka, iskaashiga iyo isdhexgalka Afrika” ee dhinacyada kala duwan.

Itoobiya ayaa bilowgii 2024 heshiis, oo la sheegay inay ku heli karto deked muhiim ah, la saxiixatay Jamhuuriyadda iskeed ugu dhawaaqday madaxbannaanida ee Somaliland, arrintaas oo Soomaaliya si weyn uga soo horjeesatay.

Shiinaha ayaa sheegay in mid ka mid ah qodobbada lagu xoojinayo xiriirka uu yahay kor u qaadista “saadka badda”. Shiinuhu wuxuu xusay in hal dariiqo oo taas lagu gaari karo ay tahay “in la helo albaabka badda”.

Shiinaha, oo sheegay in saadka badda loo adeegsan karo in lagu gaaro “nabad, xasillooni iyo barwaaqo goboleed”, ayaa sidoo kale sheegay in arrintaas lagu wajahayo wada-hadal iyo hab diblomaasiyadeed.

Waxa kale oo uu sharraxay in hawlaha la xiriira isdhexgalka gobolka ay ku saleysan yihiin “ixtiraamka madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee dalalka ay khuseyso” iyo “ixtiraamka Axdiga Qaramada Midoobay iyo sharciga caalamiga ah”.

Dhanka kale, Itoobiya ayaa ku celisay inay Shiinaha ka taageereyso arrinta Taiwan, oo muddooyinkii dambe xiisad ka taagneyd.

Shiinuhu waxa uu u arkaa Taiwan, oo ku andacoonaysa inay tahay dal madax-bannaan, inay ka mid tahay dhulkiisa. Dhoolatuskii ugu dambeeyay ee militariga Shiinaha uu ka sameeyay meel u dhow Taiwan ayaa dib u soo celiyay cabsida laga qabo in Beijing ay dagaal ku qaaddo jasiiradda.

Jeddah (Caasimada Online) – Sacuudi Carabiya ayaa shir degdeg ah oo ay Sabtidii yeesheen Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC) u sheegtay in ururku qaato mowqif adag oo mideysan oo ka dhan ah aqoonsiga maamul kasta oo gooni-u-goosad ka ah Soomaaliya, kaddib markii Israa’iil ay ku dhawaaqday aqoonsi is-dhaafsi ah oo ay la yeelatay maamulka Somaliland.

Isagoo ka hadlayay xarunta OIC ee magaalada Jeddah, Wasiir-ku-xigeenka Arrimaha Dibadda Sacuudiga, Waleed bin Abdulkarim Al-Khuraiji, ayaa dib u adkeeyay taageerada Riyadh ee madax-bannaanida Soomaaliya iyo “midnimadeeda iyo dhul-weynaanteeda.”

Wuxuu sheegay in Boqortooyadu si buuxda u diidan tahay bayaanka aqoonsiga Israa’iil iyo Somaliland, isagoo ku tilmaamay tallaabo hal dhinac ah oo gooni-u-goosad ah, kana hor imanaysa sharciga caalamiga ah iyo axdiyada Qaramada Midoobay iyo OIC.

Al-Khuraiji waxa kale oo uu diiday “isku day kasta oo lagu soo rogo hay’ado isbarbar socda” oo wiiqaya midnimada Soomaaliya, wuxuuna dalalka xubnaha ka ah OIC ugu baaqay in ay ka gaabsadaan la macaamilka maamulada gooni-u-goosadka ah.

Wuxuu sidoo kale ku baaqay in si isku-duuban loogu dhaqaaqo fagaarayaasha caalamiga ah, si looga hortago “tusaalooyin khatar ah” oo saameyn ku yeelan kara dalalka xubnaha ka ah ururka.

Israa’iil ayaa noqotay dalkii ugu horreeyay ee xubin ka ah Qaramada Midoobay ee si rasmi ah u aqoonsada Somaliland, kaddib markii 26-kii Diseembar 2025 ay saxiixeen bayaan aqoonsi is-dhaafsi ah oo ay la galeen hoggaanka Somaliland, isla markaana ay ku dhawaaqeen qorshe ay ku ballaarinayaan iskaashi.

Soomaaliya ayaa cambaareysay tallaabadaas, waxayna ku tilmaantay mid sharci-darro ah, iyadoo ballan-qaadday in ay kaga hortagi doonto wadiiqooyin diblomaasiyadeed iyo kuwo sharci.

Khilaafku wuxuu sii xoogaystay markii Wasiirka Arrimaha Dibadda Israa’iil, Gideon Saar, uu 6-dii Janaayo booqday Somaliland, kulana kulmay Hargeysa Madaxweynaha Somaliland, Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi.

Booqashadan ayaa ahayd tii ugu horreysay ee mas’uul sare oo Israa’iili ahi ku tago Somaliland tan iyo aqoonsiga. Saar wuxuu sheegay in Israa’iil ay qorshaynayso in ay sii xoojiso xiriirka, halka mas’uuliyiinta Soomaaliya ay booqashadaas ku tilmaameen faragelin ka dhan ah madax-bannaanida dalka.

Somaliland waxay ku dhawaaqday gooni-isu-taag sannadkii 1991 kaddib burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya. Si kastaba, ka hor tallaabada Israa’iil, ma aysan helin aqoonsi rasmi ah oo ka yimid dal xubin ka ah Qaramada Midoobay.

Midowga Afrika ayaa Israa’iil ugu baaqay in ay ka laabato aqoonsigeeda, isagoo mar kale adkeeyay taageerada uu u hayo midnimada dhuleed ee Soomaaliya. Arrintan ayaa sidoo kale loo gudbiyay Qaramada Midoobay, iyadoo Soomaaliya iyo dalal ay saaxiib yihiin ay raadinayaan garab diblomaasiyadeed oo ballaaran oo lagu wajaho tallaabadaas.

Jabuuti (Caasimada Online) – Ra’iisul wasaaraha dalka Itoobiya Abiy Axmed iyo wafdi ballaaran oo uu hoggaaminayo ayaa maanta gaaray dalka Jamuhuuriyadda Jabuuti, halkaas si weyn loogu soo dhaweeyay.

Madaxweyne Ismaaciil Cumar Geelle ayaa qaabilay Abiy iyo wafdigiisa, isaga oo soo dhaweeyn ugu sameeyay qasriga madaxtooyada.

Labada hoggaamiye ayaa ka wada-haday is-dhexgalka juqraafi-siyaasadeed iyo xoojinta xiriirka labada dal, sida ay shaacisay wasaaradda arrimaha dibadda Itoobiya.

Sidoo kale, labada dhinac ayaa kulankooda kusoo qaaday xaaladda gobolka, nabadda iyo amniga  iyo xoojinta iskaashiga labada dal, gaar ahaan ganacsiga, saadka iyo horumarinta.

Wada-hadalladan ayaa kusoo aaday, iyada oo haatan gobolka ay taagan tahay xiisad diblumaasiyadeed oo ka dhalatay aqoonsiga ay Israa’iil siisay Somaliland, taas oo si weyn looga dareemay gobolka iyo caalamka intiisa kale.

Jabuuti yaa safka hore ka gashay u istaagidda midnimada dalka Soomaaliya, waxayna si cad u diiday go’aanka Israa’iil ee aqoonsiga Somaliland, halka Itoobiya ay weli ka aamusan tahay ka hadalka heshiiska Hargeysa iyo Tel Aviv.

Safarka Abiy Axmed ee Jabuuti ayaa loo arkaa mid muhiim ah oo diiradda lagu saarayo xaalka Soomaaliya iyo arrimaha kale ee ka taagan Geeska Afrika.

Si kastaba, Itoobiya ayaa maalmahan wadday dhaq-dhaqaaq culus, waxayna mar kale dib usoo nooleysay damaceeda badda, iyada oo dhawaan ku dhawaaqday in dadaalka dalkeeda ee ku aaddan helitaanka marin-badeed toos ah uu yahay qadiyad qaran oo “jiilal ay isaga dambeeyaan,” taas oo qasab ay tahay inay mideyso muwaadiniinta iyadoo aan loo eegin kala aragti duwanaanshaha siyaasadeed.

Jeddah (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya & dowladda Falastiin ayaa maanta wada-hadallo toos ah ku yeeshay magaalada Jeddaha ee dalka Sacuudi Carabiya, iyaga oo ka wada-hadlay arrimo xasaasi ah oo ku aadan xaaladihii ugu dambeeyay, gaar ahaan dhaq-dhaqaaqyda maamulka Israaa’iil.

Wada-hadallada ayaa waxaa si gaar ah u yeeshay wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya, Mudane Cabdisalaan Cabdi Cali iyo dhiggiisa Marwo Dr. Varsen Aghabekian Shahin, Wasiirka Arrimaha Dibadda iyo Qurbajoogta ee Dawladda walaalaha Falastiin, wuxuuna kuanooda barbar socday shirka aan caadiga ahayn ee golaha wasiirrada arrimaha dibadda ee Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC).

Labada wasiir ayaa kulankooda si qoto dheer waxay uga hadleen aqoonsiga sharci-darrada ah ee ay Israa’iil siisay maamulka Somaliland ee gobolka waqooyi galbeed Soomaaliya, maadaama ay xadgudub ku tahay Soomaliya.

Dr. Varsen Aghabekian Shahin oo kulanka ka hadashay ayaa sheegtay inay kasoo horjeedaan tallaabo kasta oo wax u dhimaysa midnimada, madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Sidoo kale, isla markaana ay garab taagan yihiin shacabka dowladdooda.

Waxaa kale oo labada wasiir ay carrabka ku adkeeyeen muhiimadda dhowrista sharciga caalamiga, iyagoo muujiyey taageeradooda dhammaan dadaallada lagu dhowrayo midnimada qaran iyo xasilloonida dalka.

Kulankan waxaa ka horreeyay mid kale oo isla xalay Jedda ku dhex-maray wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya iyo dhiggiisa dalla Masar, Mudane Dr. Badr Abdelatty, kaas oo dhacay intii uu socdey shirka aan caadiga ahayn ee golaha wasiirrada arrimaha dibadda ee Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC).

Intii lagu guda-jiray kulanka, labada wasiir waxay uga hadleen xaaladaha soo kordhay, gaar ahan gar-darrada Israaa’iil oo ku xadugubtay Soomaaliya, waxayna si cad u diideen go’aanka ay ku aqoonsatay maamulka Somaliland.

Kulamadan ayaa qayb ka ah dadaallada ay Soomaaliya ee dhanka diblumaasiyadda, si ay taageero uga hesho dowladaha caalamka oo intooda badan kasoo horjeestay tallaabada ay qaaday Israa’ii.

Soomaaliya ayaa garab weyn ka heshay dalalka Islaamka, waxaana si hagar la’aan usoo dhinac istaagay dalal waa wayn oo ay ugu horreeyaan Sacuudiga iyo Turkiga oo dhawaan uun ku heshiiyay difaaca qarannimada Soomaaliya.

Si kastaba, Dhaq-dhaqaaqan diblomaasiyadeed ayaa daba socda ku dhawaaqistii Israa’iil ee 26-kii Diseembar, markaas oo ay si rasmi ah u aqoonsatay Somaliland inay tahay dowlad madax-bannaan—waana dalkii ugu horreeyay ee sidaas sameeya tan iyo markii Somaliland ay ku dhawaaqday gooni-isu-taagga sannadkii 1991-kii kadib burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Turkiga, Masar iyo Serbia ayaa Soomaaliya soo gaarsiiyay hub culus iyo qalab milatari, taas oo xoojinaysa Ciidamada Qalabka Sida xilli dalku wajahayo baahiyo amni oo isa soo taraya iyo cadaadis diblomaasiyadeed.

Saraakiil milatari oo Soomaaliyeed ayaa wareejintan u xaqiijiyay Wakaaladda Difaaca Turkiga. Warbixintu waxay sheegtay in taageerada Turkigu ay isugu jirto hubka askarta lugta, gaadiid gaashaaman, rasaas, nidaamyo talis iyo xakameyn (command and control), iyo qalabka aragga habeenkii.

Wakaaladdu waxay intaas ku dartay in soo gaarsiinta qalabkan ay ku soo beegantay hawlgelinta Guutooyinka Kumaandooska Gorgor (Eagle), kuwaas oo Turkigu ku tababaro xarunta milatari ee TÜRKSOM ee Muqdisho. Sida ay wakaaladdu sheegtay, arrintani waxay muujinaysaa in Ankara ay Soomaaliya ka hawlgelisay awooddeeda si ka ballaaran tababar, una gudubtay xoojin toos ah oo dhinaca awoodda dagaal ah, iyadoo gacan ka geysanaysa diyaarinta iyo dirista cutubyo hawlgallo fulin kara.

Mas’uuliyiin Soomaaliyeed ayaa sidoo kale xaqiijiyay in taageero hub ay ka timid Masar iyo Serbia, balse lama shaacin wax faahfaahin ah oo ku saabsan nooca ama tirada hubka ay labada dal bixiyeen.

Soo gaarsiinta hubkan waxay ku soo aadaysaa xilli Soomaaliya heshay garab diblomaasiyadeed oo xooggan oo taageeraya madaxbannaanideeda iyo midnimada dhuleed.

Sacuudi Carabiya, oo ay weheliyaan dalal Carbeed, Islaami ah iyo kuwo Afrikaan ah, ayaa soo saaray bayaan wadajir ah oo ay ku cambaareeyeen booqasho uu mas’uul Israa’iili ahi dhowaan ku tagay xarunta maamulka Somaliland.

“Booqashadani waa xadgudub cad oo ka dhan ah madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee Soomaaliya; waxayna wiiqaysaa sharciga caalamiga ah iyo Axdiga Qaramada Midoobay, iyadoo halis u ah inay sii huriso xiisadaha ka taagan gobol horeba u jilicsanaa,” ayaa lagu yiri bayaanka, sida ay baahisay Saudi Gazette.

Wasiirradu waxay si cad u diideen aqoonsiga ay Israa’iil siisay gobolka Somaliland, iyagoo adkeeyay in gobolku yahay “qayb ka mid ah Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya,” kana digay in dhiirrigelinta ajandayaal gooni-goosad ay horseedi karto xasillooni-darro dheeraad ah.

Bayaanka, oo ay saxiixeen in ka badan 20 dal oo ay ku jiraan Masar iyo Turkiga, isla markaana ay taageertay Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC), wuxuu Israa’iil ugu baaqay inay ka laabato aqoonsiga Somaliland oo ay ixtiraamto sharciga caalamiga ah, iyadoo sidoo kale garab istaagaysa dadaallada diblomaasiyadeed iyo kuwa sharci ee Soomaaliya ku difaacayso madaxbannaanideeda.

Hargeysa (Caasimada Online) – Xukuumadda Somaliland ayaa ka carootay hadal kasoo yeeray wasiirka arrimaha dibadda Turkiga Hakan Fidan oo nasiib darro weyn oo ku dhacday Somaliland ku tilmaamay aqoonsiga Israa’iil, wuxuuna ku qeexay arrin musiibo ah oo ceeb iyo fadeexo ku ah bulshada Somaliland.

“Waxaan u arkaa aqoonsiga Israa’iil ee Somaliland inuu yahay musiibo ugu weyn oo ku dhici karta Somaliland. Maxaa noqon kara musiibo ka weyn tan oo ku timaada bulsho Muslim ah, ama hay’ad siyaasadeed oo Muslim ah? Qofna ma aqoonsana, Israa’iil ayaana ku aqoonsatay. Ma aha sababta aad tahay, laakiin sababtoo ah waxaad u adeegaysaa ujeedo xun, siyaasadooda gobolka ah. Haddii Ilaah kuu oggolaaday arrintan, waa ceeb iyo ciqaab weyn dhab ahaantii. Tani waxay ka dhigan tahay in qofku u baahan yahay inuu is xakameeyo.” ayuu yiri wasiirka arrimaha dibadda ee dalka Turkiga.

Intaas kadib waxaa soo jawaabay wasiirka madaxtooyada Somaliland Khadar Xuseen Cabdi oo shir jaraa’id ku qabtay magaalada Hargeysa, wuxuuna tilmaamay in Turkiga uu yahay dalkii koowaad ee aqoonsaday Israa’iil, illaa maantana uu la leeyahay xiriir aan marnaba go’in, sida uu ku dooday.

Sidoo kale wuxuu intaas ku daray in Turkigu uusan u sheegi karin diin iyo taariikh toona, ayna garanayaan danahooda gaarka ah iyo cidda ay la xiriirayaan.

“Turkiga waa waddankii koowaad ee dunida aqoonsada jiritaanka Israa’iil sanadkii 1984-kii. Waagaas ilaa maanta marxalad kasta oo dhacda Turkigu marnaba xidhiidhka uu Israa’iil la leeyahay iska daa inuu gooyee hoos uma dhigo. Markaa maanta Turkigu diin nooma sheegi karo, taariikhna inooma sheegi karo, dhaqan kalena inooma sheegi karo, danteennana inooma sheegi karo. Danteenna innagaa naqaanna, innagaa ka shaqeyneyna, innagaa u taagan, innagaa matalna” ayuu yiri Khadar Xuseen Cabdi.

Waxaa kale oo uu u jawaabay dalalka diidan aqoonsiga Somaliland, isaga oo yiri “Waxaa jira waddamo badan oo dunida ka mid ah oo iyaguna aqoonsiga Somailand dhibaato u arka. Waxaan rabnaa inaan dunida oo dhan u sheegno aqoonsiga Somailand wuxuu soo kordhinayaa oo uu wax weyn ku tarayaa nabadda gobolka, wuxuu wax weyn ku tarayaa ilaalinta iyo adkeynta amniga Badda Cas, wuxuu wax weyn ku tarayaa wada noolaanshaha iyo dhaqaalaha, is dhexgalka gobolka aynu ku nool nahay”.

Turkiga ayaa horay u caddeeyay mowqifkiisa, wuxuuna si adag u diiday aqoonsiga Somaliland oo uu ku tilmaamay inuu xadgubub ku yahay madaxbanaanida dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Si kastaba, Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo Somaliland ay cambaareyn xooggan iyo diidmo adag kala kulantay aqoonsiga ay ka heshay Israa’iil.

Tel Aviv (Caasimada Online) – Aqoonsigii dhowaan Israa’iil ay siisay maamulka Somaliland ee waqooyiga Soomaaliya, wuxuu gilgilay Soomaaliya, dalalka gobolka, kuwa Bariga Dhexe iyo caalamka.

Wuxuu sidoo kale bannaanka u soo saaray loollan xooggan oo ka dhex ooggan dalalka gobolka, gaar ahaan Israa’iil iyo Turkiga, taasoo qayb ka ah tallaabada ay qaaday Tel Aviv, xilli ay Muqdisho aad ugu dhowdahay Ankara.

Haddaba, maxaan ka ognahay loollanka gobolka? Waa maxay doorka Sacuudiga, Imaaraadka, Qatar, Masar, Turkiga iyo Israa’iil? Maxaan sidoo kale ka ognahay Israa’iil, aasaaskeeda iyo sida uu u shaqeeyo sirdoonkooda?

Arrimahaas iyo kuwo kale oo badan, wareysigan waxaa ku sharxaya aqoonyahan Mukhtaar Xuseen Maxamed (Mukhtaar Qooransay), oo horey u soo noqday agaasimaha hay’adda NIRA, sidoo kalena ka soo shaqeeyay NISA iyo Villa Somalia.

Hoos ka daawo wareysigan oo uu la yeeshay Abdijaliil Show.

Beledweyne (Caasimada Online) – Wararka naga soo gaaray Hiiraan ayaa sheegaya in maanta dagaal culus oo u dhexeeyay ciidamada dowladda iyo Al-Shabaab uu ka dhacay aagga deegaanka Teedaan oo ka tirsan gobolkaasi.

Dagaalka ayaa yimid, kadib markii ay Al-Shabaab isku dayeen inay weeraraan deegaannada Bukure iyo Teedaan, waxaana ka war helay ciidamada Xoogga dalka oo jab culus gaarsiiyay xubnaha weerarka soo qaaday.

Taliye Xasan Faarax Guuleed oo hoggaaminayay dagaalka ayaa Shabelle Tv u sheegay inay gubeen gaari Cabdi Bile ah oo ay wateen ragga weerarka soo qaaday, wuxuuna tilmaamay inay ku basbeeleen dhammaan raggii la socday.

“Waxay isku dayeen inay Teedaan yimaadaan laakiin ciidamo ayaa meesha ugu diyaarsanaa gaari Cabdi Bile ah ayaa looga gubay, dhowr nina waa looga dilay” ayuu yiri Taliye Xasan Faarax Guuleed.

Waxaa kale oo uu sii raaciyay “Jidgooyo ayaa loo dhigay gaariga iyo wixii saarnaa ayaa Saban lagu dhuftay meesha ayayna iskula basbeeleen”.

Sidoo kale wuxuu intaasi ku daray in haatan xaaladda ay dagan tahay, ayna ku sugan yihiin goobihii lagu dagaalamay.

“Xaaladda deegaanka hadda waa dagan tahay meel 30 KM u jirta deegaanka ayaa hadda ciidamadeenu joogaan oo Shabaab afkiisa ah” ayuu mar kale yiri.

Muddooyinkii u dambeeyay Al-Shabaab ayaa xoogga soo saaray Hiiraan, iyada oo doonaya inay qabsadaan deegaannada u dhow degmada Maxaas ee gobolkaasi.

Jeddah (Caasimada Online) – Waxaa maanta si rasmi ah magaalada Jeddaha ee dalka Boqortooyada Sacuudi Carabiya ka furmay shir deg-deg ah oo muhiim u ah Soomaaliya, kaas oo ay yeelanayaan wasiiradda arrimaha dibadda ee Ururka Iskaashiga Islaamka ee magaciisa loo soo gaabiyo (OIC).

Shirka ayaa ku furmay heer wakiilada dalalka Islaamka ee OIC, kaas oo hordhac u ah kulanka guud ee golaha wasiirrada ee ururka, waxayna xubnaha maanta isugu tegay Jeddah diyaarinayaan kalfadhi aan caadiga ahayn oo looga hadlayo aqoonsiga ay dhawaan Israa’iil siisay maamulka Somaliland.

Sidoo kale waxaa shirka lagu soo qaadi doonaa xaaladda guud ee siyaasadda Soomaaliya, maadaama dalka ay ka jirto xaalado is-biirsaday sida tan siyaasadda ee ka dhalatay doorashada, arrimaha diblumaasiyadda iyo abaaraha.

Soomaliya waxaa shirkan ku metali doono wasiirka arrimaha dibadda Cabdisalaan Cali Dhaay oo maalmahaan kulamo iyo dhaq-dhaqaaq diblumaasiyadeed ka waday magaalada Riyadh ee caasimada Sacuudiga.

Cabdisalaan ayaa madasha ka jeedin doono khudbad xasaasi ah oo ku caddeyn doono mowqifka Soomaaliya, khataraha wadajira ay dalalka Islaamku wajahayaan iyo mahadcelinta Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Dhankooda Wasiirrada Ururka OIC ayaa la filayaa inay soo saaraan bayaan adag oo Israa’iil looga dalbanayo inay si deg-deg ah uga laabato aqoonsiga Somaliland, si loo dhowro shuruucda caalamiga ah ee yaalla QM iyo Midowga Afrika.

Soomaaliya ayaa garab weyn ka heshay dalalka Islaamka, waxaana si hagar la’aan usoo dhinac istaagay dalal waa wayn oo ay ugu horreeyaan Sacuudiga iyo Turkiga oo dhawaan uun ku heshiiyay difaaca qarannimada Soomaaliya.

Si kastaba, Dhaq-dhaqaaqan diblomaasiyadeed ayaa daba socda ku dhawaaqistii Israa’iil ee 26-kii Diseembar, markaas oo ay si rasmi ah u aqoonsatay Somaliland inay tahay dowlad madax-bannaan—waana dalkii ugu horreeyay ee sidaas sameeya tan iyo markii Somaliland ay ku dhawaaqday gooni-isu-taagga sannadkii 1991-kii kadib burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Warsaxaafadeed kasoo baxay wasaaradda arrimaha dibadda Soomaaliya ayaa waxaa si adag looga hadlay waxyeelo xooggan oo safaaradda Qatar ee ku taalla caasimadda Ukraine ee Kyiv kasoo gaartay duqeyn culus oo ka dhacday halkaasi.

Bayaanka oo ku qornaa luqadda Englishka ayaa dowladda Soomaaliya waxay ku muujisay walaac ku aaddan waxyeellada gaartay safaaradda Qatar, maadaama la beegsaday dhismaheeda, taas oo kasoo horjeedo diblumaasiyadda iyo qaaanuunka caalamiga ah.

Sidoo kale, Soomaaliya ayaa adkaysay mabda’a aasaasiga ah ee dhowrista iyo xurmada goobaha diblomaasiyadeed, sida uu dhigayo sharciga caalamiga ah, gaar ahaan heshiisyada caalamiga ah ee ilaalinta safaaradaha, hantidooda iyo shaqaalahooda.

“JFS waxa ay muujinaysaa walaac qoto dheer oo ay ka qabto khasaaraha soo gaaray Safaaradda Dowladda walaalaha ah ee Qadar ee ku taalla Magaalada Kyiv oo ah Caasimadda Ukraine ee ka dhashay duqayn, Waxa ay mar kale Soomaaliya adkaynaysaa mabda’a aasaasiga ah ee aan la taaban karin ee xarumaha diblomaasiyadeed sida uu dhigayo sharciga caalamiga ah” ayaa lagu yiri bayaanka.

Waxaa kale oo qoraalka lagu xusay muhiimadda ay leedahay in si buuxda loo ilaaliyo xarumaha diblomaasiyadeed iyo diblomaasiyiinta, maadaama ay yihiin kuwo aan la taaban karin (inviolable) marka loo eego sharciga caalamiga ah.

Ugu dambeyn Dowladda Federaalka ayaa midnimo iyo garab istaag buuxa oo wayn u muujisay dowladda iyo shacabka Qatar, iyada oo ku baaqday in la ixtiraamo sharciga caalamiga ah iyo badbaadada dhammaan howl-wadeennada diblomaasiyadeed.

Duqeynta ka dhacday Kyiv ayaa waxaa Ukraine ay ku eedaysay in uu ka dambeeyay Ruushka, waxaana sii kordhaya walaaca laga muujinayo beegsiga ay Moscow ka waddo bartilmaameedyada muhiimka ah ee dalkaasi.

Ankara (Caasimada Online) – Wasiirka Arrimaha Dibadda Turkiga Hakan Fidan oo la hadlayay wariyeyaasha ayaa mar kale ka hadlay arrimo xasaasi ah oo ku aadan Soomaaliya, gaar ahaan aqoonsiga ay Israa’iil siisay Somaliland.

Hakan Fidan ayaa nasiib daro weyn oo ku dhacday Somaliland ku tilmaamay aqoonsiga Israa’iil, wuxuuna ku tilmaamay arrin musiibo ah.

Waxaa kale oo uu intaasi ku daray in arrintan ay ceeb iyo fadeexo ku tahay bulshada muslimka ah, loona baahan yahay is xakameyn dhab ah.