Muqdisho (Caasimada Online) – Xildhibaan Cabdiraxmaan Cabdishakuur Warsame oo ka tirsan siyaasiyiinta mucaaradka ayaa si kulul uga hadlay xarigga iyo xaaladda Sacdiyo Macallin Cali, isagoo dowladda ka dalbaday inay degdeg usii dayso.

Xildhibaanka ayaa sheegay in habka loola dhaqmay Sacdiyo uu dhaawac weyn ku yahay sumcadda dowladnimada iyo hay’adaha sharciga, isaga oo xusay in aanay jirin wax sharci ah oo loo maray xariggeeda, isla markaana aysan jirin dacwad cad oo loo haysto.

Cabdiraxmaan Cabdishakuur ayaa sidoo kale dhaliilay hoggaanka dalka, isagoo ku eedeeyay inay muujinayaan tabar-darro siyaasadeed iyo dulqaad la’aan marka ay timaado aragtiyada ka duwan kuwa dowladda, taas oo uu sheegay inay halis ku tahay dimuqraadiyadda iyo xorriyadda hadalka.

Xildhibaanka ayaa ku baaqay in si degdeg ah xorriyaddeeda loo siiyo Sacdiyo Macallin, isla markaana la dhowro xuquuqda muwaadiniinta, isagoo uga digay bulshada inay ka aamusto waxa uu ku tilmaamay gaboodfallo soo noqnoqday.

Mucaaradka ayaa horey si adag ugu cambaareeyay xarigga Sacdiyo, waxayna haatan dalbanayaan in si degdeg ah loo sii daayo, iyagoo xariggeeda ku tilmaamay mid ka tarjumeysa xadgudub ka dhan ah xuquuqda aasaasiga ah ee muwaadiniinta Soomaaliyeed.

Qoraalka Xildhibaanka ayaa u qornaa sidan:

Codka Sacdiyo Macallin oo iyadoo ilmaynaysa maanta laga wada maqlay Raadiyaha Shabeelle waa ceeb qaran, waa fadeexad ku tiran taliska Madaxweyne Xasan Sheekh, waa sumcaddarro ku dhacday dawladnimada iyo laamaha sharciga.

Waa gabar si awoodsheegasho ah loo afduubtay. Amar maxkmadeed laguma xirin, eed dacwadeedna looma haysto. Waxa keli ah ee lagu beegsaday waa in ay ka hadashay musuqmaasuqa iyo eexda hay’adaha dawladda.

Madaxweyne Xasanow in aad xammili kari waydo codka hal gabar keli ah, waxay caddaynaysaa nugaylka iyo tamar darrida taliskaaga.

Sacadiyo waxay la xuquuq tahay ubadkaaga ka shaqeeya Madaxtooyada dalka. Xuquuqdu ma aha mid lagu saleeyey waalidnimo, iyo ehelnimo waa se mid ku xiran sharci iyo xaqsoor loo siman yahay.

Waxaan cod dheer ugu baaqayaa in si degdeg ah Sacdiyo loo sii daayo, oo xuquuqdeeda loo soo celiyo. Waa gabar si xaq ah duruufta bulshada haysata uga hadashay, mana mudna in la xiro, la bahdilo, lagana ilmaysiiyo.

Dulmiga oo la eegtaa wuxuu la mid yahay kaqaybgal. Gaboodfalka oo dhexdhexaad laga ahaadana kama danbi yara ku lug lahaansho. Waa in aan si wadajir ah uga hortagnaa taliska waqtigiisa dhammaadka yahay ee barakicinta, boobka iyo gaboodfalka xuquuqda muwaadinka caadaystay.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Warfaafinta Soomaaliya, Daa’uud Aweys Jaamac ayaa tallaabooyinka Israa’iil u qaadayso dhanka Somaliland ku tilmaamay xadgudub khatar ah oo ka dhan ah axdiyada caalamiga ah iyo midnimada dalka.

Wasiirka oo wareysi gaar ah siiyay telefishinka Al Jazeera ayaa xaqiijiyay in dowladda aysan u tanaasuli doonin ilaalinta badqabka dhulkeeda, iyadoo adeegsanaysa cadaadis dublamaasiyadeed iyo taageerada ballaaran ee caalamiga ah ee ay u heshay qadiyadda Soomaaliya.

“Waxaan aaminsanahay in tani ay tahay calaamad cusub oo muujinaysa xadgudubyada ay Israa’iil ku hayso madaxbannaanida Soomaaliya iyo midnimada dhulkeeda,” ayuu yiri wasiirka, wuxuuna intaas ku daray in Soomaaliya ay tahay hal dal oo aan dhulkeeda la taaban karin.

Wasiirka Warfaafinta ayaa xusay in tallaabada Israa’iil loo arko xadgudub cusub oo ay ku sameysay madax-bannaanida Soomaaliya, taas oo si qayaxan ay u diiddan tahay dowladda Soomaaliya.

Isagoo ka hadlayay tallaabooyinka ay dowladda qaadi doonto si ay uga jawaabto go’aankan, wuxuu yiri, “Waxaan ku caddeynay bayaan naga soo baxay saddex maalmood ka hor in ficil kasta oo ku xadgudbaya madaxbannaanida Soomaaliya iyo midnimada dhulkeeda aysan aqbali karin dowladda Soomaaliya.”

Waxa uu intaas sii raaciyay, “Waxaan sidoo kale xaqiijinnay in mudnaanta koowaad ee dowladda ay tahay in arrintan lagula tacaalo marinno dublamaasiyadeed, taas oo dhab ahaantii bilaabatay 26-kii December, markaas oo ahayd taariikhdii ay Israa’iil aqoonsatay Somaliland.”

Wasiirka ayaa muujiyay sida ay dowladda weli ugu kalsoon tahay waddooyinka dublamaasiyadeed, isagoo sheegay in taageero ballaaran laga helay Qaramada Midoobay, dalal badan oo Islaam ah, Midowga Afrika iyo hay’ado kale oo caalami ah.

“Weli waxaan ku kalsoonnahay marinnada dublamaasiyadeed si aan u hubinno in arrintani aysan sii socon. Waxaan horeyba taageero wanaagsan uga helnay daafaha dunida, oo ay ka mid yihiin Qaramada Midoobay, tiro dalal Islaam ah, Ururka Midowga Afrika iyo ururro kale oo caalami ah, kuwaas oo tallaabadan u arka xadgudub ka dhan ah midnimada dhulka Soomaaliya,” ayuu yiri wasiir Daa’uud Aweys Jaamac.

Israel ayaa 15-kii bishan shaacisay inay magacowday safiirkeedii ugu horreeyay ee ay u soo dirto Somaliland, oo dabayaaqadii sanadkii hore ay sheegtay inay aqoonsatay. Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Israel ayaa war-saxaafadeed ay soo saartay ku xaqiijisay in Michael Lotem loo magacaabay danjire aan fadhigiisu aheyn Hargeysa ee u qaabilsan Somaliland (non-resident ambassador).

Lotem ayaa hadda ahaa safiirka arrimaha dhaqaalaha ee qaaradda Afrika ee aan fadhigiisu ahayn qaaradda. Wuxuu hore u soo noqday safiirka Israa’iil ee dalalka Kenya, Asarbayjaan iyo Kasakhistaan.

Somaliland oo aan haysan aqoonsi rasmi ah tan iyo markii ay ku dhawaaqday inay ka go’day Soomaaliya inteeda kale sanadkii 1991-kii, ayaa u dhaqanta sidii maamul dhab ahaan u madax-bannaan oo leh nidaam maamul, mid siyaasadeed iyo mid amni.

Inkastoo dowladda dhexe ee Soomaaliya aysan awood u lahayn inay si buuxda u maamusho gobolkaas, haddana arrimaheeda waxaa wax laga weydiiya Muqdisho, iyadoo hoggaanka Somaliland-na ay ilaa iyo hadda ku guuldareysteen inay helaan aqoonsi caalami ah oo buuxa.

Si kastaba, xukuumadda Soomaaliya ayaa gabi ahaanba diiddan inay Somaliland u aqoonsato dowlad madax-bannaan, waxayna u aragtaa qeyb muhiim ah oo ka mid ah dhulweynaha Jamhuuriyadda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ahna Guddoomiyaha Urur-siyaasadeedka Caddaaladda iyo Wadajirka (JSP) Dr. Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta shir guddoomiyay kulanka guddiga fulinta, isagoo diray farriin siyaasadeed oo culus.

Shirka ayaa marka hore diiradda lagu saaray dardargelinta hawlaha doorashooyinka dowlad-goboleedyada, gaar ahaan kuwa isku sidkan ee golayaasha deegaanka iyo golayaasha wakiillada.

Madaxweynaha ayaa bogaadiyay kaalinta muuqata ee guddiga fulinta ay ka qaateen hirgelinta qorshayaasha istaraatiijiyadeed ee ururka, isagoo ku dhiirrigeliyay in la sii laba jibbaaaro dadaallada lagu xaqiijinayo hannaan doorasho oo daahfuran, isla markaana ku saleysan mabda’a qof iyo cod.

Sidoo kale, Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa carrabka ku adkeeyay muhiimadda ay leedahay in laga gudbo siyaasadda qofeysan, isagoo xusay in siyaasi kasta uu ku kalsoonaado codka shacabka iyo go’aankooda.

“Waxaan mar kale adkeynayaa in laga gudbo siyaasadda qofeysan. Muwaadin kasta oo leh han siyaasadeedna waa inuu ku kalsoonaado codka iyo go’aan dadweyne,” ayuu yiri Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Madaxweynaha oo la kulmay hawl-wadeenada xarunta dhexe iyo xarunta gobolka Banaadir ayaa sidoo kale u ballan-qaaday xubnaha ururka ee daneynaya tartanka doorasho hoosaadka in si caddaalad iyo hufnaan leh loogu kala saari doono nidaamka danabeysan (online) ee ururka, si loo xaqiijiyo sinaan ka dhex dhalata dhammaan musharraxiinta.

Ugu dambeyntiina, kulanka ayaa lagu adkeeyay muhiimadda wada shaqeynta, isku duubnida iyo dardargelinta howlaha hortabinta u leh Ururka, si loo gaaro guul siyaasadeed oo waarta.

Muqdisho (Caasimada Online) – Taliyihii hore ee Nabad-sugidda Qaranka, Xildhibaan Cabdullahi Maxamed Cali (Sanbaloolshe) oo horay uga mid ahaa saaxibada aadka ugu dhow ee madxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta kasoo muuqday safka mucaaradka, isaga oo ka qayb-galay kulan ay la yeesheen odayaasha dhaqanka Hawiye oo looga hadlay xaaladda dalka.

Sanbaloolshe ayaa ka baxay garabka madaxweynaha, isaga oo toos ugu biiray mucaaradka kasoo horjeedo qorshaha Villa Soomaaliya.

Mucaaradka ayaa maanta shirkooda kaga dhawaaqay ‘Badbaado Qaran’ iyaga oo shacabka ugu baaqay inay qaataan kaalintooda, qaybna ka noqdaan abaabulka socda, sida uu shaaciyay Ra’iisul wasaare hore Maxamed Xuseen Rooble.

“Waxaan isla garanay in hadda wixii ka dambeeyo uu dalka u baahan yahay badbaado qaran oo Soomaali oo dhan ay ka qayb-qaadato. Madaxweynaha kor iyo hoos waa ula hadalnay ehelnimo iyo asaxaabtinimo si kasta wax waan ugu sheegnay inuu talada dalka dhexda soo dhigo laakin hadda dalka Soomaaliya wuxuu qarka u saaran yahay inuu kala tego”. ayuu yiri Rooble.

Horay Sanbaloolshe oo qoraallo kala duwan usoo saaray ayaa dhaleeceeyay dowladdii uu ka tirsanaa, isaga oo walaac ka muujiyay xaaladda siyaasadeed ee sii cakirmeysa ee dalka, maadaama ay sii kordhayaan khilaafaadka taagan.

Sidoo kale wuxuu xilligaas digniin kasoo saaray jihada uu dalka aaday, wuxuuna oo tilmaamay in sida ay wax ku socdaan aysan sax aheyn.

“Xaaladda siyaasadeed ee dalka, sida lagu wado sax ma ahan, haddii aan wax laga beddelin dad horay iskula socday kuma sii wada socon karaan sidaan”. ayuu qoraalkiisa ku yiri Mudane Cabdullahi Maxamed Cali (Sanbaloolshe).

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan Soomaaliya ay wajaheyso xaalad hubanti la’aan ah, isla markaana weli la’isku fahmi la’yahay hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka lagu sameeyay dastuurkii 2012-kii.

Maalmihii dambe mucaaradka ayaa Muqdisho ka waday dhaq-dhaqaaq culus oo siyaasadeed, loogana soo horjeedo qorshaha dowladda ee la xiriira muddo kororsiga, si dalka loo gaarsiiyo doorashooyin toos ah oo qof iyo cod ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Siyaasiyiinta mucaaradka ayaa maanta kulan xasaasi ah la yeeshay odayaasha dhaqanka beelaha Hawiye, iyaga oo kadib ku dhawaaqay go’aan xasaasi ah, gaar ahaan dhisida koox ‘Badbaado Qaran ah’.

Kulanka oo ka dhacay guriga madaxweynihii hore ee dalka Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa mucaaradka waxay odayaasha kula wadaageen xaaladda adag ee uu dalku marayo, maadaama uu dhammaaday muddo xileedka Baarlamaanka, kadibna uu ku xigo madaxweyne Xasan Sheekh, sida uu shaaca ka qaaday Ra’iisul wasaare hore ee dalka Maxamed Xuseen Rooble.

“Ujeedada kulamadan waxaa weeyey inaan shacabka Soomaaliyeed u sheegno xaaladda uu dalka ku sugan yahay marxaladihii kala duwanaa ee aan lasoo marnay madaxweyne Xasan Sheekh iyo halka ay kusoo dhammaadeen shirarkii aan lasoo galnay,” ayuu yiri Ra’iisul wasaare Maxamed Xuseen.

Sidoo kale wuxuu kusii daray “Waxaan la wadaagnay xaaladda uu dalka ku jiro iyo marxaladda kala guurka ah sidaad la socotaan muddo xileedkii Baarlamaanka wuu dhammaaday mida madaxweynahana waa 15-ka May oo maanta ka dhiman tahay 20 maalmood dalka Soomaaliyana uu galayo xaalad mugdi ah”.

Dhanka kale, wuxuu ku dhawaaqay ‘Badbaado Qaran’ isaga oo shacabka ugu baaqay inay qaataan kaalintooda, qaybna ka noqdaan abaabulka socda.

“Waxaan isla garanay in hadda wixii ka dambeeyo uu dalka u baahan yahay badbaado qaran oo Soomaali oo dhan ay ka qayb-qaadato. Madaxweynaha kor iyo hoos waa ula hadalnay ehelnimo iyo asaxaabtinimo si kasta wax waan ugu sheegnay inuu talada dalka dhexda soo dhigo laakin hadda dalka Soomaaliya wuxuu qarka u saaran yahay inuu kala tego”. ayuu mar kale yiri Rooble.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan Soomaaliya ay wajaheyso xaalad hubanti la’aan ah, isla markaana weli la’isku fahmi la’yahay hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka lagu sameeyay dastuurkii 2012-kii.

Maalmihii dambe mucaaradka ayaa Muqdisho ka waday dhaq-dhaqaaq culus oo siyaasadeed, loogana soo horjeedo qorshaha dowladda ee la xiriira muddo kororsiga, si dalka loo gaarsiiyo doorashooyin toos ah oo qof iyo cod ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddiga Madaxabanaan ee Doorashooyinka Qaranka oo bayaan culus soo saaray ayaa ku dhawaaqay in maanta wixii ka dambeeyo uu dhaqan-gal yahay dastuurka cusub, iyadoo arrintan ay saameyneyso wasiiradda ku jira Baarlamaanka Soomaaliya.

Guddiga oo 4 qodob soo saaray ayaa caddeeyay in hadda kadib xilalka la magacaabayo lagu saleynayo dastuurka cusub, iyadoo dhanka kale xubnaha isku ah wasiirrada iyo xildhibaannada la faray inay hal dhinac raacaan, maadaama dastuurka la ansixiyay uu dhigayo in xildhibaanku noqon karin wasiir.

“Xubnaha Golaha Wasiirrada ee ka midka ah labada gole ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ama Goleyaasha Wakiillada Dawlad Goboleedyada waa in ay banneeyaan xilka muddada ku xusan Qodobka 191aad, Faqradda 2aad si waafaqsan Qodobka 81aad, Faqradda 1aad, xarafka (f) iyo Qodobka 117aad, Faqradda 3aad, xarafka (a) ee Dastuurka. Sidoo kale, xilkii danbe oo la magacaabayo waa in loo raacaa habraaca ku xusan Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya” ayaa lagu yiri qoraalka kasoo baxay guddiga.

Waxaa kale oo bayaanka intaas kusii darayaa “Tallaabo ama arrin kasta oo kasoo horjeeda Dastuurka waxa ay noqonaysaa waxba kama jiraan, waxaana waajib dastuuri ah noqonaysa in la saxo oo laga dhigo mid sharci ah”.

Hoos ka akhriso warsaxaafadeedka oo dhammaystiran;-

Guddoomiyaha Guddiga Madaxabannaan ee Dib-u-eegista iyo Hirgelinta Dastuurka (GMDHD) Avv. Burhaan Aadan Cumar, asagoo tixraacaya waajibaadka dastuuriga ah ee Guddiga ee ku xusan Cutubka 15aad ee Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya (2026), wuxuu la wadaagayaa hay’adaha dawladda iyo shacabka Soomaaliyeed arrimaha soo socda:

(1) Tallaabo maamul kasta, magacaabis kasta iyo dhaar kasta oo ay fulinayso hay’ad dawladeed waa in loo raacaa axkaamta ku xusan Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Tallaabo ama arrin kasta oo kasoo horjeeda Dastuurka waxa ay noqonaysaa waxba kama jiraan, waxaana waajib dastuuri ah noqonaysa in la saxo oo laga dhigo mid sharci ah.

(2) Xubnaha Golaha Wasiirrada ee ka midka ah labada gole ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ama Goleyaasha Wakiillada Dawlad Goboleedyada waa in ay banneeyaan xilka muddada ku xusan Qodobka 191aad, Faqradda 2aad si waafaqsan Qodobka 81aad, Faqradda 1aad, xarafka (f) iyo Qodobka 117aad, Faqradda 3aad, xarafka (a) ee Dastuurka. Sidoo kale, xilkii danbe oo la magacaabayo waa in loo raacaa habraaca ku xusan Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

(3) Guddigu wuxuu soo saarayaa khariidad cad oo la xiriiirta kalaguurka iyo dhaqangelinta Dastuurka, wuxuu sidoo kale soo saari doona qorshaha wacyigelinta Dastuurka.

(4) Guddigu wuxuu ku dadaalayaa in muwaaaddin kasta uu helo nuqul ka mid ah Dastuuurka sida ugu sahlanna lagu gaarsiiyo dhammaan muwaadiniinta.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada Booliska Soomaaliyeed, gaar ahaan kuwa la dagaallanka argagixisada ayaa howlgal guuleystay ka fuliyay deegaanka Jambaluul ee Gobolka Shabeellaha Hoose, kaas oo lagu soo qabtay dukumintiyo muhiim ah iyo hub ay leeyihiin maleeshiyaadka Al-Shabaab, isla markaana ay ku qaadi jireen lacago baad ah.

Howlgalkan oo daba socday xog sirdoon oo la helay ayaa waxaa sidoo kale ka qayb-qaadatay laanta baarista dambiyada ee C.I.D, waxaa sidoo kale lagu dilay horjooge ka tirsanaa maleeshiyaadka Khawaarijta, halka laba kalena lagu dhaawacay.

Horjoogaha la dilay oo lagu magacaabo Zakariye ayaa mas’uul ka ahaa jarista boonooyinka lagu qaado lacagaha baadda ah ee kooxda, halka labada dhaawacay lagu kala magacaaabo Xasan Cabdiraxmaan oo Khawaariijta u qaabilsanaa deegaanka Jambaluul iyo horjooge kale oo lagu magacaabo Geele.

Hoos ka akhriso warsaxaafadeed kasoo baxay Taliska Booliska Soomaaliyeed;-

Taliska La-dagaalanka Argagixisada ee Ciidanka Boliiska Soomaaliyeed oo ka duulaya xogo sirdoon ayaa hawlgal loogu magac daray WAABARI ka fuliyay deegaanka Jambaluul ee Gobolka Shabeellaha Hoose.

Qeybta Baarista Dembiya ee CID ayaa qeyb ka aheyd Howlgalkaan guleeystay oo dhacay Taariikhda marka aheyd 18-04-2026, abaaro 9:00 subaxnimo, Ciidanka Gaarka ah ee La-dagaalanka Argagixisada, ayaa burburiyey bar kontorool iyo xarun ay kooxaha Khawaariijta ah uga qaadi jireen lacagaha baadda ah dadka rayidka ah ee isticmaala waddada deegaanka Jambaluul.

Intii uu socday howlgalka, ciidamada ayaa khaarijiyey horjooge lagu magacaabo Zakariye, oo masuul ka ahaa jarista boonooyinka lagu qaado lacagaha baadda ah.

Sidoo kale, waxaa howlgalkaas lagu dhaawacay laba horjooge oo lagu kala magacaabo Xasan Cabdiraxmaan oo Khawaariijta u qaabilsanaa deegaanka Jambaluul iyo horjooge kale oo lagu magacaabo Geele.

Ciidamada ayaa sidoo kale goobta ka soo qaaday boonooyinkii lagu qaadi jiray baadda, hub iyo mooto uu lahaa horjoogihii la khaarijiyey.

Howlgalkan ayaa qeyb ka ah dadaallada joogtada ah ee Ciidanka Boliiska Soomaaliyeed, gaar ahaan Taliska La-dagaalanka Argagixisada, ay kaga jawaabayaan cabashooyinka bulshada ee ku aaddan baadda sharci-darrada ah ee ay kooxaha Khawaariijta ka qaadaan dadka rayidka ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Kulan xasaasi ah oo u dhexeeyay siyaasiyiinta mucaaradka iyo odayaasha dhaqanka Beelaha Hawiye ayaa maanta ka dhacay guriga madaxweynihii hore ee dalka Sheekh Shariif Sheekh Axmed, kaas oo looga hadlay xaaladda siyaasadeed ee dalka.

Kulankan oo ay u dhamaayeen siyaasiyiinta kasoo jeedo Muqdisho ayaa odayaasha Hawiye kala hadlay xiisadda taagan, gaar ahaan is-mariwaaga u dhexeeyo madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo mucaaradka dalka, si xal waara loogu helo arrimaha doorashooyinka iyo wax ka beddelka dastuurka.

Ujeedka kulanka ayaa ahaa mid wadatashi ah, iyadoo diiradda lagu saaray marxalada kala guurka ah ee dalka, maadaama uu sii dhammaanayo muddo xileedka madaxweynaha.

Siyaasiyiinta mucaaradka oo ay xulafo la yihiin Jubbaland iyo Puntland ayaa Dowladda Federaalka ee uu hogagaminayo madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ku eedeynayo in aysan diyaarin nidaam doorasho oo la’isku raacsan yahay, iyadoo uu dhammaaday muddo xileedkii hay’adaha dowladda.

Maalmihii dambe mucaaradka ayaa Muqdisho ka waday dhaq-dhaqaaq culus oo siyaasadeed, loogana soo horjeedo qorshaha dowladda ee la xiriira muddo kororsiga, si dalka loo gaarsiiyo doorashooyin toos ah oo qof iyo cod ah.

Soomaaliya ayaa haatan wajaheysa marxalad xasaasi ah, waxayna taagan tahay isgoys siyaasadeed oo adag, iyadoo la’isku hayo nooca doorasho ee ka dhaceysa dalka.

Waxaa kale oo intaas sii dheer xaalado bani’aanimo oo ka jira qaybo badan oo kamid ah dalka, kuwaas oo ka dhashay abaaraha ku dhuftay Soomaaliya.

Washington (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa dalbanaysa taageero dhaqaale oo dheeraad ah oo ka timaadda saaxiibada caalamiga ah, si wax looga qabto culaysyada dhaqaale ee ka dhashay abaaraha soo noq-noqday iyo saameynta colaadaha ka taagan Bariga Dhexe.

Wasiirka Maaliyadda Soomaaliya, Biixi Iimaan Cige ayaa sheegay in arrintan ay ku soo bandhigeen kulammo ay mas’uuliyiin Soomaali ah kula yeesheen magaalada Washington hay’adaha Bangiga Adduunka iyo Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF).

Kulamadan ayaa qayb ka ahaa shirarka gu’ga ee hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ah, halkaas oo diiradda lagu saaray xaaladda dhaqaale ee Soomaaliya iyo mudnaanta u baahan in si degdeg ah wax looga qabto.

“Waxaan diiradda saarnay saameynta abaaraha iyo culaysyada dhaqaale ee ka dhashay colaadaha Bariga Dhexe,” ayuu yiri Wasiir Biixi, isaga oo tilmaamay in arrimahan ay si toos ah u saameeyeen dhaqaalaha dalka.

Soomaaliya ayaa muddooyinkii dambe wajahaysay abaaro soo noq-noqday, kuwaas oo si weyn u saameeyay nolosha malaayiin qof, isla markaana kordhiyay baahiyaha bani’aadantinimo ee dalka.

Dhibaatooyinkan ayaa waxaa sii xoojiyay cadaadisyo dhaqaale oo caalami ah, oo ay ka mid yihiin sicir-bararka iyo saameynta isbeddellada suuqyada caalamiga ah.

Wasiirka Maaliyadda ayaa xusay in dowladda Soomaaliya ay mudnaan gaar ah siinayso kordhinta maalgelinta kaabayaasha dhaqaalaha iyo barnaamijyada taageerada bulshada. “Waxaan la shaqaynaynaa saaxiibada caalamiga ah si loo helo dhaqaale lagu taageero bulshooyinka nugul, gaar ahaan dhinacyada sugnaanta cuntada iyo adeegyada aasaasiga ah,” ayuu sii raaciyay hadalkiisa.

Doodaha lala yeeshay Bangiga Adduunka iyo IMF ayaa sidoo kale diiradda lagu saaray dib-u-habaynta maamulka maaliyadda dadweynaha, iyadoo la xoojinayo hufnaanta iyo kordhinta dakhliga gudaha.

Wasiir Biixi ayaa tilmaamay in hay’adahaasi ay qireen horumarka ay Soomaaliya ka samaysay dib-u-habaynta dhaqaalaha, isagoo xusay in wada-hadallo ay la yeesheen dalal ay ka mid yihiin Mareykanka, Boqortooyada Midowday (UK), Norway iyo Sacuudiga ay diiradda saareen xoojinta iskaashiga dhaqaale iyo taageerada Soomaaliya.

Si kastaba, Soomaaliya ayaa weli si weyn ugu tiirsan taageerada beesha caalamka, iyadoo wajahaysa caqabado isbiirsaday oo ka imanaya isbeddelka cimilada iyo cadaadisyo dhaqaale oo sii kordhaya.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Hay’adda sirdoonka Itoobiya ayaa shaacisay in howl-gallo qorsheysan oo ay fuliyeen ciidamada amniga lagu qabtay 138 ruux oo lagu eedeeyay inay xiriir la leeyihiin kooxaha Soomaaliya ka dagaalama ee Al-Shabaab iyo Daacish, kuwaas oo la sheegay inay qorsheynayeen falal amni darro oo ka dhaca gudaha dalkaas.

Howl-galladan ayaa la sheegay inay dhaceen 17-ka April 2026, oo ku beegan 09-ka April 2018 marka loo eego taariikhda Itoobiya, waxaana lagu beegsaday shabakad isku xiran oo ka shaqeynaysay abaabulka weerarro iyo qalalaase amni.

War ka soo baxay sirdoonka ayaa lagu sheegay in dadka la qabtay ay wateen agab kala duwan oo ay ka mid yihiin SIM-kaaro, taleefoonnno yaryar, bastoolado, miinooyin, qoryaha AK-47 iyo rasaas, kuwaas oo muujinaya heerka abaabulka ee kooxahan.

Mas’uuliyiinta ayaa intaas ku daray in eedeysanayaashan ay damacsanaayeen inay ka faa’iideystaan deegaannada ay ka jiraan xiisadaha, iyo sidoo kale marxaladda doorashooyinka ee dalka Itoobiya, si ay u fuliyaan falal amni darro ah.

Sirdoonka Itoobiya ayaa xusay in howl-galladu ahaayeen kuwo si taxaddar leh loo qorsheeyay, laguna burburiyay isku dayo halis ku ahaa xasilloonida dalkaasi.

Dhanka kale, waxaa si weyn loo adkeeyay ammaanka magaalooyinka waaweyn ee Itoobiya, gaar ahaan caasimadda Addis Ababa, iyadoo la kordhiyay feejignaanta ciidamada si looga hortago khataraha gudaha iyo kuwa dibadda ee suurtagalka ah.

Tallaabooyinkan ayaa imanaya xilli Itoobiya ay u diyaargaroweyso doorashooyin, isla markaana ay jirto cabsi la xiriirta suurtagalnimada in kooxo hubeysan ay ka faa’iideystaan mashquulka siyaasadeed ee dalka.

Itoobiya ayaa horey u sheegtay inay fashilisay isku dayo ay sameeyeen xubno ka tirsan Al-Shabaab iyo Daacish, kuwaas oo intooda badan lagu sheegay muwaadiniin Itoobiyaan ah, kuwaas oo doonayay inay weerarro iyo qaraxyo ka geystaan gudaha dalka, halka qaar kalena lagu eedeeyay inay damacsanaayeen inay saldhigyo ka sameystaan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Faah-faahinno dheeraad ah ayaa kasoo baxaya dhacdo argagax leh oo habeen hore ka dhacday degmada Heliwaa ee gobolka Banaadir, kadib markii nin maseersan uu dilay xaaskiisii hore.

Mid kamid ah dadka deegaanka oo la hadlay Idaacadda Kulmiye ayaa sheegay in eedeysanaha uu dilka u adeegsaday mindi, isla markaana uu marxuumadda ugu tegay guri ay daganeyd, kadibna uu tooreyda ku dhuftay 33 mar.

“32 mindi ayuu gelshay wayna dhimatay Alle ha u naxariisto marxuumadda” ayuu yir wiil daris la ahaa gabadha la dilay.

Waxaa kale oo uu kusii daray “Dilka waxaa keenay Maseer waayay ninkan gabadha waa furay haddane daris ayay ahaayeen oo marar ayuu casho usoo doonan jiray”.

Sidoo kale, wuxuu sheegay in uu baxsaday eedeysanaha, isla markaana kiiskan ku wareejiyeen C.I.D-da oo wada baaritaanno dheeraad ah.

“Maydka C.I.D ayaa gaynay waxaan marsiinay isbitaal Madiina, kadib qaraabadii ayaa la wacay sidaasna ayaana lagu aasay” ayuu mar kale yiri.

Si kastaba ha’ahaatee, eedeysanaha oo baxsad ah ayaa waxaa ku raad joogo laamaha amniga, si loo horkeeno cadaaladda, loogana qaado tallaabo adag.

Dhacdooyinka argagaxa leh ee ka dhashay muranada qoyska ee u badan maseeka ayaa indhowaanahan kusoo badanayay magaalada Muqdisho iyo qaybo badan oo kamid ah dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed, oo ah dalladda ugu weyn ee mucaaradka, ayaa sheegay inuusan ka qayb geli doonin doorasho ay gacanta ku hayaan madaxda dowlad-goboleedyada, xilli ay sidoo kale diidan yihiin nooca doorasho ee uu wado Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud.

Golaha ayaa sidoo kale muujiyay inuusan aqbali doonin in dalka uu galo firaaq dastuuri ah, isagoo diiday laba dariiqo oo uu sheegay in midna aysan haysan heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay. Midda koowaad waa doorasho dadban oo ay go’aankeeda leeyihiin madaxda dowlad-goboleedyada, halka tan labaad ay tahay hannaan ay dowladda federaalka keligeed ku maamusho geeddi-socodka doorashada.

Murashax madaxweyne Cabdiqaadir Cosoble, oo ka mid ah wejiyada siyaasadeed ee ku jira Golaha Mustaqbalka, ayaa sheegay in dalladdu aysan ka shaqeyn doonin doorasho la mid ah tii 2022, taas oo awood weyn siisay madaxda maamul-goboleedyada.

Mucaaradka ayaa qaba in dib loogu laabto qaabkii hore uu sii hurin karo muranka siyaasadeed, maadaama nidaamkaas muddo dheer lagu dhaliilayay inuu ku saleysan yahay gorgortan hoggaamineed oo xaddidaya matalaadda dadweynaha.

Waxa uu sheegay in Golaha Mustaqbalka, oo ay ku jiraan Puntland iyo Jubaland, ay isla garteen hannaan doorasho oo aan awoodda ugu weyn siinayn dowlad-goboleedyada, isla markaana laga fogaanayo qaab kasta oo mar kale dib u soo celin kara ismari-waagii siyaasadeed ee hore dalka uga dhacay.

Hase yeeshee, diidmada mucaaradka ee doorashada dadban waxay ku soo beegmaysaa xilli dowladda federaalka ay riixeyso hannaanka “qof iyo cod”, kaas oo iyaduna aan weli helin oggolaansho siyaasadeed oo loo dhan yahay, oo ka timaada dhanka mucaaradka iyo maamul goboleedyada qaarkood.

Dowladda ayaa u aragta nidaamkan inuu yahay waddada ugu dhow ee lagu gaari karo doorasho qof walba codkiisa dhiiban karo, balse mucaaradka iyo siyaasiyiin kale ayaa ku doodaya in geeddi-socodkaas aanu weli haysan saldhig sharci iyo mid siyaasadeed oo mideyn kara dhinacyada is haya.

Tijaabadii ugu horreysay ee nidaamkan ayaa ka dhacday Muqdisho dabayaaqadii sanadkii hore, markaas oo caasimaddu marti-gelisay doorasho qof iyo cod ah oo loo arkay tallaabo hordhac ah. Si kastaba, su’aalaha ugu waaweyn ayaa weli taagan, kuwaas oo la xiriira sida doorasho guud oo dalka oo dhan laga wada hirgelin karo iyadoo ay jiraan tabashooyin amni, sharci iyo kuwo siyaasadeed.

Muranka doorashada waxaa sii adkeeyay wax-ka-beddelladii dastuurka ee baarlamaanku ansixiyay bishii March, kuwaas oo furay dood cusub oo ku saabsan jadwalka kala-guurka siyaasadeed iyo suurta-galnimada in doorashooyinka la filayay bisha May ay dib u dhacaan. Arrintan ayaa sii kordhisay shaki ku saabsan in waqtiga kooban ee harsan lagu heli karo hannaan doorasho oo la isku wada raacsan yahay.

Xiisaddan siyaasadeed ma aha mid cusub. Soomaaliya waxay tan iyo dib-u-dhiska dowladnimada sanadkii 2000 la daalaa-dhacaysay sidii loo heli lahaa nidaam doorasho oo sharciyad leh, xasiloon, isla markaana ay ku mideysan yihiin dowladda dhexe, dowlad-goboleedyada iyo mucaaradka.

Dhammaadka muddo-xileed kasta waxa soo noqnoqda muran ku saabsan cidda maamuleysa doorashada, qaabka loo wajahayo matalaadda siyaasadeed, iyo sida loo isku waafajinayo nidaamka federaalka.

Khilaafka hadda jira wuxuu sidoo kale ku dul fidsan yahay xiriir horey u liitay oo u dhexeeya Villa Somalia iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada, gaar ahaan Puntland iyo Jubaland, kuwaas oo marar badan ka biyo diiday qaababka siyaasadeed ee ay dowladda federaalka waddo. Taasi waxay sii adkeyneysaa in si degdeg ah loo gaaro heshiis cusub oo lagu wajaho kala-guurka.

Marka la isku daro diidmada mucaaradka ee doorasho ay maamul-goboleedyadu maamulaan, shakiga ka jira nidaamka qof iyo cod, muranka dastuurka, iyo waqtiga sii yaraanaya ee ka harsan dhammaadka muddo-xileedka, Soomaaliya waxay mar kale u muuqataa inay galayso marxalad xasaasi ah, oo aysan muuqan in xilli dhow ay dhici doonto doorasho, nooca ay doonto ha noqoto’e.

Antalya (Caasimada Online) – Wasiirrada arrimaha dibadda ee 17 dal ayaa si kulul u cambaareeyay go’aankii Israa’iil at safiir ugu magacawday qeyb ka mid ah dhulka Soomaaliya, ayaga oo tallaabadan ku tilmaamay mid si qaawan ugu xadgudbaysa madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Bayaan wadajir ah oo ay wasiirradani soo saareen Axaddii ayay ku xaqiijiyeen in go’aanka Israa’iil uu yahay xadgudub cad oo ka dhan ah qaranimada iyo nabadgelyada dhulka Soomaaliya.

Dalalkan oo kala ah; Soomaaliya, Boqortooyada Sacuudi Carabiya, Qadar, Masar, Suudaan, Liibiya, Bangaladhesh, Aljeeriya, Falastiin, Turkey, Indonesia, Pakistan, Kuweyt, Mauritania, Urdun, Cumaan, iyo Yemen, ayaa si buuxda u diiday tallaabo kasta oo hal dhinac ah oo wiiqaysa midnimada iyo madax-bannaanida dowladaha.

Dalalkan ayaa muujiyay taageeradooda adag ee aan ruxmin ee ay la garab taagan yihiin midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya. Waxay sidoo kale bogaadiyeen hay’adaha sharciga ah ee dowladda Soomaaliya, iyagoo ku sifeeyay inay yihiin kuwa keliya ee matala, kana turjuma rabitaanka dhabta ah ee shacabka Soomaaliyeed.

Bayaanka ayaa mar kale xoojiyay garab istaagga madax-bannaanida Soomaaliya, isagoo hoosta ka xariiqay in tallaabo kasta oo dhaawacaysa qaranimada dalkaas ay tahay mid aan la aqbali karin.

Sidoo kale, wasiirrada ayaa sheegay in dhaq-dhaqaaqyadan diblomaasiyadeed ay yihiin kuwo si cad uga hor imaanaya mabaadi’da sharciga caalamiga ah, Axdiga Qaramada Midoobay iyo shuruucda aasaasiga ah ee Midowga Afrika.

Waxay ka digeen in ficilladani ay horseedayaan tusaale khatar ah oo halis gelin kara xasilloonida gobolka xasaasiga ah ee Geeska Afrika, isla markaana ay saameyn taban ku yeelan doonaan nabadda iyo amniga heer gobol iyo heer caalami intaba.

Ugu dambeyn, mas’uuliyiintan ayaa ku celiyay mowqifkooda ah in ficil kasta oo dhaawacaya madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka Soomaaliya si adag loo diido, iyagoo xusay in taageerada dowladda Soomaaliya iyo hay’adaheeda ay xilligan tahay arrin lagama maarmaan ah.

Bayaanka ayaa yimid kadib kadib markii Israa’iil ay Arbacadii ku dhawaaqday in diblomaasiga lagu magacaabo Michael Lotem uu noqon doono safiirkeedii ugu horreeyay ee maamulka Somaliland, balse ah mid aan halkaasi fadhiisan dooni (non-resident ambassador).  

Bishii Febraayo ee sanadkan, Israa’iil ayaa dhankeeda si rasmi ah u guddoontay waraaqaha aqoonsiga danjirenimo ee safiirkii ugu horreeyay ee Somaliland u magacawday Tel Aviv, Maxamed Xaaji, taas oo calaamad u ahayd in magacaabis laba-geesood ah ay xigi doonto.