Sydney (Caasimada Online) — Booliska dalka Australia ayaa xaqiijiyay in laba nin oo is-dhalay – aabe iyo wiilkiisa – ay ka dambeeyeen weerarkii dhiigga badani ku daatay ee lagu qaaday munaasabad ay lahayd bulshada Yuhuudda oo ka dhacday Xeebta Bondi.  

Weerarkan oo galaaftay nolosha 15 qof ayaa noqday kii ugu khasaaraha badnaa ee loo adeegsado hubka noocaas ah ee dalkaas ka dhaca muddo ku siman 30 sano, iyadoo guud ahaan dalkaasi uu galay xaalad tiiraanyo iyo baroordiiq qaran ah. 

Shir jaraa’id oo ay Isniintii qabteen saraakiisha booliska ayay ku sheegeen in aabaha, oo 50 jir ahaa, ay toogasho ku dileen ciidamadu isla goobta, halka wiilkiisa 24 jirka ah uu dhaawac ahaan ugu jiro xaalad halis ah.

Masuuliyiinta ayaa dhacdadan axaddii dhacday ku tilmaamay weerar argagixiso oo si gaar ah loogu beegsaday bulshadaas, kuna saleysan xagjirnimo iyo naceybka loo qabo Yuhuudda.

Dad goobjoogayaal ah ayaa sheegay in weerarku qaatay qiyaastii 10 daqiiqo, xilli xeebta caanka ah ee Bondi ay la ciir-ciireysay dadweyne ku naaloonayay jawiga kulul ee fiidkii. Rasaasta ayaa sababtay kala carar iyo jahwareer xooggan, iyadoo boqolaal qof ay u firxadeen waddooyinka iyo jardiinooyinka u dhow.

Booliska ayaa qiyaasay in goobta lagu dhigayay munaasabadda Hanukkah ay ku sugnaayeen dad gaaraya 1,000 qof.

Xarumaha caafimaadka ayaa la tacaalaya dawaynta 40 qof oo dhaawac ah, kuwaas oo ay ku jiraan laba askari oo xaaladdoodu deggan tahay balse culus. Da’da dhibbanayaasha ayaa u dhexaysa 10 jir ilaa 87 jir oo ah dad waayeel ah.

Laamaha amniga ayaa meesha ka saaray shaki horey u jiray oo ku aaddanaa inuu jiray dabley saddexaad, iyagoo ku kalsoon in weerarka ay fuliyeen labadaas qof oo qura. Baaritaannada ayaa weli socda, iyadoo si weyn loo adkeeyay amniga xaafadaha ay deggen yihiin bulshada Yuhuudda ah.

Ra’iisul Wasaare Anthony Albanese, oo booqday goobta masiibadu ka dhacday, ayaa dhacdadan ku sifeeyay “Bog madow oo u furmay qaranka.” Wuxuuna intaas ku daray in laamaha amnigu ay si qoto dheer u baarayaan ujeedka rasmiga ah ee ka dambeeya weerarka.

“Waxa aan shalay aragnay wuxuu ahaa shar saafi ah, fal ku dhisan naceyb, iyo argagixisanimo ka dhacday mid kamid ah goobaha ugu caansan Australia,” ayuu yiri Albanese oo la hadlayay warbaahinta.

Isagoo garab istaag u muujinaya bulshada Yuhuudda, wuxuu yiri: “Maanta Australia oo dhan ayaa idinku soo gurmaneysa, waana idin garab taagannahay. Wax kasta oo lagama maarmaan ah waan sameyn doonnaa si aan u dabar-goyno naceybka noocan ah; waa aafo bulsho, waana ciribtiri doonnaa.”

Albanese ayaa xusay in madax caalami ah oo ay kamid yihiin Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump iyo Madaxweynaha Faransiiska Emmanuel Macron ay la soo xiriireen si ay u muujiyaan garab istaag.

Trump, oo ka hadlayay munaasabad ka dhacday Aqalka Cad, ayaa weerarka ku tilmaamay mid argagax leh oo salka ku haya naceybka Yuhuudda, isagoo u tacsiyeeyay dhibbanayaasha Bondi iyo weerar kale oo ka dhacay Jaamacadda Brown ee gobolka Rhode Island ee Mareykanka.

Muuqaallo laga duubay goobta ayaa muujinayay geesinimo naadir ah oo uu sameeyay qof shacab ah oo la legdamay, hubkana ka dhigay mid kamid ah dableyda, tallaabadaas oo si weyn loo bogaadiyay, lana rumeysan yahay inay badbaadisay nolosha dad badan.

Qofkaas ayaa markii dambe lagu sheegay nin muslim ah oo lagu magacabo Ahmed.

Boqolaal askari ayaa Isniintii weli ku sugnaa degmada Bondi, iyadoo waddada weyn ee deegaankaas ay xirneyd maadaama goobta loo aqoonsaday goob dambi.

Rabbi Mendel Kastel, oo dumaashigii Eli Schlanger lagu dilay weerarka, ayaa sheegay in habeenku ahaa mid aad u xanuun badan. “Waa wax aad u sahlan in qofku caroodo oo cid eedeeyo, laakiin tani taas ma aha. Waa arrin ku saabsan midnimada bulshada,” ayuu yiri. “Waa waqti aan u baahannahay inaan is garab istaagno oo aanan is eedeysan. Waana ka gudbi doonnaa dhibaatadan.”

Haweeney goobjoog ahayd oo lagu magacaabo Danielle, taasoo u carartay inay badbaadiso gabadheeda oo ku sugnayd goob u dhow halka rasaastu ka dhacaysay, ayaa tiri: “Waxaan maqlay rasaas, waxaana u orday inaan soo kaxeeyo gabadheyda. Waxaan arkay meydad daadsan dhulka. Tan iyo 7-dii October, waxaan ku nooleyn cabsi joogto ah.”

Dhacdadan ayaa noqonaysa tii ugu cusleyd ee soo marta silsilad weeraro ah oo lala beegsaday macbadyada iyo hantida Yuhuudda Australia tan iyo billowgii dagaalka Gaza ee October 2023. Bulshada Yuhuudda ee Australia, oo tiradoodu gaareyso 150,000, ayaa intooda badan ku nool xaafadaha bari ee Sydney oo ay Bondi kamid tahay. 

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynihii hore ee maamulka HirShabelle, Mudane Cali Cabdullahi Cosoble oo qoraal soo saaray ayaa si adag ugu jawabay Madaxweynihii hore ee dowladdii KMG ahayd Shariif Sheekh Axmed, isaga oo si cajiib ah ugu Caqli celiyay.

Shariif oo dhawaan bixiyay wareysi dhaliyay falcelin xooggan, kaas oo uu uga hadlay xaaladda guud ee magaalada Muqdisho ayaa nasiib darro ku tilmaamay amniga ka jira caasimada, taas oo dhalisay dood culus, maadaama haatan Muqdisho laga dareemayo xasilooni weyn oo dhinaca ammaanka ah.

“In la yiraahdo magaalada waa amni doorasho xur ah oo xalaal ah ayaa ka jirta aniga waxaan u arkaa nasiib daro aad u weyn iyo wakhti la beel-dareynaayo iyo lacag lagu ciyaaraayo” ayuu Shariif ku yiri wareysi uu siiyay laanta afka Soomaaliga ah ee BBC-da.

Intaas kadib Cali Cosoble oo soo jawaabay ayaa sheegay in Shariif ay mucaaradnimadii la gashay in a siyaasadeeyo amiga, shacabkana lagu cabsi geliyo Al-Shabaab.

“Waxaa la yirahdaa nimey hal ka maqan tahay haan ayuu gacanta geliyaa. Sharifka mucaradnimadii ma wexey la gashay inuu Shabab ku cabsi geliyo shacabka ku nool caasimadda ee u diyaar garoobay iney doortaan wakiiladii ku matali lahaa maamullada degmooyinka iyo Gobolka Banadir.” ayuu yiri Madaweynihii hore ee HirShabelle.

Sidoo kale, wuxuu talo u jeediyay Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Mudane Shariif Sheekh Axmed, wuxuuna yiri ” Waxaan gartay inaan ku siiyo talo odeynimo waxaana rajeynayaa iney idin anfacdo adiga iyo saaxiibadaa” ayuu yiri Cosoble, wuxuuna usoo jeediyay saddexda qodob ee hoose:-

1. Muwaadin kasta waxaa waajib ku ah inuu hey’adaha amniga la wadaago xogta uu ka hayo cadawga umadda; halka ay ku dhuumaaleysanayaan, inta ay gaareyso tiradooda iyo qaabka ay doonayaan iney u fuliyaan qorshayaashooda.

2.  La wadaagid la’aanta hey’adaha qaabilsan amniga xogta laga hayo cadawga waa dambi.

3. Warbaahinta iyo baraha bulshada oo lagu baahiyo khatar aan jirin si khalkhal loo geliyo shacabka ayadoo ujeedka uu yahay in laga hor istaago doorashooyinka qaranka waa dambi.

Stockholm (Caasimada Online) — Dowladda Sweden ayaa shaaca ka qaadday inay sii wadi doonto tarxiilka qasabka ah ee lagu beegsanayo muwaadiniinta Soomaaliyeed, iyadoo dhanka kalena qorsheyneyso inay heshiisyo noocan ah la gasho dalal kale.

Wasiirka Socdaalka Sweden, Johan Forssell, ayaa diiday baaqyo loo jeedinayay oo ku aaddanaa in la hakiyo iskaashigan, kaddib markii warbaahinta dalkaasi ay soo bandhigeen dhaqaale mugdi ku jiro oo la xiriira dadka la celinayo.

Warbixino ay baahiyeen warbaahinta Sweden, oo soo xiganaya xogta rasmiga ah ee Booliska, ayaa muujinaya in dowladda Soomaaliya ay aqbashay in dalkeeda dib loogu celiyo 25 qof oo si qasab ah looga soo tarxiilay Sweden bishii November ee sannadkan.

Dadkan la celiyay ayaa 14 kamid ah lagu sifeeyay inay ahaayeen shaqsiyaad horay dambiyo u galay. Xogta ayaa sidoo kale iftiimineysa koror ballaaran oo ku yimid tirada dadka sida qasabka ah loogu celinayo Soomaaliya, taasoo sanadkii 2023 ahayd lix qof oo keliya, balse sanadkii 2024 gaartay 29 qof.

Wasiir Forssell ayaa ku adkeystay in xukuumadda Sweden aysan wax qorshe ah u haynin joojinta iskaashigan, isagoo ku tilmaamay mid “miro-dhal ah” oo shaqeynaya.

Hadalkan ayaa imaanaya xilli xisbiyada mucaaradka ay dalbanayaan in daah-furnaan buuxda laga sameeyo waxa ay dowladda Sweden dhaqaalahan ku bixisay iyo sida loola xisaabtamayo hannaanka socda.

Muranka ayaa salka ku haya waxa ay warbaahinta Sweden ugu yeertay “Lacagta Soomaaliya” (Somalia Money); taasoo ah isku-dhaf ka kooban deeqo gargaar oo loo weeciyay dhankan iyo lacago kale oo gaar ah oo ka baxsan miisaaniyadda gargaarka.

Idaacadda Dadweynaha Sweden (SR), oo soo xiganeysa baaritaan uu sameeyay wargeyska Dagens Nyheter, ayaa werisay in dowladda Sweden ay bixisay qiyaastii shan milyan oo karoon (SEK) si loogu taageero howlaha tarxiilka ee loo sameynayo Soomaaliya. 

Dowladda Sweden ayaa dhankeeda ku doodeysa in iskaashigani uu soo maro marino caalami ah oo xiriir la leh Qaramada Midoobay, sida Hay’adda Socdaalka Adduunka (IOM), ujeedkuna uu yahay in kor loo qaado awoodda hay’adaha ku shaqada leh dib-u-celinta.

Hay’adda IOM ayaa hannaankeeda ku qeexday mid ah “dib-u-celin iyo dib-u-dhexgalin ku dhisan sharaf, badqab, iyo dhowrista xuquuqda aadanaha.”

Arrintan ayaa haatan u gudubtay heer dastuuri iyo isla-xisaabtan baarlamaani ah. Xisbiga Social Democrats-ka ayaa dacwad u gudbiyay Guddiga Dastuurka ee Baarlamaanka (KU), iyagoo ka dalbaday in baaritaan dhab ah lagu sameeyo lacagaha ay Sweden la xiriirisay Soomaaliya.

Xisbiga ayaa eedeyntiisa ku sheegay in dhaqaale xooggan, oo sii maraya hay’adaha UNDP/Sida iyo IOM, si toos ah loogu shubay Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya. Dacwaddan ayaa hadda hortaalla Guddiga Dastuurka.

Jawaab qoraal ah oo ay dowladda Sweden u dirtay xildhibaannada ayay ku sheegtay in istiraatiijiyadda horumarinta ee dalkaasi ay horeyba qayb uga ahayd taageeridda awoodda Soomaaliya ee maareynta socdaalka, oo ay ku jirto dib-u-celinta dadka, iyadoo ku dooday in hannaankeedu uu yahay mid cad oo daah-furan.

Dhinaca kale, xubno ka tirsan Jaaliyadda Soomaaliyeed ee ku dhaqan Sweden oo la hadlay warbaahinta Somalia Today ayaa shaaca ka qaaday in Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya uu fududeeyay tarxiilka, isagoo amray in Safaaradda Soomaaliya ee Stockholm ay bixiso waraaqaha aqoonsiga (Go home papers) ee dadka ay Sweden go’aansatay inay dalkeeda ka saarto.  

Ilo wareedyo kala duwan ayaa tallaabadan ku tilmaamay mid “Gabbood-fal iyo khiyaano” ku ah dadka Soomaaliyeed.

Safaaradda Soomaaliya ee Stockholm iyo Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha midna kama aysan jawaabin codsiyo loo diray oo ku aaddanaa inay arrintan ka hadlaan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, Mudane Xasan Cali Khayre iyo guddoomiyihii hore ee gobolka Banaadir ayaa xalay kulan gaar ah ku yeeshay magaalada Muqdisho, kaas oo ay uga hadleen xaaladda siyaasadeed ee dalka.

Kulanka oo ka dhacay hoyga uu Muqdisho ka dagan yahay Khayre ayaa yimid, kadib markii uu Madaale booqasho ugu tegay, waxaana wehlinayay xubno kale oo siyaasiyiin ah.

Ujeedka kulanka ayaa ahaa booqasho sharafeed uu guddoomiye Yuusuf Madaale ugu tegay musharrax Madaxweyne Xasan Cali Khayre oo haatan dhaq-dhaqaaq ka wada caasimada, maadaama lagu jiro xilli doorasho oo xasaasi ah.

Qoraal kooban oo uu soo saaray guddoomiyihii hore ee gobolka Banaadir ayaa waxa uu ku sheegay in isaga iyo Khayre ay iska xog wareysteen xaaladda guude dalka, xal u helidda arrimaha siyaasadda iyo  dhameystirka hannaanka dowlad-dhiska Soomaaliya.

“Waxaan Booqasho sharafeed iyo is-xog wareysi ugu tagay Raysul Wasaarihii Hore ee JFS, Mudane Xasan Cali kheyre, waxaan uga mahadcelinayaa sida maamuuska leh uu iisoo dhaweeyay, waxaana ka wadahadalnay sidii deganaashaha dalkeena leysaga kaashan lahaa” ayuu qoraalkiisa yiri duqii hore ee magaalada Muqdisho.

Yuusuf Xuseen Jimcaale (Madaale) ayaa hadda kamid ah xisbiga JSP ee uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, inkastoo dhawaan uu ka carooday markii musharraxa xisbiga ee gobolka laga dhigay guddoomiye Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab), cabashadaas oo mar dambe si hoose xal looga gaaray.

Mar kasta oo lasoo gaaro xilliga kala guurka siyaasiyiinta ayaa sameeya kala gurasho, waxaaana sii xoogeysta dhaq-dhaqaaqa ay koox kasta ku dooneyso inay kula wareegto hoggaanka Villa Soomaaliya, waxayna kulamadaan iyo abaabulka ka socda Muqdisho ay qayb ka yihiin ololaha doorasho oo ay ururradu ku doonayaan in ay guul wayn ku gaaraan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Magaalada Muqdisho ee caasimada Soomaaliya waxaa maanta soo gaaray wafdi culus oo ka socda dowladda Sweden, kaas oo si diiran loogu soo dhaweeyay garoonka diyaaradaha Aadan Cadde ee magaalada Muqdisho.

Wasiirka Maaliyadda xukuumadda Soomaaliya Mudane Biixi Imaan Cige ayaa wafdigan ku soo dhaweeyay Muqdisho, waxaana hoggaaminaya Wasiirka Iskaashiga Horumarinta Caalamiga ah iyo Ganacsiga Dibadda ee Dowladda Sweden Mr. Benjamin Dousa.

Inta lagu guda jiray soo dhaweynta oo ka dhacay qeybta qaabilaadda garoonka (VIP) ayaa labada Wasiir waxa ay is dhaafsadeen aragtiyo ku saabsan horumarinta dhaqaalaha, xoojinta iskaashiga labada dal iyo fursadaha maalgashi ee Soomaaliya.

Sidoo kale waxa ay adkeeyeen muhiimadda ay leedahay wada-shaqayn miro dhal ah, oo dhex-marta labada dhinac si loo sii ballaariyo iskaashiga Stockholm iyo Muqdisho.

Ujeedka socdaalka Wasiirka Iskaashiga Horumarinta Caalamiga ah iyo Ganacsiga Dibadda Dowladda Sweden oo qaadan doona laba cisho ayaa la xiriira xoojinta xiriirka labada dal iyo in lasii amba qaado heshiisyadii hore ee labada dowladood.

Wxaa kale oo la filayaa in uu kulamo muhiim ah la qaato masuuliyiinta dowladda iyo ganacsatada Soomaaliyeed, si looga wada hadlo maalgalinta mashaariic horumarineed oo haatannay Dowladda Soomaaliya danaynayso in la maalgaliyo.

Sweden ayaa maalmihii u dambeeyay wadday dhaq-dhaqaaqyo culus oo la xiriira Soomaaliya iyo qorshe kale oo la xiriira tarxiilka qasabka ah ee lagu beegsanayo muwaadiniinta Soomaaliyeed ee dib looga soo celinayo dalkaasi.

Si kastaba, Dadkan la celiyay ayaa 14 kamid ah lagu sifeeyay inay ahaayeen shaqsiyaad horay dambiyo u galay. Xogta ayaa sidoo kale iftiimineysa koror ballaaran oo ku yimid tirada dadka sida qasabka ah loogu celinayo Soomaaliya, taasoo sanadkii 2023 ahayd lix qof oo keliya, balse sanadkii 2024 gaartay 29 qof.

Kismaayo (Caasimada Online) – Warar kala duwan ayaa kasoo baxaya khasaaraha ka dhashay dagaal u dhexeeyay ciidamada Jubbaland iyo maleeshiyaadka Al-Shabaab oo maanta ka dhacay banaanka magaalada Kismaayo ee xarunta gobolka Jubbada Hoose.

Dagaalka oo ahaa mid xooggan ayaa yimid kadib markii ay Al-Shabaab weerar madaafiic ah ku qaadeen saldhig ciidamada Jubbaland ku leeyihiin deegaanka Baarsanguuni, waxaana kadib xigay dagaal toos ah oo dhex maray labada dhinac.

Ciidanka Daraawiishta Jubbaland oo ka baxay xerada ayaa iska difaacay duulaanka Al-Shabaab, waxaana jira khasaare soo kala gaaray labada dhinac ee dagaalamay.

Wararka ayaa intaasi ku daraya in dagaalka la’isku laabtay laba mar, waxaana ay dhinacyadu isku adeegsadeen hubka noocyadiisa kala duwan.

Saraakiil ka tirsan Jubbalnad ayaa sheegay in dagaalka ay ku jabiyeen Al-Shabaabkii weerarka soo qaaday, ayna dileen horjoogayaal iyo maleeshiyaad qayb ka ahaa weerarka la fashiliyay.

Waxaa kale oo ay tilmaameen inay soo furteen hub iyo saanad milatari oo ay ka carareen xubnaha weerarka soo qaaday ee markii dambe lagu jabiyay dagaalka ka dhacay duleedka magaalada Kismaayo.

Xaaladda ayaa weli kacsan, waxaana dhaq-dhaqaaqyo iska soo horjeedo laga dareemayaa qaybo badan oo kamid ah gobolka Jubbada Hoose.

Shabaab ayaa ku xooggan Jubbooyinka oo ay ku leeyihiin saldhigyo waa wayn oo ay kasoo abaabulaan weerarada ay ku qaadaan fariisimaha ciidamada ee ku yaalla gobolladaas oo dhaca koonfurta Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Gaashaandhigga ee Dowladda Federaalka Soomaaliya, Axmed Maalim Fiqi ayaa si weyn u difaacay hanaanka doorasho ee uu ku dhagan yahay Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh.

Wasiir Fiqi ayaa sheegay in doorasho qof iyo cod ay tahay xalka Soomaaliya, isagoo si adag u dhaleeceeyay doorashooyinka dadban, oo uu ku tilmaamay in ay yihiin nooc “addoonsi”.

“Haddii addoonsi uu jiro qarnigan 21-aad, waxaa lagu arkaa cadaalad-darrada doorashooyinka dadban, Waxaad ku dhowdahay in aad naftaada u hoos dhigto ama aad noqoto addoon,” ayuu yiri Wasiir Fiqi.

Hadalkan ayaa muujinaya sida dowladda Xasan Sheekh ay weli ugu dhagan tahay doorasho qof iyo cod, xilli ay weli taagan tahay doodda la xiriirta habka doorashooyinka dalka.

Dhanka kale, Wasiir Fiqi ayaa ka jawaabay hadallada siyaasiyiin mucaarad ah oo ku doodaya in “Muqdisho aysan nabad ahayn”, isaga oo ku tilmaamay aragtidaas mid aan loo meel dayin.

Wuxuu carrabka ku adkeeyay in hadallada noocaas ah ay mucaaradka iskaga indha-tirayaan horumarka dhanka amniga ee laga gaaray caasimadda.

Madaxweynihii hore ee dowladdii KMG oo dhawaan ka hadlay xaaladda guud ee Muqdisho ayaa nasiib darro ku tilmaamay in la dhaho amni baa ka jira caasimada, taas oo dhalisay dood culus, maadaama haatan Muqdisho laga dareemayo xasilooni weyn oo dhinaca ammaanka ah.

“In la yiraahdo magaalada waa amni doorasho xor ah oo xalaal ah ayaa ka jirta aniga waxaan u arkaa nasiib daro aad u weyn iyo wakhti la beel-dareynaayo iyo lacag lagu ciyaaraayo,” ayuu Shariif ku yiri wareysi uu maalmo kahor siiyay laanta afka Soomaaliga ah ee BBC-da.

Si kastaba, arrimahan ayaa imanaya xilli aan weli heshiis laga gaarin hanaanka doorashooyinka dalka, taas oo ay diidan yihiin qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada iyo xisbiyada mucaaradka oo ay ugu weyn tahay Madasha Samatabixinta Qaranka.

Dowladda ayaa sidoo kale horey loogu eedeeyey in aysan daacad ka ahayn hirgelinta doorasho qof iyo cod ah, balse ay tahay xeelad waqti-lumis ah oo looga gol-leeyahay in lagu xaqiiqsado muddo-kororsi. Hase yeeshee, Villa Somalia way beenisay eedeymahaas.

Muqdisho (Caasimada Online) – Kooxda Al-Shabaab ayaa sii deysay muuqaal cusub oo uu kasoo muuqday Oleynik Aleksandr, oo u dhashay dalka Ukraine, ahaana kabtanka diyaarad helicopter ah oo u gacan gashay kooxda.

Diyaaradan oo ay leedahay Qaramada Midoobay ayaa waxaa la sheegay in ay ku khasbanaatay inay deg-deg ugu dagto dhul ay Al-Shabaab ka taliso bishii Janaayo 2024, xilli ay ku sii jeedday degaanka Wisil, kuna dhow Ceelbuur.

Tan iyo markaas, duuliyaha iyo shaqaalihii kale ee saarnaa diyaaradda ayaa ku jira gacanta kooxda.

Muuqaalka ay baahisay kooxda, Oleynik Aleksandr ayaa wuxuu kaga codsaday dowladda Ukraine iyo Qaramada Midoobay in ay wada-xaajood ka galaan sidii loo sii dayn lahaa isaga iyo shaqaalaha kale.

Muuqaalka ay soo saartay AS, Oleynik Aleksandr ayaa codsi u jeediyay dowladda Ukraine iyo Qaramada Midoobay, isaga oo ka dalbaday in la furo wada-hadallo lagu xaqiijinayo sii deyntiisa iyo tan shaqaalaha kale.

Sidoo kale, kabtanka ayaa fariin u diray Madaxweynaha Ukraine iyo Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay, isaga oo ku booriyay in aan la dayacin xaaladdooda, lana dardar-geliyo dadaallada lagu doonayo in lagu helo xorriyaddooda.

Diyaaradda ayaa waxay u shaqaynaysay xafiiska UNSOS ee tasiilaadka u fidiya hawl-galka Midowga Afrika, dowladda federaalka Soomaaliya iyo weliba xafiiska Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, tasiilaadkaas oo ay ka mid yihiin duulimaadyada gudaha.

Horay Al-Shabaab ayaa sidan oo kale gacanta ugu dhigay diyaarado milatari iyo kuwa kale oo ku dhacay deegaanadooda, kadib markii ay ku yimadeen cilado sababay inay soo dhacaan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Maxkamadda Darajada Koowaad ee Ciidamada Qalabka Sida ayaa maanta xukuno kala duwan ku riday koox dil, dhaawac iyo dhac ka gaeysatay magaalada Muqdisho.

Xukunnada maxkamadda kasoo baxay ayaa waxay u dhignaayeen sidan:

1- Dable Xoogga Cabdiraxmaan Nuur Axmed (Nashqadeeye) ayaa lagu xukumay.

– Dil toogasho ahna qisaasta Marxuum Cabdalle Sheekh Ibraahim oo ahaa Guddoomiyaha Waaxda Dalxiiska Degmadda Dayniile, Falkaas oo ka dhacay Dayniile Todobadii Bishii Juun ee sanadkaan.

– In uu Bixiyo Mobile Iphone Mini ah iyo Bistoolad Biljim ah oo uu ka dhacay Marxuum Cabdalle Sheekh Ibraahim.

2- Dable Xoogga Xasan Ibraahim Maxamuud (Xasan Bile) ayaa lagu xukumay Toban Sano oo Xabsi Clidan ah.

3- Dable Xoogga Maxamed Abuukar Cabdulle (Yake) 4- Nuur Cabdiqaadir Aadan (Dhiinka) 5- Dable Xoogga Jibriil Xasan Maxamed Cali (Waji Caag) ayey Maxkamaddu ku wada xukuntay Min Shan Sano oo Xabsi Ciidan ah.

6- Maxamed Cabdi Cusmaan (Wadna qabad) ayaa isna lagu xukumay seddex Sano oo Xabsi ciidan ah.

Sidoo kale waxay Maxkamaddu ku kala Xukuntay In ay wada bixiyaan Moobeeladii iyo hantidii ay ka dhaceen Dhibaneyaasha.

Maxkamadda, ayaa Sidoo kale Dable Xoogga Xasan Ibraahim Maxamuud (Xasan Bile) lyo Maxamed Cabdi Cusmaan (Wadna qabad) si gaar ah ugu xukuntay In ay wada bixiyaan magta iyo Qarashka ku baxay dhibaneyaasha ay dhaawaca u geysteen.

7- Dable Xoogga Cabdishakuur Eelaay oo (Maqane) ah iyo 8- Cabdishakuur Cumar Xaashi (Cadde Seyga) oo (Maqane) ah ,ayaa lagu Xukumay Min Shan Sano oo Xabsi Ciidan ah.

9- Dable Xoogga Maxamuud Cabdulle Maxamuud (Maan-Daguuro) ayey Maxkamaddu ku Xukuntay Hal Sano oo Xabsi Ciidan ah.

10- Halka Saabir Cabdinaasir Saalim (Saabka) ay maxkamaddu siisay xorriyadiisa.

Xukunkan ayaa waxaa warbaahinta la wadaagay Gaashaanle Sare Xasan Cali Nuur Shuute Guddoomiyaha Maxkamadda Darajada Koowaad ee Ciidamada Qalabka Sida.

Muqdisho (Caasimada Online) – Senator Cismaan Abuukar Dubbe oo maanta ka hadlay kulan ka dhacay gudaha magaalada Muqdisho ayaa si toos ah weerar afka ah ugu qaaday Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud oo si weyn loogu haysto arrimaha doorashooyinka, maadaama oo uu weli ku adkeysanayo inuu qabto doorasho qof & cod ah.

Dubbe ayaa Xasan Sheekh la meeldhigay Qadaafigii la dagay Liibiya, wuxuuna sheegay inuu uga digayo in xukunka uu isku dhajiyo.

“Qadaafi wuxuu xukunka hayay 42 sano, isagoo hor istaagay horumarka shacabka Liibiya- bal ka fakar waxa dhici kara haddii Xasan Sheekh uu xilka isku dhejiyo”. ayuu Dubbe.

Senatorka ayaa sidoo kale weerar ku qaaday xubnaha golaha wasiirradda oo ugu horreeyo Axmed Macallin Fiqi oo ku eedeeyay inay u ololeynayaan inay sii haystaan xilalka.

“Bal waxaa sawirataan wasiirrada oo Bashiir iyo Fiqi oo 21 sano wasiirro idin ah oo subax kasta idin khudbadeeya maxaa dareemi lahaydeen? iyaga laftooda ayaa daali lahaa”. ayuu mar kale yiri Senatorku.

Waxaa kale oo uu kusii daray “Waxaa loo baahan yahay 4 sano kadib in la sameeyo isbeddal, dabadeedna waa fresh”.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo haatan uu dalka ku jiro marxalad xasaasi ah, waxaana sii xoogeysanaya khilaafka ka taagan hannaanka doorashooyinka dalka oo ay isku hayaan Villa Soomaaliya, mucaaradka iyo labada dowlad goboleed ee Jubaland iyo Puntand.

Shalay ayay ahayd markii uu Madaxweynuhu sii qaaday tallaabo uga sii dareyso xiisadda, uguna dhabeynayo go’aankiisa, kadib markii uu degmad Warta Nabadda ka qaatay kaarka cod-bixinta doorashooyinka oo dhawaan la filayo inay ka bilowdaan gobolka Banaadir.

Jamaame (Caasimada Online) — Howlgallo milateri oo isugu jiray duqeymo xagga cirka ah oo ay fuliyeen Mareykanka iyo weerar dhulka ah oo ay si wadajir ah u fuliyeen ciidamo huwan ah oo Soomaali ah, ayaa sababay dhimashada ugu yaraan 11 qof oo rayid ah, kuwaas oo ay ku jiraan carruur aad u da’yar, xilli bishii hore la beegsanayay saldhigyo ay ku xooggan yihiin Al-Shabaab. 

Howlgalkan oo dhacay 15-kii Nofembar ayaa lala beegsaday degmada Jamaame ee gobolka Jubbada Hoose, taas oo ah magaalo istiraatiiji ah oo muddo tobanaan sano ah ay gacanta ku hayeen dagaalamayaasha xiriirka la leh Al-Qaacida ee Al-Shabaab.

Sida ay xaqiijiyeen odayaasha deegaanka iyo goob-joogayaal la hadlay shabakadda wararka ee Drop Site News, weerarka ayaa ku billowday diyaarado sahan ah oo muddo dul wareegayay hawada, waxaana xigay duqeymo culus iyo madaafiic lala dhacay xaafado ay dad shacab ah degan yihiin.

Hogaamiye-dhaqameedka deegaanka ayaa soo ururiyay liiska magacyada dadka dhintay oo gaaraya 11 qof iyo dhaawaca lix kale. Dadka geeriyooday waxaa ku jiray toddoba carruur ah; afar kamid ah waxay ahaayeen walaalo halkaas ku wada dhintay iyaga iyo hooyadood. 

Xanuunka iyo culeyska musiibadan waxaa si tiiraanyo leh u qeexay Maxamed Xasan Cabdulle. Gabadhiisa oo toddoba bilood jir ahayd, Nurto Maxamed Xasan, ayaa ku geeriyootay firirka madaafiicda xilli ay dhabarka ku siday hooyadeed.

“Ilmuhu dhaqdhaqaaq ma lahayn, aniguna waxaan la tacaalayay sidii aan u badbaadin lahaa xaaskayga,” ayuu yiri Maxamed, isagoo ku tilmaamay duqeynta inay u soo dhacaysay “sida roobka oo kale.”

Xaaskiisa, Farxiyo Xasan Cumar, ayaa dhaawac halis ah soo gaaray, waxayna naftu ka baxday kadib shan saacadood oo dhib badan oo la isku dayayay in isbitaal loo qaado waddooyin fatahaado xireen awgood.

Taliska Mareykanka ee Afrika (AFRICOM) ayaa war-saxaafadeed ku xaqiijiyay inay duqeymo ka fuliyeen aaggaas si ay u taageeraan ciidamada Soomaaliya. AFRICOM waxay sheegtay inay sanadkan oo kaliya Soomaaliya ka fulisay in ka badan 100 duqeymood, balse kama aysan jawaabin codsiyo la xiriiray khasaaraha rayidka ee ka dhashay howlgalka Jamaame.

Ciidamada dhulka ee howlgalka qaybta ka ahaa ayaa isugu jiray Ciidanka Xoogga Dalka, kuwa Daraawiishta Jubbaland, iyo guutada Danab oo ah kumaandoos gaar ah oo uu Mareykanku tababaray.

Goob-joogayaashu waxay ku nuuxnuuxsadeen in xubnaha Al-Shabaab aysan ku sugnayn goobaha rasmiga ah ee duqeyntu ka dhacday xilligaas.

“Kama aanan fileyn inay na duqeynayaan,” ayay tiri Maariya Cabdi Xaaji Guuleed, oo ah hooyo laba carruur ah ay uga dhaawacmeen firir xilli ay quraac siinaysay.

Weerarkan ayaa kusoo beegmaya xilli ay jirto kala qaybsanaan siyaasadeed oo xooggan gudaha Soomaaliya.

Falanqeeyayaasha waxay aaminsan yihiin in maamul goboleedyada, sida Jubaland—oo dhawaan ku dhawaaqday inay ka madax-bannaan tahay nidaamka federaalka—ay wadaan howlgallo gardar-ka-ciyaar ah oo ay ku doonayaan inay Mareykanka ugu muujiyaan inay yihiin saaxiibbo la isku hallayn karo dhanka la dagaalanka argagixisada, si ay u helaan taageero toos ah.

Weerarka ayaa sidoo kale sii huriyay xiisadaha u dhexeeya beelaha, maadaama dadka dhibaatadu soo gaartay ay u badnaayeen beesha Biimaal, kuwaas oo dareensan in lagu takooray siyaasadda gobolka Jubaland.

Isbuucyo kadib weerarka, dadka deegaanku waxay sheegayaan in Jamaame ay haawanayso. Dadkii badbaaday oo u qaxay beeraha hareeraha magaalada, ayaa sheegay inay weli cabsi weyn ka qabaan diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (Drones) ee Mareykanka oo weli dul heehaabaya aaggaas.

Nairobi (Caasimada Online) – Wafdi sare oo ka socda Qaramada Midoobay, oo uu hoggaaminayo James Swan kana mid yahay Safiirka Midowga Yurub ayaa kulan gaar ah la yeeshay Madaxweynaha maamulka Jubaland, Axmed Madoobe.

Kulankan oo ka dhacay Nairobi, ayaa waxay Wakiilka Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, James Swan iyo Safiirka Midowga Yurub ee Soomaaliya, Francesca Di Mauro kala hadleen Madaxweyne Axmed Madoobe shirka mucaaradka ee dhawaan lagu qabanayo magaalada Kismaayo.

Sidoo kale waxay dhinacyadu kulankooda uga hadleen xaaladda cakiran ee siyaadda Soomaaliya, sida ay sheegtay Madaxtooyada Jubaland

“Kulanka ayaa diiradda lagu saaray xaaladda cakiran ee siyaasadda Soomaaliya, iyadoo la falanqeeyay caqabadaha taagan iyo fursadaha lagu xoojin karo geeddi-socodka dowlad-dhiska Soomaaliya,” ayaa lagu yiri qoraal kasoo baxay Madaxtooyada Jubaland.

Axmed Madoobe ayaa warbixin siiyay wafdigaan sare ee ka socda Qaramada Midoobay, ugana waramay shirka dhawaan ay xubnaha mucaaradka oo qeyb ka yihiin maamullada Jubaland iyo Puntland ku qabsanayaan Kismaayo.

Shirweynaha Kismaayo oo muddo dheer ay qaban-qaabinayeen mucaaradka ayaa lagu wadaa inuu furmo toddobaadkan, haddii uusan isbeddel ku iman.

Ujeedada ugu wayn ee shirkan ayaa ah in la helo aragti dadka Soomaaliyeed ay ku mideysan yihiin iyo hannaan doorasho oo hufan oo suurtagal ah, keeni karana wax ka wanaagsan wixii ka horeeyey ee ah in khilaafaadka lagu xalliyo.

Si kastaba, Shirweynaha Kismaayo ayaa lagu wadaa inuu noqdo midka ugu weyn ee mucaaridku qabsado, iyadoo qaban-qaabadiisa wadaan Jubaland, Puntland iyo Madasha Mucaaridka oo ku midaysan Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed, waxaana qorshuhu yahay in siyaasiyiin kale oo qeyb ka aheyn golaha ay qeyb ka noqdaan.

Shirweynahan ayaa la filayaa in looga hortago doorashooyinka qof iyo cod ee hirgelinteeda ay wado Dowladda Federaalka , xilli dhawaan uu goluhu si cad u sheegay inay ka soo horjeedaan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Falcelin xooggan ayaa ka dhalatay tallaabadii uu xalay qaaday Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Federaalka Soomaaliya Xamza Cabdi Barre oo ku dhawaaqay go’aan farxad-geliyay ardaydii dugsiyada sare sanad dugsiyeedkii 2015/2016.

Xamza ayaa shaaciyay in la cafiyay dhammaan ardaydii Soomaaliyeed ee xilligaas aan galin Imtixaanka Fasalka 12-aad, wuxuuna amray in loo beddalo shahaadooyinka, isla markaana ay tegi karaan Xarunta Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare  ee dalka.

Xukuumadda ayaa sheegtay in ardaydan oo gaaraya illaa 28 kun loo aqoonsaday daruufihii keenay in ay geli waayeen imtixaanka, maadaama ay jireen xaalado maangal ah oo amni.

“Ardaydan oo tiradoodu tahay 28 kun oo arday ayaa imtixaanka uga baaqday duruufo loo aqoonsaday maangal, sidaas darteed, ayaa waxa ay soo jeedisay Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare in loo fasaxo in ardaydaas ay u oggolaato Washaaraddu in ay u beddesho shahaadada fasalka 12aad ee dalladaha, kuwaas oo ay dhammaan xogtooda hayso Wasaaradda Waxbarashada” ayaa lagu yiri go’aanka soo baxay.

Tallaabadan ayaa si weyn loogu boggaadiyay Ra’iisul wasaaraha Soomaaliya, maadaama ay jireen arday badan oo shahaadada dugsiga sare ay ka maqneyd, maadaama aanay xilligaas gelin imtixaanka dowladda, sababo la xiriira xaaladihii ammaan ee markaasi jiray.

Haddaba sidee looga falceliyay tallaabada uu qaaday Ra’iisul wasaare Xamza Cabdi Barre?

Xuseen Cali Gacal: “War lagu farxo waayey dad badan baa u xayirnaa, Ilaahey mahaddii waayey”.

Hoodo Xayinimo: “Waa fursad farxad leh aniga haddii aan teamkaas kamid ahaan lahaa 98% baan heysan lahaa balse sidoo kale waqti fiican oo aysan jirin daruuf baan kusoo aaday, waana guuleysatay waliba tiro lagu farxo”.

Xasan Saxnuuni: “Waa arrin wanaagsan oo bogaadin mudan arday badan oo Soomaaliyeed ayaa ka walwalsanaa”.

Qadra Xabeeb: ” 2016/17 iyagana wax kama badalna ee qorshahooda keena, 28k qof waa ka badanahay sidaan filaayo”.

Ugaas Salaad Maxamed: “Waa arin bogaadin mudan RW Xamza allaha ku sharfo guuleyso, waxaan u rajeynayaa dhammaan ardaydaas Soomaaliyeed inay arinkaas ku farxi donaan”.

Nasteexo Xasan: “Abaal wayn buu na gashtay haddii aan nahay ardaydi 2015/2016. Thanks Ra’iisul wasaare”.

Muqdisho (Caasimada Online) – Masuuliyiinta Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa ka gaabsaday inay faallo ka bixiyaan warbixin sir ah oo laga dusiyay hay’adaha sirdoonka ee dalka Turkiga, taas oo si qoto dheer u lafa-guraysa khataraha dalka uu wajahayo, si gaar ahna Muqdisho. 

Inkastoo saraakiisha dowladda ay si hoose u qireen inay la socdaan jiritaanka warbixinta ciwaankeedu yahay “Hannaanka Iskaashiga Dhinacyada Badan” (A Multidimensional Partnership Model)—taas oo ay diyaarisay Akadeemiyada Sirdoonka Qaranka ee Turkiga, laguna qiimaynayo xiriirka Ankara iyo Muqdisho—haddana way ka caga-jiideen inay arritan kaga hadlaan si shaacsan.

Waa kan qoraalkii oo dib u habeyn qoto dheer lagu sameeyay. Waxaan adeegsaday eray-bixin saxaafadeed oo miisaan leh, kana fogaanaya turjumaadda tooska ah (word-for-word), si uu u noqdo mid dhuuxa ka hadlaya, isku xiran, oo leh dhadhanka Af-Soomaali qani ah oo ay qoreen xeeldheerayaal dhanka qoraalka ah.

Hay’adda Nordic Monitor, oo ah shabakad cilmi-baaris oo ku takhasustay arrimaha amniga iyo sirdoonka, ayaa soo bandhigtay xogtan xasaasiga ah. Falanqayn ay samaysay oo salka ku haysa xogta sirdoonka Turkiga, ayay hay’addu kaga digtay in Soomaaliya ay galayso marxalad “nugul” oo aad u khatar badan, taas oo ay qaabeynayaan shan qodob oo waaweyn oo kala ah: khatarta kooxaha xagjirka ah, kala-qaybsanaanta siyaasadeed, hay’adaha dowladda oo tabar daran, cadaadiska shisheeye, iyo dhaqaale xumo baahsan.

Sida ay qortay Nordic Monitor, Soomaaliya waxay noqonaysaa masrax ay ka jirto xaalad jilicsan oo u baahan in hannaanka iskaashiga si taxaddar leh loo fasiro. Hase yeeshee, masuuliyiinta labada dal ee Soomaaliya iyo Turkiga ayaa u muuqda kuwa iska indha-tiraya digniinaha ku xusan warbixinta, amaba u dhigaya xiriirka labada dal mid guul ah, iyagoo aan marnaba soo hadal qaadin khataraha qarsoon ee hoosta ka guuxaya.

Shanta khatarood ee warbixintu iftiimisay—oo kala ah Al-Shabaab, nidaamka federaalka ee aan weli xalka laga gaarin, daciifnimada hay’adaha dowliga ah, isbeddelka cimilada, iyo loolanka juqraafi-siyaasadeed—ayaa loo soo bandhigay, ma ahan oo kaliya caqabado caadi ah, balse inay yihiin tilmaamayaal muujinaya jawi halis sare ku ah dowladda Turkiga lafteeda. 

“Khatarta ugu weyn ee koowaad waa joogitaanka joogtada ah iyo awoodda kooxda Al-Shabaab,” ayay tiri Nordic Monitor. 

Falanqaynta ayaa xustay in inkastoo hawlgalladii wadajirka ahaa ee ay qaadeen ciidanka xoogga dalka iyo maleeshiyaadka deegaanka sanadkii 2022 ay dhaliyeen guulo la taaban karo, haddana ciidamada federaalka aysan awoodin inay sii wadaan dardartii dagaalka. Hagal-daacaas wuxuu u sahlay kooxda xagjirka ah inay dib u soo rogaal-celiso oo ay soo ceshato saamaynteedii sanadkii 2023.

Warbixintu waxay si qoto dheer u tiri: “Al-Shabaab waxay weli sii wadaa fulinta qaraxyada iyo dilalka qorsheysan, iyadoo dhanka kalena maamusha nidaam dowladnimo oo dadban (shadow governance) oo si buuxda uga hirgalay dhulka miyiga ah.”  

Sidoo kale, warbixintu waxay xustay jiritaanka kooxda Daacish (ISIS) oo iyaduna qayb ka ah khataraha amniga ee aan la dhayalsan karin. 

Khatarta labaad ee caqabadda ku ah hirgelinta hannaanka iskaashiga Turkiga ayaa lagu sheegay nidaamka federaalka ee aan weli cagihiisa ku istaagin.

“Saraakiisha sirdoonku waxay farta ku fiiqeen dastuurka qabyada ah ee Soomaaliya iyo mugdiga ku jira awood-qaybsiga u dhexeeya Muqdisho iyo dowlad goboleedyada,” gaar ahaan Puntland iyo Jubbaland, kuwaas oo xiriirka u jaray dowladda dhexe waqtiyo kala duwan, taas oo muujinaysa kala daadsanaanta siyaasadeed ee dalka.

Khatarta saddexaad waxay la xiriirta daciifnimada hay’adaha dowliga ah.

“Dadka wax falanqeeya waxay xaaladda ku tilmaameen ‘xiisad maamul’ oo ay astaan u tahay awoodda fulinta oo liidata, nidaamka kormeerka oo kooban, iyo ku tiirsanaanta deeqaha shisheeye, taas oo ka hor istaagaysa Soomaaliya inay si madax-bannaan u bixiso adeegyada aasaasiga ah ee bulshada.”

Khatarta afaraad waxay salka ku haysaa masiibooyinka dabiiciga ah ee ku soo noqnoqda Soomaaliya.

“Abaraha soo noqnoqday ee lala xiriiriyo isbeddelka cimilada ayaa burburiyay nolol-maalmeedka dadka, sii kordhiyay cunto yarida, waxayna abuureen ‘baylah’ ay kooxaha xagjirka ahi uga faa’iidaystaan qorashada dagaalyahanno cusub,” ayay tiri Nordic Monitor.

Warbixintu waxay intaas raacisay in cadaadiska cimilada ee mustaqbalka uu keeni karo barakac baahsan oo culayska ku sii kordhiya hay’adaha dowladda, islamarkaana sii xumeeya xaaladda amniga ee markii horeba jilicsanayd.

“Mowqifka istiraatiijiga ah ee Soomaaliya kaga taallo marinka Badda Cas ayaa dalka u nugleynaya loolanka u dhexeeya quwadaha gobolka iyo kuwa caalamiga ah,” ayaa lagu yiri warbixinta, iyadoo tusaale loo soo qaatay xiisaddii diblomaasiyadeed ee ka dhalatay heshiis-is-afgaradkii (MOU) 2024 dhex maray Itoobiya iyo maamulka Somaliland, kaas oo Muqdisho ay ganafka ku dhufatay.

Arrintan ayaa loo arkay tusaale cad oo muujinaya sida loolanka gobolku uu si lama filaan ah ugu sii xoogaysan karo.  

“Falanqeeyayaasha sirdoonku waxay sheegayaan in xasillooni-darradan ay khatar toos ah ku tahay marinnada ganacsiga ee Gacanka Cadmeed iyo Bab el-Mandeb,” ayay xustay Nordic Monitor. 

Halka xogtaasi ay tahay mid diginin leh, dhinaca kale, wargeyska Daily Sabah—oo xiriir dhow la leh dowladda Turkiga—ayaa si joogto ah u soo bandhiga siyaasadda arrimaha dibadda ee Ankara mid rajo wanaagsan xambaarsan, iyadoo xoogga saareysa guulaha la gaaray iyo sharciyeynta joogitaanka sii kordhaya ee Turkiga ee Geeska Afrika. 

Wakaaladda Wararka Soomaaliya ee SONNA ayaa iyaduna inta badan sawirta iskaashiga Soomaaliya iyo Turkiga mid ah isbahaysi istiraatiiji ah oo qoto dheer, kaas oo daboolaya amniga, ganacsiga, kaabayaasha dhaqaalaha, tamarta, iyo gargaarka bani’aadannimo.

Warbaahinta dowladdu waxay Ankara ku tilmaamtaa saaxiib fure u ah dib-u-dhiska dowladnimada iyo horumarinta Soomaaliya, taas oo ay caddayn u yihiin heshiisyada waaweyn ee shidaal baarista, iskaashiga milateri, iyo mashaariicda kaabayaasha dhaqaalaha sida isbitaallada iyo waddooyinka.

Brussels (Caasimada Online) — Kadib laba sano oo uu jiray cagajiid iyo diidmo dadban, Midowga Yurub ayaa ugu dambeyn muujiyay inuu diyaar u yahay maalgelinta ciidamada nabad-ilaalinta ee Midowga Afrika ka jooga Soomaaliya (AUSSOM).

Tallaabadan oo muujinaysa “sii socoshada taageerada” ayaa ah astaantii ugu caddeyd ee tilmaamaysa in ururka uu dib u la wareegayo doorkiisii ahaa maalgeliyaha ugu weyn, taas oo rajo u noqonaysa hawlgalka dhaqaale xumadu daashatay ee xilligan kala-guurka ah. 

“Waxaa naga go’an xaqiijinta sii socoshada taageerada Midowga Yurub. Hab-raaca rasmiga ah iyo faahfaahinta xirmada taageerada waxaan shaacin doonnaa marka lasoo gabagabeeyo,” ayuu yiri afhayeen u hadlay Midowga Yurub oo u warramayay wargeyska The EastAfrican, mar wax laga weydiiyay in taageeradu ay tahay mid hal sano ah ama ay daboolayso muddada shanta sano ah ee hawlgalka. 

In kasta oo Midowga Yurub uusan weli bixin qaaraan dhaqaale oo ku aaddan hawlgalka cusub ee Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM) ee sanadka 2025, haddana ilo xog-ogaal ah ayaa tilmaamaya in wada-hadalladii u dambeeyay ee dhex maray saraakiisha farsamada ee Brussels iyo Midowga Afrika ay yihiin kuwo rajo wanaagsan leh.

“Baaxadda iyo cadadka taageerada waxaa ka wada-hadla, iskuna raaca 27-ka Dal ee xubnaha ka ah Midowga. Waxaan ku dhawaaqi doonnaa marka heshiis buuxa laga gaaro xirmada guud,” ayuu yiri afhayeenka.

Dokumeentiyo horyaalla Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa muujinaya in la filayo in Midowga Yurub uu ku dhawaaqo maalgelinta AUSSOM horraanta sanadka 2026.

Sanadkan, taageerada Brussels ee Soomaaliya waxay u badnayd gargaar bani’aadannimo, iyadoo gaartay €67.33 milyan — taas oo ka yar €82.16 milyan oo ay bixiyeen sanadkii 2024.

Xaaladda amniga iyo caqabadaha jira 

Taageerada maaliyadeed ayaa ah mid lama huraan ah xilli Soomaaliya ay wajaheyso caqabado amni oo kaga imaanaya kooxda Al-Shabaab. Hay’adda Xasaradaha Caalamiga ah (International Crisis Group) ayaa ka digtay in hoos u dhaca ku yimid kharashaadka amniga iyo horumarinta ee saaxiibbada caalamiga ah, sida Maraykanka, ay wiiqi karto difaaca Soomaaliya.

Tusaale ahaan, 4-tii Oktoobar, maleeshiyaad ka tirsan Al-Shabaab oo isku ekeysiiyay ciidamada amniga ayaa weerar ku qaaday xabsiga Godka Jilicow ee magaalada Muqdisho, oo ku dhow madaxtooyada. Sida ay werisay hay’adda xogta colaadaha ee ACLED, xabsigaas waxaa ku jiray xubno ka tirsan kooxdaas xiriirka la leh Al-Qaacida iyo maxaabiis kale oo khatar ah.

Intii u dhaxaysay bilaha Juun iyo Oktoobar, hawlgallo wadajir ah oo ay sameeyeen ciidamada Soomaaliya iyo kuwa nabad-ilaalinta Afrika ayaa lagu gaaray guulo wax ku ool ah, iyadoo Al-Shabaab laga qabsaday saddex magaalo oo istiraatiiji ah.

Hase yeeshee, dadka fallanqeeya amniga ayaa sheegaya in kooxda ay weli ku dhuumaalaysanayso masaafo qiyaastii 40 kiiloomitir u jirta Muqdisho, isla markaana ay maamusho qaybo badan oo ka mid ah bartamaha Soomaaliya.

Muranka maalgelinta iyo doorka Maraykanka 

Dadka dhaliila siyaasadda Brussels ayaa ku eedeeyay Midowga Yurub inay “daawanayeen” xilli hawlgalka Afrika uu la daalaa-dhacayay dhaqaale xumo, kadib markii Maraykanku uu diiday inuu taageero qorshihii ahaa in hawlgalka laga maalgeliyo qaaraanka Qaramada Midoobe, iyadoo la raacayo Qaraarka Golaha Ammaanka ee tirsigiisu yahay 2719.

Qaraarkan oo la ansixiyay 2023, wuxuu higsanayay inuu daboolo 75% miisaaniyadda shanta sano ee AUSSOM oo dhan $832.5 milyan, taas oo noqon lahayd isha ugu waarta ee dhaqaalaha, iyadoo Midowga Afrika laga rabay inuu inta dhiman ka raadiyo saaxiibbada kale ee Soomaaliya.

Dhinaca kale, waxaa soo baxay deeq-bixiyeyaal cusub. Dalalka Japan, Kuuriyada Koonfureed, iyo Shiinaha ayaa si wadajir ah u bixiyay $4.5 milyan. Bishii Sebteembar ee sanadkan, Talyaaniga iyo Spain ayaa iyaguna ballanqaaday min $1 milyan.

Qaaraanka ugu weyn ee lacageed waxaa bixiyay dowladda Ingiriiska — oo ah qalin-hayaha arrimaha Soomaaliya — taas oo bishii Sebteembar ku dhawaaqday $22 milyan, halka Midowga Afrika uu Sanduuqiisa Nabadda (Peace Fund) kasoo saaray $20 milyan.

Si kastaba ha ahaatee, tiradaani waxay weli aad uga hooseysaa miisaaniyadda sanadlaha ah ee hawlgalka oo gaaraysa $166.5 milyan.

Dano gaar ah iyo siyaasadda Khaliijka 

Iyadoo lagu guda jiro raadinta deeq-bixiyeyaal cusub, dalalka Qatar, Imaaraadka Carabta, Sacuudiga iyo Kuweyt ayaa markii hore taageeray hawlgalka — oo ay ku jirtay yaboohii Qadar ee ahaa inay martigeliso shirkii deeq-bixiyeyaasha ee Dooxa, kaas oo markii dambe fashilmay.

Sida wararku sheegayaan, waddamada Khaliijka ayaa tan iyo markaas ka gaabsaday taageerada tooska ah ee AUSSOM.

Beddelkeeda, dalalkan ayaa haatan doorbiday inay xiriir toos ah iyo mid laba-geesood ah (bilateral) la yeeshaan dowladda Muqdisho. Qatar iyo Imaaraadka ayaa dano dhaqaale ka leh tamarta iyo kaabayaasha Soomaaliya, halka waddamada kale ee Khaliijka ay leeyihiin dano istiraatiiji ah oo ku aaddan amniga badaha, si loo sugo xeebta dheer ee Soomaaliya oo dhererkeedu yahay 3,330 kiiloomitir.

Warbixinno kala duwan ayaa tilmaamaya in Midowga Yurub uu qoondeeyay €60 milyan oo loo kala qeybinayo hawlgalka AUSSOM iyo Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed. Hase yeeshee, ilo xog-ogaal ah ayaa sheegaya in wada-hadalladii u dambeeyay awgood, Brussels ay ka fiirsanayso inay soo bandhigto shax dhaqaale oo cusub.

Tani waxay calaamad u tahay isbeddel weyn oo ku yimid mowqifkii Brussels ee labadii sano ee lasoo dhaafay.

 Midowga Yurub ayaa horey ugu hanjabay inuusan maalgelin doonin hawlgal cusub oo Soomaaliya laga sameeyo haddii aan deeq-bixiyeyaasha kale si caddaalad ah ula qeybsan culeyska miisaaniyadda hawlgallada nabad-ilaalinta ee Midowga Afrika.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xildhibaan Cabdullahi Aadan Kulane oo loo yaqaano “Kulane Jiis” oo maanta qoraal soo saaray ayaa soo bandhigay laba qodob oo uu sheegay inuu burburiyay Madaxweyne Xasan Sheekh, kuwaas oo saldhig u ah siyaasaddiisa gaarka ah.

Kulane Jiis oo qoraalkiisa ciwaan uga dhigay 𝐈𝐒-𝐁𝐔𝐑𝐈𝐍𝐓𝐈𝐈 𝐔𝐆𝐔 𝐖𝐀𝐘𝐍𝐀𝐘𝐃 𝐄𝐄 𝐗𝐀𝐒𝐀𝐍 𝐒𝐇𝐄𝐄𝐊𝐇 ayaa si gaar ah uga falceliyay tallaabadii uu shalay qaaday Ra’iisul wasaaraha Xukuumadda Soomaaliya Mudane Xamza Cabdi Barre oo cayriyay laba kamid ah golihiisa wasiirrada, isaga oo soo magacaabay xubno kale oo kamid noqday xukuumadda Dan-Qaran.

Xildhibaanka ayaa tusaale usoo qaatay wasiir Cilmi Nuur oo laga qaaday wasaaradda howlaha guud, dib u dhiska iyo guriyeenta, isaga oo xusay in lagu abaal-dhacay, iyo wasiirka cusub ee wasaaradda ganacsiga Jamaal Maxamed Xasan, oo uu sheegay in isna looga baxay ballantii lala galay ee ahayd in la siinayo wasiirka deegaanka iyo isbeddalka cimilada.

“Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu sheegan jiray laba arrin oo uu maanta hal mar wada buriyay; saaxiibtinimo iyo ballan.

1. Tan saaxiibtinimada wuxuu eryay Dr. Cilmi Nuur oo muddo dheer saaxiib la ahaa, kana mid ah Xildhibaannadii garab istaagay isaga oo Madaxweynaha iyp isaga oo mucaarad ah.
2. Tan labaad, ballantii uu ka qaaday Wasiir Jamaal Maxamed Xasan ee ahayd inuu siinayo Wasiirka Isbaddalka Cimilada xilligii doorashada Waqooyi Bari wuu ku ballan furay, inkastoo Wasaaaradda Ganacsiga ay lafteedu tahay caymo” ayuu qoraalkiisa ku yiri Kulane.

Waxaa kale oo uu intaas ku daray in arrintan ay muujineyso in Madaxweynuhu ka tegay labadii arrimood ee uu ku wanaagsanaa, gaar ahaan saaxibtinimada iyo ballanta, sida uu hadalka u dhigay.

“Xasan waa nin ballan leh iyo waa nin saaxiibo siyaasadeed leh halkaas haku harto” ayuu mar kale yiri Xildhibaanku.

Hargeysa (Caasimada Online) – Madaxweynaha Somaliland, Mudane Cabdiraxmaan Maxamed Cabdilaahi (Cirro) oo weli ku howlan xal-u-helidda xaaladda cakiran ee ka taagan gobolka Awdal ayaa  ayaa saaka isbitaalka guud ee Hargeysa ku booqday qaar ka mid ah dadkii ku dhaawacmay shaqaaqadii dhawaan ka dhacday gudaha magaalada Boorama.

Cirro oo ay booqashadaan ku wehlinayeen qaar kamid ah golihiisa wasiirrada ayaa mid mid u booqday bukaannada, isaga oo ka xog wareystay xaaladdooda caafimaad, una muujiyey dareen naxariis leh.

Sidoo kale wuxuu si gaar ah ugu xaqiijiyey in xukuumadda Somaliland ay si buuxda u barbar taagan tahay dhammaan dadkii ku waxyeelloobay dhacdadaas, waxna ay la qaban doonto.

Madaxweynaha ayaa sidoo kale wasaaradda caafimaadka Somaliland, maamulka iyo shaqaalaha isbitaalka guud ee magaalada Hargeysa uga mahad-celiyay dedaalka joogtada ah ee ay ku bixiyeen daryeelka bukaannada, wuxuuna kusii bogaadiyey sida xilkasnimada leh ee ay u gudanayaan waajibaadkooda caafimaad ee ay bulshada u hayaan.

Cabdiraxmaan Cirro ayaa mar kale tacsi u diray qoysaska ay waxyeelladu gaartay, isaga oo Allah SWT uga baryey in uu caafimaad deg-deg ah siiyo dadka dhaawacmay.

Rabshadaha Boorama ayaa soo bilowday todobaad kadib markii xukuumadda Somaliland ay ku dhawaaqday inay fasaxday bandhiga xeer Ciise oo lagu qabanayo Saylac, waxaana ku dhintay 16 qof, halka ay ku dhaawacmeen in ka badan 60 kale.

Xiisadda ayaa ka dhalatay fasaxa bandhiga xeer Ciise oo lagu qabanayo Saylac, kaasi oo beelaha Gadabuursi u arkaan mid looga sheeganayo dhulkooda, halka Ciise uu qabashada bandhigan u arko mid uga adkaaday beelahan, oo iyagu isku hayaan deegaankaasi.

Muqdisho (Caasimada Online) –  Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Soomaaliya Mudane Xamza Cabdi Barre oo xarigga ka jaray Masraxa Prof. Shariif Saalax ee Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed ayaa xalay ku dhawaaqay go’aan farxad-geliyay kumanaan Soomaali ah, gaar ahaan ardaydii dugsiyada sare sanad dugsiyeedkii 2015/2016.

Xamza ayaa shaaciyay in la cafiyay dhammaan ardaydii Soomaaliyeed ee xilligaas aan galin Imtixaanka Fasalka 12-aad, wuxuuna amray in loo beddalo shahaadooyinka, isla markaana ay tegi karaan Xarunta Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare ee dalka.

Xukuumadda ayaa sheegtay in ardaydan oo gaaraya illaa 28 kun la aqoonsaday daruufihii keenay in ay geli waayeen imtixaanka, maadaama ay jireen xaalado maangal ah oo amni.

“Ardaydan oo tiradoodu tahay 28 kun oo arday ayaa imtixaanka uga baaqday duruufo loo aqoonsaday maangal, sidaas darteed, ayaa waxa ay soo jeedisay Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare in loo fasaxo in ardaydaas ay u oggolaato Washaaraddu in ay u beddesho shahaadada fasalka 12aad ee dalladaha, kuwaas oo ay dhammaan xogtooda hayso Wasaaradda Waxbarashada” ayaa lagu yiri go’aanka soo baxay.

Tallaabadan ayaa si weyn loogu boggaadiyay Ra’iisul wasaaraha Soomaaliya, maadaama ay jireen arday badan oo shahaadada dugsiga sare ay ka maqneyd, maadaama aanay xilligaas gelin imtixaanka dowladda, sababo la xiriiray xaaladihii ammaan ee markaasi jiray.

Dhanka kale, Ra’iisul Wasaaraha oo sidoo kale ka hadlayay muhiimadda furitaanka masraxa cusub ee loogu magac daray Guddoomiyihii hore ee Jaamacadda Ummadda sidoo kalena ka mid ahaa guddigii qorista Farta Soomaaliga Prof. Shariif Saalax Maxamed Cali ayaa sheegay in furitaankiisa uu yahay tallaabo muhiim ah oo lagu xoojinayo horumarinta waxbarashada, dhaqanka, fanka iyo cilmi-baarista, isla markaana uu dhiirrigelinayo hal-abuurka iyo doorka ay jaamacaduhu ku leeyihiin kobcinta aqoonta iyo wacyigelinta Bulshada.

“Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed waa hoggaamiye, Waxaa ay hoggaamisaa Tacliinta sare ee dalka, Waxaana rajeynayaa in ay noqoto hoggaamiye wanaagsan, si ay booskaas u buuxisana waxaan ku dadaali doonaa in aan hormarinno”. Ayuu yiri Ra’iisul Wasaare Xamsa

Waxaa kale oo uu bulshada Soomaaliyeed la wadaagay in sanadka soo aaddan ee 2026 ay dalka ka bilaaban doonto qodista iyo soo saarista shidaalka, taas oo wax weyn ka badali doonta nolosha dadka Soomaaliyeed.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xubnaha mucaaradka ee la magac baxay Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed oo xalay kulan gaar ah ku yeeshay magaalada Muqdisho ayaa uga hadlay xaaladda guud ee dalka, gaar ahaan doorashooyinka iyo shirkooda Kismaayo.

Ilo wareedyo lagu kalsoonaan karo oo ku dhow shirka ayaa innoo xaqiijiyay in xubnaha Madasha ay go’aamiyeen in si buuxda looga qayb-galo shirweynahaas oo ay qabaneyso dowlad-goboleedka Jubbaland, maadaama looga hadlayo xaaladda cakiran ee dalka.

Waxaa kale xubnaha ay isku raaceen in 17-ka bishaan ay u baxaan Kismaayo, si uu u furmo shirka oo muddo dheer la qaban qaabinayay, isla markaana si gaar ah isha loogu hayo.

Wararka ayaa intaasi kusii daraya in Madaxweyne Axmed Madoobe uu kulanka uga qayb-galay khadka taleefoonka, isla markaana uu aragtidiiisa ku biiriyay Madasha Samatabixinta.

Sidoo kale, waxa qorshuhu yahay in shirka ay ka qayb-galaan xildhibaanno ka tirsan labada gole ee Baarlamaanka, aqoonyahanno iyo bulshada rayidka ah, si iyana loo dhageysto talooyinkooda.

Ujeedada ugu wayn ee shirkan ayaa ah in la helo aragti dadka Soomaaliyeed ay ku mideysan yihiin iyo hannaan doorasho oo hufan oo suurtagal ah, keeni karana wax ka wanaagsan wixii ka horeeyey ee ah in khilaafaadka lagu xalliyo.

Si kastaba, Shirweynaha Kismaayo ayaa lagu wadaa inuu noqdo midka ugu weyn ee mucaaridku qabsado, iyadoo qaban-qaabadiisa wadaan Jubaland, Puntland iyo Madasha Mucaaridka oo ku midaysan Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed, waxaana qorshuhu yahay in siyaasiyiin kale oo qeyb ka aheyn golaha ay qeyb ka noqdaan.

Shirweynahan ayaa la filayaa in looga hortago doorashooyinka qof iyo cod ee hirgelinteeda ay wado Dowladda Federaalka , xilli dhawaan uu goluhu si cad u sheegay inay ka soo horjeedaan

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyaha maamulka gobolka Banaadir, ahna duqa magaalada Muqdisho, Xasan Maxamed Xuseen (Muungaab) oo maanta kaarka cod-bixinta ka qaatay degmada Kaaraan oo uu horay isaga diiwaan-geliyay ayaa ka hadlay arrimo xasaasi ah oo la xiriira doorashada iyo amniga, isaga oo jawaab kulul siiyay Sheekh Shariif.

Madaxweynihii hore ee dowladdii KMG oo dhawaan ka hadlay xaaladda guud ee Muqdisho ayaa nasiib darro ku tilmaamay amniga ka jira caasimada, taas oo dhalisay dood culus, maadaama haatan Muqdisho laga dareemayo xasilooni weyn oo dhinaca ammaanka ah.

“In la yiraahdo magaalada waa amni doorasho xur ah oo xalaal ah ayaa ka jirta aniga waxaan u arkaa nasiib daro aad u weyn iyo wakhti la beel-dareynaayo iyo lacag lagu ciyaaraayo” ayuu Shariif ku yiri wareysi uu siiyay laanta afka Soomaaliga ah ee BBC-da.

Duqa Muqdisho oo ka jawaabay hadalkaas ayaa sheegay inuu aad uga xun yahay hadalka kasoo yeeray Shariif, wuxuuna tilmaamay in laga soo gudbay xilligii dilalka iyo qaraxyada,

“Fooriyihii iyo madax jabin miyaa nasii wanaag ah marka?, Xamar hal qarax oo kun qofood ku dhimata waa ka gudubtay”. ayuu yiri Guddoomiye Muungaab.

Waxaa kale oo uu sii raaciyay “Nabad-gelya xumada ayaa nasiib darro ah ee nabaddu waa nasiib uu Ilaahey na-siiyay oo inaan ilaashano ay tahay”.

Sidoo kale, wuxuu hoosta ka xariiqay in qofka siyaasad rabo uu ka raadin karo halka ay ka jirto, loona baahan yahay inuu u diyaar garoobo doorashooyinka qof iyo codka ah.

“Waddo kale oo furan ma jirto oo aan ka ahayn doorasho toos ah, sida uu innoo sheegay hoggaamiyaheenna dal-xoreeye” ayuu mar kale yiri duqa magaalada Muqdisho.