Addis Ababa (Caasimada Online) – Itoobiya ayaa ku dhawaaqday qorshe ay ku dhisayso saddex biyo-xireen oo cusub oo laga sameynayo webiga Blue Nile, arrintaas oo dhalisay caro xooggan oo ka taagan Masar, halkaas oo laga qabo cabsi ah in mashaariicdan ay sii kordhin doonaan biyo-yaraanta marka ay shaqo bilaabaan.
Addis Ababa ayaa horey u casuuntay shirkado leh khibrad la xaqiijiyay oo ku saabsan dhismaha biyo-xireennada inay soo gudbiyaan dalabyadooda qandaraas ee mashruucyadan cusub muddada soo socota.
Sida ay sheegtay dowladda Itoobiya, saddexdan biyo-xireen waxaa la dhisi doonaa muddo u dhexeysa afar illaa toddoba sano, waxaana la qorsheeyay inay dhammaantood si isku mar ah u bilaabaan howlgalka.
Mashruuc kasta wuxuu ku kacayaa $3.5 bilyan, iyadoo dowladda Itoobiya ay sheegtay in saddexdan biyo-xireen ay xoojin doonaan awoodda biyaha iyo korontada dalka, isla markaana ay horumarin doonaan waaxda tamarta nadiifta ah, si waafaqsan qorshaha qaranka ee horumar dhaqaale oo waara.
Marka ay hawlgalaan, dowladda Itoobiya waxay sheegtay in saddexdan mashruuc ay kordhin doonaan wax-soo-saarka korontada dalka boqolkiiba 20 illaa 25, ay hagaajin doonaan maaraynta biyaha Geeska Afrika, isla markaana ay kor u qaadi doonaan wax-soo-saarka warshadaha iyo beeraha.
Hase yeeshee, khubaro Masri ah ayaa ka digaya in isla mashaariicdan ay sii xumeyn doonaan dhibaatada biyo-yaraanta ee Masar, maadaama ay yareyn doonaan qulqulka biyaha Nile ee gaara dalalka hoose, taas oo sii hurin doonta xiisadda u dhexeysa Qaahira iyo Addis Ababa.
Cabbaas Sharaky, oo ah borofisar ku takhasusay khayraadka biyaha kana tirsan Jaamacadda Qaahira, ayaa ku tilmaamay qorshahan mid astaan u ah “isbeddel weyn” oo ku yimaada sida loo maamulayo biyaha Blue Nile.
“Biyo-xireennadan waxay si daran u kordhin doonaan biyo-yaraanta ka jirta Masar,” ayuu yiri Sharaky.
Isagoo la hadlayay warbaahinta The New Arab, wuxuu intaas ku daray in saddexdan biyo-xireen ee cusub ay si weyn u kordhin doonaan awoodda kaydinta biyaha ee Itoobiya, taas oo ugu dambeyn siin doonta dalkaas gacan ku hayn ballaaran oo ku saabsan sida biyaha Nile ugu qulqulayaan dalalka hoose.
“Marka laga soo tago inay yareynayaan biyaha webiga ee gaara Masar, saddexdan biyo-xireen waxay sidoo kale ka dhigi doonaan Biyo-xireenka Sare ee koonfurta Masar mid aan si buuxda koronto u dhalin karin,” ayuu yiri Sharaky.
“Taasina waxay horseedi doontaa hoos u dhac ku yimaada koronto-soo-saarka Masar iyo khasaare dhaqaale,” ayuu raaciyay.
Xilli aad u xasaasi ah
Masar horey ayay u ahayd dal ay biyo yari ka jirto, iyadoo saamigeeda sanadlaha ah ee biyaha Nile, oo ah isha ugu weyn ee biyaha macaan, uu daboolo keliya qayb ka mid ah baahideeda.
Qorshaha cusub ee Itoobiya ayaa imanaya xilli uu cirka isku sii shareerayo muranka kala dhexeeya Qaahira, iyadoo labada dhinac ay weli isku hayaan biyo-xireenka weyn ee Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD), oo ah mashruuca koronto-dhalinta ee weyn ee Itoobiya ka sameysay Blue Nile.
GERD-ka, oo hadda shaqeynaya kadib in ka badan toban sano oo dhismo ah, ayaa xannibay xaddi badan oo biyo ah oo gaari lahaa Masar, taasoo khatar gelisay sahayda biyaha dalkaas, beerihiisa iyo hamigiisa horumarineed, waxayna dhalisay cambaareyn iyo eedeymo uga yimid Qaahira.
Masar, oo ku tiirsan webiga Nile boqolkiiba 98 baahideeda biyaha macaan, ayaa isku dayeysa inay la qabsato xaddidaadaha GERD-ku ku soo rogay biyaha webiga, iyadoo si weyn u maalgelisay sifeynta biyaha wasakhda ah, macaaneeynta biyaha badda, iyo xakameynta isticmaalka biyaha.
Tobankii sano ee la soo dhaafay, dowladda Masar waxay balaayiin dollar gelisay dhismaha xarumo sifeynaya biyaha wasakhda ah iyo kuwo biyaha badda ka dhigaya kuwo la cabbi karo, kuwaas oo laga hirgeliyay meelo kala duwan oo dalka ah.
Masar ayaa sidoo kale yareyneysa isticmaalka biyaha ee beeraha, iyadoo soo kordhineysa teknoolojiyado waraab oo casri ah, isla markaana dib u habeyn ku sameyneysa shabakadda kanaallada waraabka beeraha.
Khubaro ayaa sheegtay in tallaabooyinkaas ay qayb ahaan yareeyeen khasaaraha biyaha ka dhashay GERD, inkastoo baahida biyaha ee Masar ay sii kordheyso maadaama tirada dadka dalku ay si xawli ah u sii badaneyso.
“Tallaabooyinka ay dowladdu qaaday sanadihii la soo dhaafay waxay gacan ka geysteen dhimista saameynta biyo-xireenka,” ayuu The New Arab u sheegay khabiirka madaxa-bannaan ee biyaha Noureddine Abdelmonem.
Hase yeeshee, wuxuu walaac ka muujiyay waxa uu ku tilmaamay maarayn “hal dhinac ah” oo lagu sameeyo biyo-xireenka.
Sida uu sheegay, qaabkaas maamul wuxuu albaabka u furay sii-deyn aan la xakameynin oo lagu sameeyo biyaha webiga, taasoo dhibaatooyin ku keentay Masar iyo Suudaan, oo ay ku jiraan fatahaado iyo khasaare dhaqaale oo marar kala duwan dhacay sanadihii dhowaa.
Masar, oo sanad walba hesha 55.5 bilyan oo mitir kuyuubik oo biyo ah sida ku cad heshiiskii 1959, ayaa lumisay qiyaastii 38 bilyan oo mitir kuyuubik oo biyo ah intii la buuxinayay keydka GERD intii u dhexeysay 2020 iyo 2022, sida ay sheegtay dowladda Masar.
Bishii Janaayo ee sanadkan, wasiirka waraabka iyo khayraadka biyaha ee Masar, Hani Sweillam, ayaa Itoobiya ka dalbaday magdhow ku saabsan khasaaraha biyahaas.
Wadahadallo aan miro dhalin
Xiisadda u dhexeysa Masar iyo Itoobiya ee ku saabsan GERD waxay salka ku haysaa saameynta xooggan ee biyo-xireenka ku yeeshay biyaha Masar, waxa Masar ay ku tilmaamayso dhismaha hal dhinaca ah ee Itoobiya samaysay, buuxinta keydkiisa, iyo guul-darrada wadahadalladii labada dhinac ay ku gaari waayeen heshiis sharci oo ku saabsan habka loo maamulayo biyo-xireenka.
Ku dhowaad toban sano oo wadahadallo ah oo u dhexeeyay Qaahira iyo Addis Ababa, kuwaas oo Khartoum ay sidoo kale qayb ka ahayd, wax natiijo ah ma dhalin, iyadoo Masar ay Itoobiya ku eedeysay inay waqtiga lumisay ilaa biyo-xireenku noqday xaqiiqo aan dib looga laaban karin.
Biyo-xireenkan ayaa sidoo kale kusoo aadaya xilli ay jiraan xiisado juqraafi-siyaasadeed oo adag oo u dhexeeya Qaahira iyo Addis Ababa, iyadoo Masar ay Itoobiya ku eedeysay inay biyo-xireenka u adeegsaneyso kaar cadaadis oo ay ku kordhinayso saameynteeda gobolka, iyo aalad gorgortan oo ay ku raadineyso marin ay ku gaarto Badda Cas.
Masar ayaa si adag uga hortimid joogitaanka Itoobiya ee Badda Cas, iyadoo dadaalka Addis Ababa ay ku dooneyso inay saldhig badeed ka yeelato xeebaha Somaliland u aragto khatar toos ah oo ku wajahan amniga qarankeeda iyo marin-biyoodka Suweys.
Cabsida noocaas ah ayaa sii militareysay xiisadda ku saabsan GERD iyo damaca Itoobiya ee Badda Cas, iyadoo Masar ay ciidamo u dirtay Soomaaliya, isla markaana ay la gashay dalalka dariska la ah Itoobiya heshiisyo difaac wadajir ah iyo iskaashi militari.
Kormeerayaal ayaa sheegaya in heshiisyadan iyo is-afgaradyadan ay dhammaantood ujeedkoodu yahay waxa loo arko go’doomin Masar ay ku heyso Itoobiya, si loo xakameeyo hamigeeda Badda Cas loogana dhigo inay laba jeer ka fakarto ka hor inta aysan xannibin biyaha Nile ee gaara dalalka hoose.
Amani al-Taweel, oo ah khabiir ku takhasustay arrimaha Afrika kana tirsan golaha arrimaha dibadda ee Masar, ayaa sheegtay in Qaahira ay sare u qaadayso cadaadiska ay saareyso Itoobiya, iyada oo kordhineysa joogitaankeeda militari ee Geeska Afrika, isla markaana xoojinaysa xiriirrada ay la leedahay caasimadaha gobolka ee ku saabsan muranka biyo-xireenka Itoobiya iyo damaca Addis Ababa ee Badda Cas.
“Qaahira waxay labadan arrimood mowqifkeeda si cad ugu sheegtay Addis Ababa labadii sano ee la soo dhaafay,” ayay al-Taweel u sheegtay The New Arab.
“Sidaas darteed, Itoobiyaanku hadda si fiican ayay u ogyihiin jidka ay Masar mari doonto haddii danahaheeda aan si dhab ah loo tixgelin,” ayay raacisay.
Saddexdan biyo-xireen ee cusub, oo la sheegay in awooddooda wadajirka ah ay gaari doonto 5,700 megawatt, ayaa qayb ka ah waxa Itoobiya ku tilmaamayso qorshaheeda guud ee tamarta si looga faa’iideysto awoodda Blue Nile.
Addis Ababa waxay sidoo kale mashaariicdan ku qeexeysaa kuwo horumar qaran iyo yareynta saboolnimada lagu gaarayo, isla markaana kor loogu qaadayo tamarta nadiifta ah.
Si kastaba, falanqeeyayaal ayaa sheegaya in isla mashaariicdan ay sii adkeyn doonaan xaaladda Masar, iyagoo culeys dheeraad ah saaraya sahaydeeda biyaha, islamarkaana kordhinaya xiisadda kala dhexeysa dalkaas muddada soo socota.
“Masar marar badan ayay caddeysay inay kasoo horjeeddo dhismaha biyo-xireenno laga sameeyo webiga Nile iyadoo aan jirin heshiis sharci oo qasab ah,” ayuu yiri borofisar Sharaky.
“Laakiin dhibaatadu waxay tahay in Itoobiya ay webigan u aragto kheyraad qaran oo iyada u gaar ah, aragtidaas oo sii hurin doonta khilaafaadka kala dhexeeya dalalka kale ee ku yaalla wabiga Nile muddo dheer,” ayuu intaas ku daray.
