Muqdisho (Caasimada Online) – 24-kii saac ee la soo dhaafay, Ciidamada Xoogga Dalka iyo kuwa deegaanka ee Macawiisley waxay casharro lama ilaawaan ah u dhigeen kooxda Al-Shabaab.

Howlgalladan ayaa si gaar ah uga dhacay duleedka degmada Aadan Yabaal ee gobolka Shabeellaha Dhexe iyo deegaanka Aboorey ee gobolka Hiiraan, halkaas oo geesiyaasha Xoogga iyo kuwa deegaanka ay Shabaabka ugu dhigeen cashir lama ilaawaan ah.

Deegaanka Aboorey

Argagixisada ayaa lagu gaarsiiyay khasaare culus, kaddib dagaallo dhowr jeer la isku noqday oo socday muddo saddex maalmood ah. Waa deegaanka keliya ee argagixisada lagu gaarsiiyay jabkii ugu cuslaa tan iyo muddooyinkii u dambeeyay, iyagoo cududdooda isugu geeyay halkaas.

Waxaa la sheegay in kooxdaasi ay halkaas keeneen ajaaniibtii ugu badneyd, kuwaas oo u badnaa Oromada.

Muhiimadda deegaanka Aboorey u lahayd argagixisada waxay ahayd laba ujeeddo: Marka koowaad, inay deegaankaas kaga tallaabaan dhanka Yasooman, halkaas oo ay ku taallo dhul buuraley ah si ay weerarro uga fuliyaan deegaanada kale ee gobolka Hiiraan ka tirsan.

Marka labaad, in ay gurmad degdeg ah ka helaan dhanka galbeed, gaar ahaan jiinka webiga Shabeelle. Gurmadkooda wuxuu ka imaan karaa deegaanada galbeedka Hiiraan sida Buq-Aqable, taasoo muujineysa istiraatiijiyadda muhiimka ah ee deegaanka Aboorey u leeyahay kooxdaasi.

Aboorey waxaa hadda ku sugan ciidamada qaranka iyo xoogagga xaq u dirirka deegaanka, waxaana mar kale la jebiyay Al-Shabaab, oo dib u gurtay kaddib markii ay ku guuldarreysteen weerarkii rogaal-celiska ahaa ee ay markale ku soo qaadeen deegaankaas.

Dagaalka Aadan Yabaal

Shalay duleedka degmada Aadan Yabaal wuxuu ahaa goob ay argagixisadu isku dayeen inay ku yareeyaan cadaadiska ay ciidamada Xoogga iyo kuwa deegaanka ku saareen Aboorey, si aysan u helin gurmad.

Labada dagaal oo isku waqti dhacay waxay muujinayaan sida sare ee uu u yahay mooraalka iyo isku xirka ciidamada. Saraakiishii hoggaaminaysay labada dagaal waxay muujiyeen adkeysi iyo dhiiranaan si ay u xaqiijiyaan ujeeddada dagaalka.

Taliyaha Ciidanka Xoogga Dalka, Jeneraal Odawaa, iyo saraakiil kale oo ka tirsan XDS, NISA, iyo Macawiisley oo ku sugnaa Aboorey, waxay isku dhaarsadeen in argagixisada aan laga joojin xabbad iyo hub culus ilaa godadkooda laga soo saaro iyagoo meyd ah.

Howlgallada ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab ayaa maalmihii u dambeeyay sii xoogeystay, iyadoo dagaalka lagu xoojiyay diyaarado casri ah, kuwaas oo garab siinaya ciidamada Xoogga Dalka iyo dadka deegaanka si loo ciribtiro kooxaha argagixisada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Golaha Wasiirrada Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya oo maanta yeeshay kulankoodii caadiga ahaa, ayaa ansixiyey heshiis u dhexeeya dalalka Soomaaliya iyo Masar.

Heshiiskan ayaa ku saabsan in labada dowladdood ay ka dhaafaan Baasaboorka diblomaasiga shuruudaha dal ku-galka, taas oo u oggolaanaysa in muwaadiniinta haysta ay si shuruud la’aan ah ku gali karaan, kagana bixi karaan muddo 90 maalmood ah.

Kulanka oo uu shir-guddoominayey Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre ayaa sidoo kale lagu soo bandhigay warbixinno la xiriira amniga guud ee dalka.

Golah ayaa looga warbixiyay guulaha laga gaaray howlgallada ka socda qeybo kamid ah gobollada dalka, kuwaas oo jab xooggan lagu gaarsiiyey argagixisada, isla markaana ay geesiyaasha qaranku deegaanno badan ka saareen Al-Shabaab.

Golaha Wasiirrada ayaa bogaadiyay geesiyaasha ciidamada qalabka sida iyo kuwa deegaanka ee ka qeyb qaadanaya halganka argagixisada lagu sifeynayo.

Sidoo kale waxaa la xusay muhiimadda ay leedahay in la dardar-galiyo taageerada lagu garab istaagayo ciidamada, lana xoojinayo wada-shaqeynta hey’adaha amniga iyo bulshada.

Golaha Wasiirrada ayaa dhawaan xaqiijiyay xoojinta howl-gallada ka dhanka ah kooxaha argagixisada, iyadoo uu ra’iisul wasaaruhu magacaabay guddi taakulada geesiyaasha dagaalka kula jira Al-Shabaab iyo Daacish.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa xirtay askar ka tirsan ciidamadeeda oo kasoo baxsaday furimaha dagaalka, gaar ahaan aagga gobolka Shabeellaha Dhexe, sida uu xaqiijiyay taliyaha ciidanka Asluubta Soomaaliyeed.

Mahad Cabdiraxmaan Aadan, oo loo yaqaan “Shub”, ayaa sheegay in ciidamo ka tirsan kuwa Asluubta oo loo diray dagaalka ay si fuleynimo ah uga soo baxsadeen aagga hore, kadibna ay kusoo laabteen Muqdisho. Taliyuhu wuxuu ku tilmaamay falkaas mid ceeb ku ah askartaas, sida uu hadalka u dhigay.

Taliye Shub ayaa xusay in askartii la qabtay lagu xiray xabsiga dhexe ee Xamar, si looga qaado tallaabo sharciga waafaqsan.

“Rag isku mid ma aha, goobta dagaalka ayaa lagu kala baxaa. Kuwa fuleyda ahaa ee ka soo cararay jiidda hore annaga Muqdisho kuma dayn, waanu soo qabanay, waaran ayaana u jarnay, xabsiga ayaana ku shubnay,” ayuu yiri.

Sidoo kale, taliyuhu wuxuu sheegay in weli ay baadi-goobayaan askari kale oo baxsad ah, isla markaana la filayo in mar dhow la soo qabto.

“Waxaa jira nin naga fakaday oo aan weli raadineyno, waana heli doonnaa, isaguna wuxuu geli doonaa Gaal Shire,” ayuu yiri Taliye Shub.

Dhanka kale, taliyaha ciidanka Asluubta ayaa ammaan u jeediyay askarta kale ee weli ku sugan furimaha dagaalka, isagoo ku bogaadiyay sida ay uga qayb-qaadanayaan howlgallada xoreynta ee ka socda gobollada dalka.

Maalmo kahor ayaa Muqdisho laga sagootiyay ciidamo ka tirsan Asluubta, kuwaas oo loo diray furimaha hore si ay uga qayb-qaataan dagaalka ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab, ayna garab siiyaan ciidamada milateriga iyo kuwa deegaanka ee dagaalka ku jira.

Sidoo kale, ciidamo ka tirsan Booliska ayaa iyana lagu daray safka hore, si ay u xoojiyaan dagaallada ka socda gobollada Shabeellaha Dhexe iyo Shabeellaha Hoose, halkaas oo ay Al-Shabaab isku dayeen inay dib usoo abaabulaan.

Ciidamada dowladda iyo kuwa deegaanka ayaa guulo la taaban karo ka gaaray dagaalladii u dambeeyay, iyagoo xoreeyay deegaanno iyo degmooyin muhiim ah oo ka tirsan maamulka HirShabelle.

Sidoo kale, waxaa lagu dilay tiro badan oo maleeshiyaad ah iyo horjoogayaal ka tirsanaa kooxda, iyadoo dowladda federaalka ah ee Soomaaliya ay si rasmi ah u shaacisay maydadka qaarkood.

Muqdisho (Caasimada Online) – Allah ha u naxariistee, waxaa haatan socota qabanqaabada aaska marxuum Jeneraal Sheegow Axmed Cali, oo saaka maydkiisa lagu wareejiyay ehelkiisa, kaddib markii uu dhowaan geeriyooday isaga oo xabsi ku jiray gacanta dowladda Soomaaliya.

Marxuumka ayaa salaadda Janaasada lagula tukaday isbitaalka Digfeer, waxaana aaska ka qayb-galay guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee dalka, Liibaan Cali Yarow, xildhibaanno iyo wasiirro ka tirsan dowladda federaalka oo kasoo jeeda beesha uu ka dhintay.

Maydka marxuumka oo dadweynuhu kasoo qaaday isbitaalka ayaa si lug ah loogu qaaday garoonka Aadan Cadde, halkaas oo diyaarad looga qaaday, waxaana ehelladiisu sheegeen in lagu aasi doono magaalada Jowhar oo uu deegaan ahaan kasoo jeeday.

“Waxaa la isku afgartay in la dhameystiro aaskiisa, dowladdana waxay ogolaatay in Jananka lagu wareejiyo ehelkiisa,” ayuu yiri Dr. Mahad Hashim oo ka mid ah ehellada.

Sidoo kale, wuxuu intaas ku daray: “Beesha Jareerweyne ayuu ka dhintay AUN Jeneraal Sheegow, maydkiisana maanta waxaan ku aaseynaa magaalada Jowhar.”

Sheegow ayaa horay loo sheegay in xanuunkiisu uu kasoo bilowday cagaarshow, balse uu ugu dambeyn u dhintay kansar, sida uu toddobaadkii hore warbaahinta u sheegay wasiir ku-xigeenka warfaafinta ee HirShabeelle, Cabdishakuur Shaashaa, oo Jananka qaraabo la ahaa.

Inkasta oo dowladda Soomaaliya ay isbitaal geysay Jeneraalka, haddana ehelkiisu waxay ku doodayaan inuu u dhintay dayacaad caafimaad, maadaama uusan helin daryeel ku filan.

Jeneraal Sheegow ayaa loo xiray iska horimaad Muqdisho ku dhex maray ciidamo uu hoggaaminayay iyo kuwa dowladda. Kaddib qabashadiisa, waxaa lasoo taagay Maxkamadda Ciidamada oo xukun ku riday, wixii intaas ka dambeeyayna wuxuu ku xirnaa xabsi ku yaalla magaalada Muqdisho.

Dhinaca kale, waxaa haatan socda dadaallo lagu doonayo in lagu sii daayo 22 dhalinyaro ah oo lala xiray Jeneraalka, kuwaas oo ehelladoodu codsanayaan in xorriyaddooda dib loo siiyo.

“Waxaa kale oo jira 22 dhalinyaro ah oo maxaabiis ah, kuwaas oo dowladda u xiran. Howlo farsamo oo haatan socda ayaa jira, marka la dhameystiro iyagana waa la sii deyn doonaa,” ayuu mar kale yiri Dr. Mahad Hashim oo ka mid ah ehellada marxuum Sheegow.

Garoowe (Caasimada Online) – Wasaaradda Gargaarka ee Dowlad-goboleedka Puntland ayaa maanta ku dhawaaqday xaalad adag oo ka taagan deegaannada maamulkaasi, taasoo sababtay barakac, dhimasho xoolo, iyo kororka cudurro la xiriira biyo la’aanta.

Warsaxaafadeed kasoo baxay wasaaradda ayaa lagu sheegay in abaar baahsan ay ku dhufatay guud ahaan Puntland, iyadoo xaalado aad u adag laga soo sheegayo dhammaan gobollada iyo deegaannada maamulka.

Qiimeyn la sameeyay ayaa muujineysa xaalad degdeg ah oo la xiriirta nafaqo-xumo sii kordheysa, gaar ahaan haweenka iyo carruurta ku sugan Puntland.

Wasaaradda ayaa soo saartay baaq degdeg ah oo ku saabsan wax-ka-qabashada xaaladaha bani’aadanimo ee ka soo kordhay Puntland iyo guud ahaan Soomaaliya.

“Wasaaradda Gargaarka iyo Maareynta Masiibooyinka ee Dowladda Puntland ayaa baaq kasoo saartay xaaladda abaareed ee ka jirta deegaannada Puntland, taasoo sababtay biyo la’aan baahsan oo saameysay dhammaan gobollada iyo deegaannada maamulka,” ayaa lagu yiri warsaxaafadeedka.

Sidoo kale, wasaaraddu waxay farriin culus u dirtay hay’adaha samafalka, iyadoo ugu baaqday inay qaataan doorkooda, una gurmadaan qoysaska ay saameeyeen xaaladaha adag ee ka taagan Puntland.

“Wasaaraddu waxay ugu baaqeysaa hay’adaha bah-wadaagta la ah ee ka shaqeeya arrimaha bani’aadanimada inay ka qeyb qaataan sidii gargaar biyo-dhaan ah loogu sameyn lahaa dadka ay abaartu saameysay,” ayaa lagu sii daray bayaanka.

Intaas waxaa lagu daray in, “Wasaaradda ay ku hawlan tahay sidii looga hortagi lahaa khataraha ka dhalan kara abaaraha iyo yaraanta biyaha ee ka jira deegaannada Puntland.”

Puntland ayaa hore ugu jirtay xaalad dagaal oo ka dhan ah kooxda Daacish, waxaana hadda kusoo biiray dhibaato bani’aadanimo oo si weyn u saameysay bulshada deegaanka.

Si kastaba ha ahaatee, guud ahaan Soomaaliya waxaa laga soo warinayaa abaar daran, iyadoo roobabkii la filayay aysan di’in, arrintaasoo uga sii dartay kuleylka iyo xaaladda abaarta ee dalka ka jirta.

Jigjiga (Caasimada Online) – Cabdikariin Sheekh Muuse (Qalbi-dhagax) ayaa maanta loo doortay hoggaanka sare ee ururka ONLF, kadib kulan ka dhacay magaalada Jigjiga ee xarunta Dowlad-deegaanka Soomaalida Itoobiya, kaas oo ay isugu yimaadeen xubnaha ururka.

Golaha Dhexe ee ONLF ayaa xilkan u doortay Qalbi-dhagax, iyagoo xilkii guddoomiyenimo ka qaaday Cabdiraxmaan Sheekh Mahdi, kaas oo lagu eedeeyay inuu ku kacay tallaabooyin ka hor imaanaya xeer-hoosaadka ururka.

War-saxaafadeed rasmi ah oo kasoo baxay ONLF ayaa lagu sheegay in guddoomiyihii hore uu jabiyay xeer-hoosaadka ururka, faragelinna ku sameeyay habraaca go’aan-qaadashada, isla markaana khatar geliyay badqabka xubnaha xisbiga.

Kaddib xil ka qaadistaas, Cabdikariin Qalbi-dhagax oo horey u ahaa ku-xigeenka guddoomiyaha ONLF, ayaa si rasmi ah loogu doortay xilka guddoomiyaha, wuxuuna sii hoggaamin doonaa ururka ilaa laga gaarayo shirweynaha guud ee xiga.

Sidoo kale, ururka ONLF ayaa hoosta ka xariiqay in mowqifkiisu weli yahay sidii hore, islamarkaana uu taageersan yahay heshiiskii nabadeed ee la gaaray sanadkii 2018, kaas oo ay ku tilmaameen tiirka nabadda iyo xasilloonida gobolka, gaar ahaan deegaan Soomaalida Itoobiya.

Qalbi-dhagax, oo ah sarkaal sare oo ururka ONLF ah, ayaa si weyn loogu xasuustaa doorkiisii dagaalka ururka, iyadoo xusuus gaar ahna loo hayo dhacdadii ay dowladda uu hoggaaminayay Farmaajo ugu gacan gelisay Itoobiya. Arrintaas ayaa dhaliyay caro weyn, hase yeeshee markii dambe ayuu dib u helay xorriyaddiisa, kaddib isbeddallo siyaasadeed oo ka dhacay Itoobiya.

Isbeddelka haatan lagu sameeyay hoggaanka sare ee ONLF ayaa kusoo beegmaya xilli uu khilaaf culus u dhexeeyo ururka iyo maamulka Madaxweyne Mustafe Cagjar, kaas oo ay isku hayaan arrimo la xiriira maamulka dowlad-deegaanka Soomaalida.

Ururka ONLF ayaa dhowaan ku eedeeyay Mustafe Cagjar waxqabad la’aan iyo hoggaan xumo, taasoo uu madaxweynaha si adag uga jawaabay, isagoo eedeymahaas ku tilmaamay kuwo aan sal lahayn.

Cagjar ayaa dhankiisa ONLF ku sifeeyay koox adag oo aan dulqaad badan lahayn, sida uu hadalka u dhigay.

“Baahiyaha shacabka deegaanka haysta waa badan yihiin, dowladduna marnaba kuma doodin inay ka jawaabi karto dhammaan baahiyaha horumarineed ee shacabka. Waxay ka jawaabeysaa kuwa ay u aragto in lagu xallin karo tabarta jirta,” ayuu yiri Madaxweyne Cagjar.

Si kastaba ha ahaatee, ururka ONLF ayaa si cad u muujiyay niyad-jab uu ka qabo tallaabooyinkii u dambeeyay ee xisbiga talada haya, taasoo hoos u dhigtay kalsoonidii labada dhinac, kuwaas oo horay u yeeshay wada-hadallo lagu xallinayay khilaafkooda siyaasadeed.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dhaqdhaqaaq aan horay loo arag oo ay qabteen dayax-gacmeedyo sirdoon oo caalami ah ayaa laga dareemay xeebaha Soomaaliya, taas oo dhalisay walaac sii kordhaya oo ku saabsan barnaamijka hawada sare ee Turkiga ee si xawli ah u kobcaya.

Sida lagu sheegay warbixin kasoo baxday Intelligence Online, oo ah hay’ad sirdoon oo fadhigeedu yahay Faransiiska, dayax-gacmeedyo casri ah oo ay leeyihiin shirkadda Maraykanka ah ee Maxar, kooxda Faransiiska ah ee Airbus Defence and Space, iyo shirkadda Shiinaha ee Changguang Satellite Technology, ayaa si joogto ah ula socday laba goobood oo gaar ah oo ku yaalla gudaha Soomaaliya.

“Tirada badan ee sawirrada la qaaday” ayaa si cad u muujinaysa in dadaal xooggan lagu bixinayo la socodka dhaqdhaqaaqyada ka dhacaya goobahaas.

Falanqaynta Intelligence Online ayaa tilmaamaysa in mid ka mid ah goobahaas, oo ku taalla xeebta magaalada Kismaayo, loo maleynayo inuu yahay saldhig sahayda lagu kaydiyo.

Goobta labaad, oo ku taalla meel ku bannaanka Jamaame ee dhanka koonfur-bari balse xigta dhinaca xeebta, ayaa loo arkaa inay tahay halka laga dhisayo saldhigga hawada sare ee Turkiga – mashruuc uu Madaxweynaha Turkiga, Recep Tayyip Erdoğan, ku dhawaaqay bishii November ee la soo dhaafay.

Inkasta oo dowladdu ay dhowr toddobaad kadib si rasmi ah u xaqiijisay mashruuca, haddana lama sheegin faahfaahin ku saabsan halka ama goorta la dhisayo saldhigga. Intelligence Online waxay rumaysan tahay in kormeerayaashan caalamiga ah ay haatan iyagu si gaar ah u ogaadeen xogtaas.

Jamaame oo si gaar ah loola socdo

Kormeerka xooggan ee dayax-gacmeedyada caalamiga ah ay si gaar ah u diiradda saareen bannaanada Jamaame ayaa si weyn u muujinaya in halkaasi ay tahay goobta loo asteeyay saldhigga hawada sare ee Turkiga. Tani waxay la jaanqaadaysaa hadalkii Madaxweyne Erdoğan, waxayna dhalinaysaa su’aalo muhiim ah oo la xiriira saameynta istiraatiijiyadeed ee xarun noocaas ah ku yeelan karto Geeska Afrika oo ah gobol xasaasi ah.

Daba-galka joogtada ah ee ay sameeyeen quwadaha waaweyn ee dunida ayaa muujinaya heerka walaaca ay ka qabaan waxa Turkigu ka wado gobolka, iyo sida ay ugu baahan yihiin in si dhab ah loo fahmo ujeedada iyo qorshihiisa dhabta ah ee mashruuca.

Saldhigga dayax-gacmeedka ka sokow, Intelligence Online waxay sheegtay in yoolalka istiraatiijiyadeed ee Turkiga ay sidoo kale ku wajahanyihiin horumarinta awoodda difaaca. Sida lagu sheegay xogtii hore, Ankara waxay muujisay inay dooneyso saldhig madax-bannaan oo dayax-gacmeedyo laga tuuro oo ku dhow dhul-baraha.

Iyadoo Soomaaliya ay leedahay “muuqaal si toos ah ugu furan Badweynta Hindiya,” warbixintu waxay tilmaamaysaa in dalka uu yahay “goob istiraatiiji ah” oo ku habboon saldhig noocaas ah. Qorshahan ayaa la mid ah kan Talyaaniga oo raba inuu dib u furo saldhiggiisii hore ee Kenya, iyo xiisaha Sacuudigu ka qabo saldhigga Duqm ee dalka Cumaan.

Sidoo kale, warbixintu waxay xustay in Turkigu “uusan ku koobnayn oo keliya dhismaha saldhigga dayax-gacmeedka.” Ankara waxay sidoo kale raadineysaa “goob ku habboon oo ay ka dhisto xarun lagu tijaabiyo gantaallo waaweyn oo masaafado fog fog u duula.”

Dhismaha juqraafiyeed ee Turkiga ayaa ka dhigaya tijaabooyinkaasi kuwo adag in la sameeyo – waxaana si fudud ula socon kara quwado kale – maadaama gantaalladu ay u duuli karaan dhanka Badda Midhiterranean ama Badda Madow.

Dhanka kale, dhulka baaxadda leh ee Soomaaliya oo dad yari ku nool yihiin ayaa bixinaya jawi aad u habboon oo lagu sameeyo tijaabooyin noocaas ah, iyada oo laga fogaado meelaha si weyn loo deggan yahay, isla markaana laga yaabo inay yaraato indho-indheynta caalamiga ah marka la joogo marxaladaha ugu muhiimsan ee tijaabada.

Qaahira (Caasimada Online) – Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Masar, Badr Abdelatty, ayaa Arbacadii wadahadallo rasmi ah la yeeshay dhiggiisa Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi, isagoo mar kale xaqiijiyay taageerada buuxda ee Masar u hayso madax-bannaanida, midnimada, iyo xasilloonida Soomaaliya, xilli xiisado siyaasadeed ay ka taagan yihiin Geeska Afrika.

Intii uu socday kulanka ka dhacay Qaahira, Abdelatty wuxuu carrabka ku adkeeyay sida ay Masar uga go’an tahay dhowrista midnimada dhuleed iyo wadajirka siyaasadeed ee Soomaaliya. Wuxuu xusay in ilaalinta midnimada dalka ay lama huraan u tahay la tacaalidda caqabadaha amni ee isa soo taraya.

Sidoo kale, wuxuu muujiyay muhiimadda iskaashi dhow oo labada dal ku dhex mara la-dagaallanka argagixisada iyo fikradaha xagjirka ah ee wiiqaya nabadda iyo xasilloonida gobolka.

Abdelatty wuxuu ku baaqay in la xoojiyo dadaallada gobolka iyo beesha caalamka ee lagula tacaalayo argagixisada, isagoo carabka ku dhuftay baahida loo qabo tallaabooyin wadajir ah oo wax looga qabto sababaha salka u ah rabshadaha iyo xasillooni darrada.

Wuxuu mar kale caddeeyay in Masar ay diyaar u tahay inay garab istaagto Soomaaliya inta ay dib u dhiseyso hay’adaha dowliga ah ayna xasillooni buuxda ku soo celineyso gudaha dalka.

Labada wasiir waxay sidoo kale adkeeyeen muhiimadda ay leedahay in labada dal si joogto ah uga wadashaqeeyaan arrimaha gobolka iyo kuwa caalamiga ah, gaar ahaan madalaha lagu falanqeeyo xaaladaha Geeska Afrika. Waxay si wadajir ah u ammaaneen xiriirka taariikhiga ah iyo saaxiibtinimada soo jireenka ah ee ka dhexeeya labada dal, oo salka ku haya is-dhaafsi dhaqan, siyaasadeed, iyo diimeed muddo dheer soo taxnaa.

Wadahadalladan ayaa yimid kadib heshiiskii muhiimka ahaa ee Bayaankii Ankara oo la gaaray bishii Diseembar 2024, kaasoo uu Turkigu ka dhex-dhexaadiyay Soomaaliya iyo Itoobiya. Heshiiskaas ayaa lagu xalliyay xiisad ka dhalatay heshiiskii Itoobiya la gashay Somaliland, kaasoo khatar geliyay xasiloonida gobolka.

Bayaanka Ankara wuxuu dhigayay in labada dhinac ay ixtiraamaan madax-bannaanida dhuleed ee Soomaaliya, isla markaana loo oggolaado Itoobiya inay marin badeed ku hesho iyada oo loo marayo dowladda Soomaaliya. Tallaabadan ayaa loo arkaa mid horseedi karta degganaansho ballaaran oo gobolka ah.

Masar, oo horey khilaaf ballaaran uga dhexeeyay Itoobiya arrinta Biyo-xireenka Weyn ee Webiga Nile (GERD), waxay horumarkan cusub u aragtaa mid si toos ah u taabanaya danaha istaraatiijiyadeed ee ay ku leedahay gobolka.

Taageerada Masar ay mar kale u muujisay Soomaaliya waxa ay ka tarjumaysaa in ka badan xiriir diblomaasiyadeed oo saaxiibtinimo ah—waxa ay muujinaysaa dadaal la xisaabtamay oo ay Masar ku doonayso inay xoojiso saameynteeda siyaasadeed ee Badda Cas iyo Geeska Afrika, meelahaasoo uu tartanka geostrategic-ku sii xoogeysanayo.

Wasiirka Arrimaha Dibadda Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi, ayaa dhankiisa uga mahadceliyay Masar taageeradeeda joogtada ah, gaar ahaan xilliyada ay jirto hubanti la’aan siyaasadeed iyo cadaadis dibadeed. Wuxuu xusay sida ay Soomaaliya uga go’an tahay in la sii xoojiyo xiriirka laba-geesoodka ah ee kala dhaxeeya Masar, si wadajir loogu shaqeeyo nabadda, horumarka, iyo xasilloonida gobolka.

Hargeysa (Caasimada Online) – Wasiirka Arimaha Dibadda Somaliland Cabdiraxmaan Daahir Aadan oo ku sugan magaalada Washington ee dalka Mareykanka ayaa ka hadlay socdaalka la filayo inuu ra’iisul wasaaraha Soomaaliya Xamse Cabdi Bare ku tago magaalada Laascaanood, waxaana uu sheegay inay kala hadleen Maraykanka oo ay ku dacweeyeen si ‘looga hor istaago tagitaankiisa Laascaanood.’

Wasiirka oo ka hadlay madal barta X-Space ah oo lagu wadajiray ayaa cadeeyey sida ay uga soo horjeedaan socdaalka la filayo in ra’iisul wasaaraha Soomaaliya uu ku tago Laascaanood, isagoo sheegay inay keeni karto dhibaato iyo xasilooni darro ku timaadda gobolka.

Dhankiisa, Wasiirka Warfaafinta Somaliland Axmed Yaasiin Sheekh Cali oo wareysi siinayay BBC ayaa sheegay in ‘Laascaanood ay tahay dhulka Somaliland’ isaga oo daandaansi iyo xasarad abuur ku tilmaamay safarka ra’iisul wasaare Xamse ee Laascaanood.

“Somaliland waxaa ka go’an inay difaacato xuduudaheeda iyo dalkeeda iyo dadkeedaba, wax kasta oo ay ku qaadato, tani waa colaad, waxaan u aragnaa xadgudub, jawaab uu fahmi karana waan ka bixinaynaa,” ayuu yiri Wasiirka Warfaafinta Somaliland Axmed Yaasiin.

Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya ayaa Laascaanood tegaya Jimcaha ama Sabtiga, maanta waxaa Laascaanood laga dejiyey ilaaladiisa gaarka ah iyo xubno ka tirsan xafiiskiisa.

Sidoo kale, berri waxaa baxaya masuuliyiin, weriyaal iyo marti sharaf kale oo ku casuuman Laascaanood, waxaana halkaas ka socota qaban qaabada soo dhaweynta wafdiga DF, halka Somaliland ay wado hanjabaad iyo isku dayo ka socda dal iyo dibad oo ay ku hor istaageyso safarkaan.

Sida ay ilo xog ogaal ah u sheegeen Caasimada Online, waxaa suurtagal ah in ra’iisul wasaare Xamsa uu Laascaanood ka siidaayo maxaabiistii dagaalka ee SSC Khatumo ay ku qabsatay dagaalkii ay la gashay Somaliland.

Ku dhawaad 300 oo maxaabiis dagaal ah oo saraakiil sare ay ku jiraan ayaa ku xiran Laascaanood, waxaana loo badinayaa in go’aan lagu gaaray in xabsiga laga sii daayo, markii uu booqdo Xamsa Cabdi Barre.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyaha Golaha Badbaado Bulsho Nabadoon Cabdulqaadir Abaabul oo maanta shir jaraa’id ku qabtay gudaha magaalada Muqdisho ayaa si kulul ugu jawaabay siyaasiga caanka ah ee reer Somaliland, Faysal Cali Waraabe oo dhowaan sheegay in Xamar ay la wareegi doonto kooxda Al-Shabaab.

Waraabe oo ka hadlayay safarka ra’iisul wasaare Xamza ee Laascaanood ayaa sheegay in aanu waxba soo kordhineynin, isla markaana bisha May ee sanadkan laga qabsanayo magaalada Muqdisho ee caasimada dalka Soomaaliya, sida uu hadalka u dhigay.

“Socdaalka Ra’iisul wasaare ee Xamza ee Laascaanood wax micno ah maleh, bisha May ee sanadkan ayay Al-Shabaab la wareegeysaa Muqdisho,” ayuu yiri Faysal Cali Waraabe.

Intaasi kadib Nabadoon Cabdulqaadir Abaabul oo soo hadlay ayaa sheegay in Faysal uu caddeeyay taageerada uu u hayo Al-Shabaab, uuna bannaanka usoo wada baxay, isaga oo xusay in hadalkiisa uu muujinayo inuu u adkeysan waayay jabka loo gaystay Khawaarijta.

“Maalin dhexdaas ayaa waxaan dhageystay nin Faysal Cali Waraabe la yiraahdo oo dhahaayo bisha May Xamar ayay qabsanayaan Al-Shabaab aniga marka aan fiirshay waxaan is iri ilmihii ayaa laga xanjafiyay ow soo diray haddana odayaashii ayaa soo baxay,” ayuu yiri Guddoomiyaha Golaha Badbaado Bulsho Nabadoon C/qaadir Abaabul.

Waxaa kale oo uu sii raaciyay “Soomaali ha ogaato Al-Shabaab meel ayuu yeeshay, waana walax meel laga soo diray, afkana odayaal siyaasiyiin ah ay ku difaacayaan”

Sidoo kale wuxuu hoosta ka xariiqay in hadalkiisa uu lamid yahay xabadda Al-Shabaab, isaga oo Somaliland ka dalbaday inay ka daba tegto hadalkaasi, ayna raalligelin bixiso.

“Faysalow adiga oo xabad nagu soo riday ayay la mid tahay Shabaab xabadoo nagu ridaayo, waana takane meel kuu taallo, mana ilaawi doono, haddii ay Somaliland ka bixinin raalligelin rasmi ah,” ayuu mar kale yiri Nabadoon Cabdulqaadir Abaabul.

Hadalkan Faysal Cali Waraabe ayaa sii xoojiyay eedeymaha loo jeediyo Somaliland ee ku aadan ‘xiriir kala dhexeeya Al-Shabaab’ maadaama Abwaanno ka yimid Hargeysa ay aadeen Jilib, ayna ku biireen dagaalka ay kooxda ka waddo koonfurta Soomaaliya.

Si kastaba, wuxuu hadalkan sidoo kale kusoo aaday, iyada oo haatan dagaallo culus ay ka socdaan Shabeellooyinka oo ay soo galeen Al-Shabaabkii ugu badnaa, waxaana guluf culus ku qaaday dowladda federaalka oo kaashaaneysa shacabka iyo saaxiibada caalamka.