Muqdisho (Caasimada Online) – Khilaaf muddo si hoose u kar-soomayay oo u dhexeeya madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, iyo madaxweynaha Koonfur Galbeed, Cabdicasiis Lafta-gareen, ayaa toddobaadkii tegey soo ifbaxay.

Arrintani waxay ka dhigan tahay in Villa Somalia uu haatan khilaaf kala dhexeeyo saddex ka mid ah madaxda dowlad-goboleedyada: laba ay si cad isu hayaan oo kala ah madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni, iyo madaxweynaha Jubaland, Axmed Maxamed Islaam (Madoobe), iyo khilaaf hoose oo Lafta-gareen la xiriira.

Sida aan xogta ku helnay, in kasta khilaafka Xasan Sheekh iyo Lafta-gareen ay dibdda usoo saartay doorashadii Arbacadii ka dhacday xarunta baarlamaanka Soomaaliya, hadda waxaa jiray arrimo kale oo ka horreeyey oo xuddun u ah khilaafka.

Doorashadan, oo lagu soo xulayay xildhibaannada Soomaaliya ku meteli doona Baarlamaanka Bulshada Bariga Afrika, ayaa waxaa ku soo baxay xubnihii ay wadatay Villa Somalia, halka laga adkaaday xubin uu watay Lafta-gareen, kaddib markii Xasan Sheekh uu ka hor yimid qorshaha hoggaamiyaha Koonfur Galbeed.

Xubno ku dhow Villa Somalia ayaa Caasimada Online u sheegay in muranka kursigu uu ka dhashay kala shaki dheer oo muddo ka dhex taagnaa Lafta-gareen iyo Xasan Sheekh.

Madaxtooyada federaalka ayaa rumaysan in madaxweynaha Koonfur Galbeed uu isbahaysi iyo heshiis sir ah la galay ra’iisul wasaarihii hore ee Soomaaliya, Cabdi Faarax Shirdoon (Saacid), oo u taagan xilka madaxweynaha Soomaaliya.

Tani waxay imanaysaa iyadoo Lafta-gareen uu hore ugu ballanqaaday Xasan Sheekh inuu taageeri doono, balse kooxda Xasan ayaa hadda tuhmaysa in lagu wado khiyaano siyaasadeed.

Lafra-gareen ayaa la aaminsan yahay inuu rumaysan yahay in Saacid uu leeyahay rajo sare, waxaana taas dheer in Saacid uu beel ahaan ka soo jeedo dhinaca abtiyaashiis, oo Lafta-gareen uu aad ugu dhow yahay.

Sagaalkii xildhibaan ee loo xulay Baarlamaanka Bulshada Bariga Afrika intooda badan bannaanka ayaa lagaga heshiiyay, hase yeeshee xiisad siyaasadeed ayaa ka dhalatay mid ka mid ah labada kursi ee ka yimid Koonfur Galbeed.

Madaxweynaha Koonfur Galbeed wuxuu kursiga u rabay siyaasi dhallinyaro ah oo lagu magacaabo Cali Cabdi Nuur, balse wuxuu tartan adag kala kulmay Abuukar Cabdi Cusmaan (Mardaadi), oo ah aqoonyahan iyo siyaasi ruugcaddaa ah, isla markaana si toos ah ugu xiran Madaxtooyada Soomaaliya.

Labada nin waa isku deegaan, hase yeeshee waxaa kala watay Villa Somalia iyo Madaxtooyada Koonfur Galbeed.

Shir arrintan ku saabsan oo Villa Somalia ka dhacay ka hor doorashada ayaan heshiis lagu gaarin. Soo-jeedintii Cabdicasiis Lafta-gareen waxaa diidmo kala horyimid Madaxweyne Xasan Sheekh, Guddoomiye Sheekh Aadan Madoobe, Ra’iisul Wasaare Xamse, iyo inta badan xildhibaannada iyo wasiirrada Koonfur Galbeed ku metela dowladda federaalka.

Tartanka kursigan ayaa loo arkaa billowga khilaaf labada dhinac u dhexeeya oo sii xoogaysan kara.

Xiisadda waxaa sii hurinaya in Madaxweyne Xasan Sheekh uu ku saf noqday siyaasiyiin mucaarad ku ah Lafta-gareen oo ku jira ururkiisa JSP, oo uu ka mid yahay Xuseen Sheekh Maxamuud. Xuseen oo hore u ahaa agaasimaha madaxtooyada ee Xasan Sheekh ayaa caddeystay inuu yahay musharrax u taagan xilka madaxweynaha Koonfur Galbeed.

Iyada oo muddo-xileedka Xasan Sheekh ay ka harsan tahay kaliya 6 bilood, waxa la filan karo ayaa ah kaliya khilaafyo la dabooli jiray oo bannaanka yimaada, iyo isbahaysiyo sir ah oo is-muujiya.  

Warbixintan oo muuqaal ah hoos ka daawo.

Garoowe (Caasimada Online) – Maxkamad ku taalla Soomaaliya, gaar ahaan maamulka Puntland, ayaa xukuno lacageed iyo ciqaabo kale ku riday 15 kalluumeysato oo u dhashay Iran.

Raggan ayaa lagu qabtay iyagoo si sharci-darro ah uga kalluumeysanayay xeebaha Puntland, gaar ahaan kuwa gobolka Raas-Casayr.

Mid kasta oo ka mid ah kalluumeysatadaas ayaa lagu ganaaxay $500, waxaana lagu amray in dalkooda dib loogu musaafuriyo.

Maxkamaddu sidoo kale waxay go’aamisay in aan la bixin magdhowga laba nin oo u dhashay Iran oo ku dhintay intii lagu guda jiray howlgalka lagu soo qabanayay kooxdan, iyadoo la sheegay in ay geeriyoodeen xilli ay isku dayayeen inay ka baxsadaan ciidamada amniga.

Dhanka kale, laba nin oo Soomaali ah oo la socday kalluumeysatadaas ayaa lagu xukumay saddex sano oo xabsi ah iyo ganaax dhan $2,000, halka eedeysane kale oo baxsaday lagu xukumay shan sano oo xabsi ah iyo $5,000 oo ganaax ah.

Eedeysanaha baxsadka ah ayaa la sheegay inuu ahaa wakiilkii doonta, kaasi oo lagu magacaabo Saadaam Cabdi Goonyacade.

Maxkamaddu waxay intaas ku dartay in doontii lagu qabtay howlgalka lagu ganaaxo $70,000, isla markaana maamulka Puntland uu la wareego kalluunkii saarnaa, maadaama si sharci-darro ah looga soo jilaabtay xeebaha gobolka.

Xukunka ayaa imanaya iyadoo si isa soo taraysa looga cabanayo kalluumaysiga sharci-darrada ah ee ka socda xeebaha Puntland, taas oo saamayn xun ku yeelatay dadka deegaanka ee ku tiirsan kalluumaysiga gudaha.

Si kastaba ha ahaatee, xeebaha Soomaaliya ayaa waxaa faro-ba’an ku haya maraakiib iyo doonyo jariif ah oo gurta kheyraadka badda, kuwaas oo lacago badan ka qaata shaqsiyaad mas’uuliyiin ah ama ku dhow hoggaamiyeyaasha dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Maamulka Gobolka Banaadir iyo laamaha amniga ayaa ku guuleystay in ay kaamirooyinka ku baahiyaan meel walba oo magaalada Muqdisho ah, iyadoo loo adeegsanayo arrimaha amniga la xiriira.

Kaamirooyinka CCTV-ga ayaa lagu xiray dhammaan waddooyinka magaalada, goobaha ganacsiga iyo xaafadaha, iyadoo dhowrkii guriba oo la deggan yahay ay mid ka mid ah ku xiran tahay kaamiradaas.

Laamaha amniga ayaa kaamirooyinkan u adeegsada tixraaca ugu weyn marka ay wax dhacaan magaalada, si looga jawaabo falalka ka dhanka ah amniga ee ka dhaca magaalada, laakiin kaamirooyinka ayaan weli gaarsiisneyn heerka ka hortagga ee weerar dhici rabo, taasna waxay ku iman kartaa haddii hay’adaha ammaanka ay sare u qaadaan heerka feejignaantooda.

Marka la eego dal sida Soomaaliya oo kale ah oo weerarrada argagixisada ay ku badan yihiin, waxaa la dhihi karaa waa horumar weyn oo laga gaaray in Muqdisho laga hirgeliyo hannaanka CCTV-ga.

Kaamirooyinka ayaa gacan ka geysanaya in ciidamada amniga ay daba joogaan maleeshiyada Al-Shabaab oo dagaal kula jira Dowladda Federaalka, isla-markaana ku foogan in ay carqaladeeyaan amniga magaalada ugu weyn ee dalka.

Shabaabku ayaa dhowr sano ka hor isku dayay in ay meesha ka saaraan hindisaha Maamulka Gobolka Banaadir oo Villa Somalia ay gadaal ka taagan tahay, ee ahaa in kaamiro laga heli karo meel walba oo Muqdisho ah, ka dib markii ay qarxiyeen meelo badan oo lagu xiray kaamirooyinka CCTV-ga, oo ay u arkayeen caqabad ka dhan ah hawlgaladooda magaalada.

Shabaabku ayaa ku guuldarreystay in ay fashiliyaan hindisahaasi, ka dib markii laamaha amniga ay sharci ka dhigeen in dadku ay xirtaan kaamirooyinka, iyadoo aan loo joojinayn cabsigelinta shacabka uga imanaysa maleeshiyadaasi.

Dadka reer Muqdisho ma ay dhageysan hanjabaadaha Al-Shabaab, waxayna ku dhiirradeen in, iyaga oo fulinaya amarka Dowladda Hoose ee Xamar, ay xirtaan kaamirooyinkaasi, taasoo guuldarro istaraatiiji ah ku noqotay Shabaabka hubeysan ee dalka ka dagaallama, waana farriin ay dadku ku muujiyeen in Shabaabku aanay la dagaalami karin shacabka oo dhan.

Labadii sano ee la soo dhaafay, markii la ballaariyey qorshaha hirgelinta ee kaamirooyinka, ayaa si weyn hoos ugu dhaceen weerarradii ay Shabaabku ka geysanayeen magaalada.

Maadaama ay maleeshiyada Shabaabku u badan yihiin kuwo isqariya, isla-markaana aan doonayn in wajiyada la aqoonsado, ayaa waxay taasi ku riixday in ay gaabsadaan, sababtoo ah waxay ka warqabaan inaysan magaalada isku dhex qarin karin, haddii ay joogteeyaan weerarrada ay ka geysanayaan, inkastoo marar dhif ah ay dilal iyo qaraxyo ka fuliyaan magaalada dhexdeeda.

Inkasta oo isbeddelka amni ee ka jira Muqdisho ay door weyn ka qaadanayaan Ciidanka Dharcadka ee aad loo kordhiyey iyo ciidamada oo adkeeyay kantaroollada laga soo galayo magaalada, haddana kaamirooyinka ayaa noqday isha ugu muhiimsan ee laga la socdo dhaqdhaqaaqyada ka jira magaalada, gaar ahaan marka ay wax ka dhacaan.

Kaamirooyinka loogama maarmi karo si laamaha amnigu u helaan xogaha dhacdooyinka ka dhaca meelaha aysan ciidamadu ku sugnayn, iyadoona muuqaallada ay kaamirooyinka duubaan laga helo macluumaad dheeraad ah, isla-markaana ay mararka qaarkood adag tahay in goobjoogayaasha ay laamaha amniga la wadaagaan faahfaahinta sida ay wax u dhaceen; laga yaabee in dadka qaar ay sidaasi u yeelayaan kalsooni aysan ku qabin ciidamada ama ba inay uga cabsanayaan amnigooda.

Waxyaabaha ugu muhiimsan ee xilliyada qaarkood ay kaamirooyinku qabtaan ayaa noqda il laga tixraaco fal-dambiyeedyo ay ku lug leeyihiin Ciidamada Dowladda Federaalka, taasoo keenta in muddo yar ka dib loogu maxkamadeeyo, iyadoo la adeegsanayo caddeymaha muuqaalladii ay kaamirooyinku qabteen.

Kaamirooyinka ayaa xitaa meesha ka saaray ama ba ay xakameeyey dhacii faraha badnaa ee ay kooxaha burcadda ka gaysanayeen dukaamada, kuwaas oo ka baxsanaya in la aqoonsado, bacdamaa ay ogyihiin in hadhow laga soo daba geli doono.

Kaamirooyinka ayaa sahla ama fududeeya meelo ay laamaha amniga ka bilaabaan baaritaankooda, marka ay falal liddi ku ah amniga ka dhacaan magaalada.

Saraakiisha ayaa marka ay dib u daawadaan muuqaalladii ay kaamirooyinka duubeen ka hela dhaqdhaqaaqyada, ka hor iyo ka dib-ba, ee meelihii ay wax ka dhaceen.

Hay’adaha ammaanka iyo dadka reer Muqdisho ayaa kaamirooyinka u arka mid faa’iido u leh badbaadada naftooda iyo hantidoodaba. Dhammaan kaamirooyinkan ayaa laga maamulaa hal goob, taasoo ah Taliska Hay’adda Nabad Sugidda iyo Sirdoonka Qaranka (NISA) ee Muqdisho.

Aswa (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre oo maanta khudbad muhiim ah ka jeediyay shirka 5-aad ee nabadda iyo horumarka Afrika oo lagu qabtay magaalada Aswan ee dalka Jamhuuriyadda Carbeed ee Masar.

Shirweynahan oo cinwaankiisu yahay “awoodda Afrika ee horumarka iyo isbeddelka adduunka casriga ah” ayuu ra’iisul wasaaruhu ka sheegay in Soomaaliya ay cagta saartay waddada horumar waara, iyada oo ka gudubtay dhibaatooyinkii amni, dhaqaale iyo siyaasadeed.

Ra’iisul Wasaaraha ayaa tilmaamay guulaha la taaban karo ee dowladdu gaartay, kuwaas oo ay ka mid yihiin: Dib-u-dhiska dowladnimada iyo hay’adaha qaranka, deyn cafinta, kor u qaadista xiriirka Soomaaliya la leedahay waddamada gobolka iyo caalamka.

Sidoo kale wuxuu soo hadal qaaday qaadista cuna-qabateyntii hubka ee saarneyd dalka muddada dheer iyo amni oo hormar ballaaran laga gaaray gaar ahaana dhankan la dagaallanka kooxaha argagixisada.

Ra’iisul Wasaare Xamza ayaa sidoo kale soo bandhigay hannaanka qaran ee isbeddelka 2025–2030, oo ah qorshe diiradda saaraya lix tiir oo waaweyn:

• Dib-u-dhiska iyo kaabeyaasha dhaqaalaha
  Kobcinta dhaqaalaha iyo shaqo abuurka
• Horumarinta adeegyada bulshada sida waxbarashada iyo caafimaadka
• Amniga cuntada iyo horumarinta beeraha,
  Ilaalinta deegaanka iyo horumarinta tamarta nadiifta ah
• Daah-furnaanta maamulka iyo hufnaan dowladeed oo dhab ah.

“Soomaaliya maanta waa dal kasoo baxay colaado iyo burbur, kuna socdo dhabbihii horumar iyo barwaaqo waarta, iyadoo aan cidna laga reebaynin dadaallada qaran ee lagu dhisayo mustaqbal mideysan,” ayuu yiri Ra’iisul Wasaare Xamza.

Ra’iisul Wasaaraha ayaa uga mahad-celiyay xowladda Masar doorkeeda joogtada ah ee ay ku taageerto Soomaaliya, gaar ahaan dhinacyada nabadda, dib-u-dhiska iyo iskaashiga, isagoo xusay in xiriirka walaaltinimo ee ka dhexeeya labada dal uu yahay mid taariikhi ah oo sii xoogeysanaya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada ammaanka ee dowladda Soomaaliya, gaar ahaan kuwa Booliska ee ka howlgala degmada Garasbaaley oo xalay howlgal sameeyay ayaa gacanta kusoo dhigay nin ku eedeysan inuu si arxan darro ah u dilay xaaskiisa.

Qoraal kasoo baxay Taliska Qaybta Guud ee Goobolka Banaadir ayaa waxaa lagu sheegay in eedeysanaha oo lagu magacaabo Abshir Sheekh Cabdisalaan Maxamed uu toorey ku dilay xaaskiisa, kaas oo ay isla markiiba soo qabteen Ciidamada Booliska ee Garasbaaley.

“Ciidanka Booliska Soomaaliyeed ee Saldhigga Garasbaaley ayaa gacanta ku soo dhigay eedeysane lagu magacaabo Abshir Sheekh Cabdisalaan Maxamed, kaas oo ku eedeeysan in uu xaaskiisa ku dilay toorey” ayaa lagu yiri qoraalka kasoo baxay Taliska Ciidanka Booliska.

Sidoo kale warsaxaafadeedka ayaa lagu sheegay in eedeysanaha ay haatan ku socoto baaris, isla markaana si deg deg ah loo horgeyn doono Maxkamad, si looga qaado tallaabo adag.

“Eedeysanaha ayaa ku jira gacanta Booliska, waxaana loo gudbin doonaa maxkamadda awoodda u leh si sharciga loogu waafajiyo”. ayaa mar kale lagu yiri qoraalka.

Booliska Soomaaliya ayaa si weyn loogu boggaadiyay tallaabada uu qaaday, gaar ahaan soo qabashada eedeysanaha dilka arxan darrada ah u gaystay xaaskiisa oo uu mindi ku dilay.

Arrintan ayaa dhalisay hadal heyn xoogan, waxaana sidoo kale walaac iyo murugo ay ku reebtay ehellada gabadha iyo dadka dariska la ah qoyskaasi.

Dhacdooyinka argagaxa leh ee ka dhasha murannada qoyska ee u badan maseerka ayaa indhowaanahan kusoo badanayay Muqdisho iyo qaybo badan oo kamid ah dalka.

Dhuusamareeb (Caasimada Online) – Faah-faahinno kala duwan ayaa kasoo baxaya khasaaraha ka dhashay dagaal saacadihii lasoo dhaafay ka dhacay deegaanno ka tirsan gobolka Galgaduud, kaas oo u dhexeeyay laba maleeshiyo beeleed oo wada daga deegaanka

Dagaalka ayaa si gaar ah uga qarxay inta u dhexeysa deegaanada Maraayo iyo Baalaldheer waxaana ka dhashay khasaare kala duwan, inkastoo aan la caddeyn karin inta uu la’egyahay.

Wararka ayaa sheegaya in dagaalka oo xaganaa uu yimid, kadib markii markii mid kamid ah maleeshiyaadka is haya ay weerar qaadeen, kadibna uu sidaas ku bilowday dagaal toos ah oo saacado qaatay, kaas oo saameyntiisa laga dareemay qaybo kamid ah gobolka.

Sida ay ogaatay Caasimada Online, labada beel ayaa isku haysta dhul daaqsimeed iyo dilal la xiriira aanooyin qabiil oo horay uga dhacay deegaannadaasi.

Xaaladda aya ayaa maanta kacsan, waxaana weli dhaq-dhaqaaqyo iska soo horjeedo laga dareemayaa goobihii lagu dagaalamay oo ay isku horfadhiyaan labada dhinac.

Dhanka kale, ma jiro illaa iyo hadda wax war ah oo kasoo baxay Galmudug oo ku aadan dagaalkaasi  dib uga qarxay qaybo kamid ah gobolka Galgaduud ee bartamaha Soomaaliya.

Galgaduud ayaa waxaa marar badan kusoo laa laabtay dagaal beeleedyada iyo dilalka salka ku haya aanooyin qabiil, waxaana ugu dambeysay dhacdadii argagaxa lahayd ee dhowaan ka dhacday agagaarka deegaanka Raxan-reeble, kadib markii halkaasi maleeshiyaad hubeysan ay ku dileen hooyo iyo saddex gabdhood oo ay dhashay.

Eedeysanayaashii ka dambeeyay falkaasi argagaxa leh ayaa waxaa gacanta kusoo dhigay ciidamada Galmudug, waxaana haatan maxkamadeyntooda ay ka socotaa Dhuuamareeb.

Si kastaba, Gobollada dhexe oo ay ka socdaan howlgallo xorey ah ayaa waxaa haddana ka ka dhaca dagaal beeleedyo wajiyo kala duwan leh oo saameyn ku yeeshay gobolladaasi.

Awdheegle (Caasimada Online) – Wasiiru Dowlaha Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya Mudane Cumar Cali Cabdi iyo Taliyaha Ciidanka Xoogga Dalka, Sarreeye Gaas Odawaa Yuusuf Raage, ayaa maanta booqasho iyo kormeer ku tegay degmada Awdheegle ee gobolka Shabeellaha Hoose oo dhawaan laga xoreeyay Al-Shabaab.

Ujeedka safarka labada mas’uul ayaa ah in ay soo qiimeeyaan xaaladda amni iyo tan bini’aadannimo ee degmadaas oo hadda ay si biixda gacanta ugu hayaan ciidanka Xoogga.

Sidoo kale, Wasiiru Dowlaha iyo Taliye Odowaa ayaa kormeeray xaafadaha degmada Awdheegle oo ay burbur xoogan u gaysteen maleeshiyaadka Al-Shabaab, kahor inta aanay ka bixin, iyaga oo inta bada gubay guryihii shacabka iyo goobaha muhiimka ah.

Wasii Cumar Cali Cabdi oo goobta kula hadlay ciidamada Xoogga dalka Soomaaliyeed ayaa boggaadiyay guushooda, wuxuuna faray inay sii laba jibaaraan dadaalkooda, si looga hortago dhagarta kooxaha argagixisada ah.

Sidoo kale, wuxuu ciidanka ugu baaqay in halka uu socdo, isla markaana ay naafiyaan Khawaarijta oo loo arko inay halis wayn ku tahay amniga dalka.

“Ciidanka Xoogga dalka Soomaaliyeedow waxaa tihiin ciidanka lagu jiifo waxaan rabnaa inaad cadowga naafeysaan sida aad u naafeyn jirteenna aad usii wadaan” ayuu yiri Cumar.

“Waxaan aaminsanahay inaan ka guuleysan karo cadowga, waana ka guuleysaneynaa, Soomaaliya ha’is raacdo” ayuu hadalkiisa sii raaciyay.

Xaaladda Awdheegle ayaa hadda deggan, waxaana si buuxda gacanta ugu haya ciidamada dowladda iyo kuwa Uganda ee qaybta ka ah howlgalka AUSSOM ee Soomaaliya, kuwaas oo haatan isku sii fidinaya dhamaan deegaannada iyo tuulooyinka hoos yimaada degmadaas.

Muqdisho (Caasimada Online) – Senator Muuse Suudi Yalaxow oo ka tirsan Golaha Aqalka Sare Soomaaliya ayaa maanta ka hadlay arrimo xasaasi ah oo ku aadan xuquuqda gobolka Banaadir, xilli uu ka qayb-galayay dood culus oo ka dhacday xarunta Golaha.

Muuse Suudi oo ka hadlayay aragtidiisa ku aadan hindise sharciyeedka kaalmo sharciyeedka federaalka oo maanta akhrinta labaad ay mariyeen xubnaha Aqalka Sare ayaa soo hadal qaaday arrinta maqaamka Muqdisho iyo xuquuqaadka kale ee ka maqan dadka gobolka Banaadir.

Senatorka ayaa caddeeyay in reer Muqdisho, si weyn loogu xad-gudbay, isla markaana la dudsiiyay xuquuqdooda, waxuuuna sidoo kale soo hadal qaaday arrimaha sharciga, gaar ahaan maxkamadaha oo uu qiray in lagu bahdilo shacabka ku dhaqan caasimada.

“Gobolka Banaadir xad-gudub xun ayaa ku socda dhaqaalihiisa ayaa la iska guranayaa, Haddii qof maxkamad la geeyo cid difaacdo ma jirto waa la baah-dilayaa mana qaadaneyno” ayuu yiri Senator Muuse Suudi Yalaxow.

Sidoo kale wuxuu intaasi ku daray in dowlad-goboleedyadu ay mar walba u doodaan dadkooda, isla markaana ay qareenno u qabtaan, balse reer Muqdisho, aysan lahayn metalaad, sida uu hadalka u dhigay.

“Haddii dowlad-goboleedu  dadkooda dambiyo galaan Xamar ay joogaan qareen ayaa loo qabanaa lacagtana waa laga bixinaa laakiin kuwa gobolkan Banaadir deggan xuquuq maleh, inta kalena xuuq ayay leedahay” ayuu mar kale yiri Senatorku.

Waxaa kale oo uu Senatarku ku maah maahay” Waxaa la yiri ninkii geeda tiriyay ee Yaaq ka tegay waxba ma tirin”.

Muuse Suudi Yalaxow oo caan ka ah Muqdisho iyo guud ahaan dalka ayaa inta badan u dooday xuquuda gobolka Banaadir, isaga oo marar badan doodo ka galay sidii loo heli lahaa maqaanka caasimada oo weli maqan, taas oo ilaa & hadda ay ka taagan tahay doodc culus.

Jowhar (Caasimada Online) – Madaxweynihii hore ee maamulka HirShabelle, Cabdullahi Cosoble ayaa maanta si rasmi ah ugu dhawaaqay inuu yahay musharrax u taagan xilka madaxweynaha maamulkaasi, maadaama la guda galayo doorashada hoggaanka HirShabelle.

Ugu horreyn Cali Cosoble ayaa garnaqsaday, wuxuuna tilmaamay inuu yahay aas-aasihii HirShabelle, balse intii uu xilka hayay lagu dhibaateeyay magaalada Jowhar ee xarunta gobolka Shabeellaha Dhexe.

Cali Cosoble ayaa qoraal uu soo saaray ku caddeeyay inuu dulmi ka tirsanayo reer Jowhar, loona gaystay hoggaamintiisii hore ee maamulka HirShabelle.

Waxaa kale oo uu bayaankiisa ku xusay in mar labaad uu doonayo inuu tartamo, wuxuuna codsi u diray beelaha ku midoobay maamulka, si ay u fursad u siiyaan mar kale.

“Magaceyga waa Cali Cabdullahi Cosoble. Waxaan ahay aas-aasihii suurtageliyay iney Hirshabelle dhisanto ee misana lagu dulmiyay Jowhar. Waxaan u taaganahay kursiga madaxweynaha Hirshabelle waxaana ka codsanayaa duubabka, siyaasiyiinta, waxgaradka, haweenka iyo guud ahaan shacabka labada gobol iney igu taageeraan inaan dib u hoggaamiyo Hirshabelle.” ayuu yiri Madaxweynihii hore ee HirShabelle.

Sidoo kale wuxuu intaasi kusii daray inuu la imaan doono isbeddal ballaaran, isla markaana HirShabelle uu ka saari doono xaaladda adag ee ay hadda ku jirto.

“Waxaan doonayaa inaan Hirshabelle ka soo saaro bohosha ay ku dhacday” ayuu mar kale qoraalkiisa ku yiri Mudane Cali Cabdullahi Cosoble.

HirShabelle ayaa haatan isku diyaarineyso doorashadeeda, waxaaan durbo dhaq-dhaqaaq culus uu ka bilowday magaalada Muqdisho, kaas oo ay wadaan siyaasiyiinta kasoo jeedo maamulkaasi.

Dowladda Federaalka ayaa dhankeeda wadda qorshe ballaaran oo la xiriira doorashooyinka maamullada dalka, iyada oo isbeddal laga filayo HirShabelle, Galmudug iyo Koonfur Galbeed.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xildhibaan Cismaan Xaadoole oo ka tirsan Baarlamaanka Soomaaliya ayaa maanta si rasmi ah ugu dhawaaqay inuu yahay musharrax oo u taagan xilka Madaxweynaha Dowlad-goboleedka Soomaaliyeed ee HirShabelle.

Xaadoole oo shir jaraa’id ku qabtay Muqdisho ayaa cod dheer ku sheegay inuu u tartamayo xilka Madaxweynaha HirShabelle, xilli ay haatan si weyn isku hayaan isaga iyo Madaxweyne Cali Guudlaawe oo muddooyinkii dambe uu ka dhexeeyay dagaal siyaasadeed oo wayn.

“Aniga ayaa ah musharrax Madaxweyne HirShabelle waxaan aaminsanahay haddii aan ku guuleysto inaan wax badan ka bedali karo, dadka aan doorashada ka rabanaa waa dadka State-ka” ayuu yiri Xildhibaan Cismaan Xaadoole.

Sidoo kale wuxuu kusii daray “Waa socdaa aniga inuu cod isoo celiyo ama tabar isoo celiso maahee darbiga waa soo taabanaa”. Xaadoole oo isku soo sharraxay kursiga Cali Guudlaawe.

Sidoo kale wuxuu sameeya ballan qaad wayn isaga oo sheegay haddii uu helo xilka inuu mideyn doono shacabka labada gobol, kadibna uu la dagaalami doono Al-Shabaab.

“Haddii aan ku guuleysto oo i doortaan dadka degan labada gobol waxaan mideyn doonaan Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe oo aan isku keeni doono, cadowga hadda dhex noq noqonaayana waa ka saari doonaa, haddii uu Ilaah yiraahdo”. ayuu mar kale yiri Xaadoole.

Waxaa kale oo uu ku baaqay in tartanka laga dhigo mid furan oo doorashaduna noqoto qof iyo cod, si loogu kala baxo sanduuqa.

“Doorashada waxaan rabnaa in la aado qof iyo cod oo meesha laga hirgalsho, loona naxo dalka iyo dadka”” ayuu sii raaciyay.

HirShabelle ayaa haatan wajaheysa xaalada kala guur ah, waxaana ka socda dhaq-dhaqaaq ku aadan doorashada kusoo foodka leh maamulkaas oo si weyn loogu diyaar garoobayo.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Xamza Cabdi Barre oo maanta wareegto soo saaray ayaa magacaabay laba xil oo cusub, sida ku cad qoraalka kasoo baxay xafiikiisa.

Ra’iisul Wasaaraha ayaa magacaabay Maareeyaha Guud ee Arrimaha Maamulka iyo Amniga Garoonka Muqdisho iyo Agaasime Ku-xigeenka Guud ee Xarunta Qaran ee Tubsan.

Cabdinaasir Maxamuud Gurey ayaa loo magacaabay Maareeyaha Guud ee Arrimaha Maamulka iyo Amniga ee Garoonka Aadan Cadde, halka Mudane Cabdalla Xasan Cali isna loo magacaabay Agaasime Ku-xigeenka Guud ee Xarunta Qaran ee Tubsan Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda JFS.

Wareegtada ayaa u qorneyd sidatan;- “Ra’iisul Wasaaraha, ayaa markii uu arkay aqoonta iyo waayo-aragnimada ay u leeyihiin masuuliyiintani shaqooyinka loo idmaday waxa uu u magacaabay:

• Mudane Cabdinaasir Maxamuud Gurey: Maareeyaha Guud ee Arrimaha Maamulka iyo Amniga ee Garoonka Aadan Cadde.
• Mudane Cabdalla Xasan Cali: Agaasime Ku-xigeenka Guud ee Xarunta Qaran ee Tubsan Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda JFS”.

Sidoo kale, mas’uuliyiinta cusub ee la magacaabay ayaa la faray in si deg-deg ah xilalka ula wareegaan, isla markaana ay gutaan waajibaadka shaqo ee loo igmaday.

Indhowaanahan Xamza ayaa waday isbeddallo waa wayn oo ku aadan xukuumadda Dan-Qaran, wuxuuna todobaadkii hore sidaan kale u magacaabay agaasimeyaasha guud ee wasaaradaha howlaha guud, dib-u-dhiska iyo guriyeynta iyo wasaaradda isgaarsiinta iyo tiknoloojiyadda xukuumadda Federaalka Soomaaliya.

Magacaabista ka socota xafiiska Ra’iisul wasaaraha ayaa la xiriirta isbeddal wayn ee ay waddo xukuumaddiisa oo dhawan saddex sano jirsatay, si loo dardargeliyo shaqadeeda.

Ra’iisul wasaaraha ayaa sidoo kale la yimid isla xisaabtan golaha wasiirada ah, isaga oo kormeer ku tegay dhowr xarumood oo muhiim ah, sida garoonka diyaaradaha Aadan Cadde oo cabasho ay kadib, balse la xalliyay iyo xarumo wasaaradeed oo ku yaalla caasimada oo uu ku tegay booqashooyin, si uu qiimeeyo shaqada ka socota.

Waxaa kale ra’iisul wasaaruhu xalliyay cabashooyin badan oo ka yimid wasaaradaha qaar oo shaqaaluhu ay kasoo cawdeen, isagoo toos u farogeliyay, waxna ka qabtay arrimahaasi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dhoofka xoolaha Soomaaliya ayaa kor u kac weyn ka helaya tartan sii yaraanaya oo kaga imanayay waddamada Australia iyo Sudan, taasoo ka caawin karta in dhoofkeedu uu sanadkan dhaafo hal bilyan oo dollar.

Soomaaliya ayaa dakhliga ka soo gala dhoofka xoolaha nool waxa uu kor uga kacay $523 milyan oo dollar sanadkii 2021 ilaa $974 milyan oo dollar sanadkii hore, sida ay muujinayaan xogaha dowladda, waxaana la filayaa in isbeddelkaasi uu sii socdo.

“Kororkan waxaa loo aanayn karaa laba sababood oo waaweyn, tan koowaad, Sudan oo mar ahayd dal weyn oo xoolaha dhoofiya, ayaa hadda wajahaysa colaad. Tan labaad, Australia oo iyaduna ahayd dal kale oo muhiim u ah dalalka Khaliijka, ayaa yaraysay dhoofkeeda,” ayuu yiri Qaasim Cabdi Macallim, oo ah agaasimaha caafimaadka xoolaha ee wasaaradda xannaanada xoolaha Soomaaliya.

“Tani waxay Soomaaliya u saamaxday inay ka faa’iidaysato xaaladda oo ay dardargeliso dhoofka xoolaheeda.”

Inay u dhowdahay suuqyada muhiimka ah ee Khaliijka, oo ay ku jiraan Imaaraadka Carabta iyo Sacuudi Carabiya, ayaa sidoo kale u ahayd faa’iido Soomaaliya, ayuu raaciyay.

Ganacsiga dhoofka xoolaha nool ee Australia ayaa hoos u dhac weyn sameeyay sannadihii u dambeeyay, iyadoo dalkaas uu ku wajahan yahay in gebi ahaanba la joojiyo dhoofka idaha ee dhinaca badda marka la gaaro bisha May 2028. Waxay dhoofisay 652,000 oo neef oo ido ah sannadihii 2022-23, halka tiradaas ay ahayd 5.9 milyan labaatan sano ka hor, sida lagu sheegay xogta dowladda.

Soomaaliya waxay sheegtay inay sidoo kale la wareegtay qayb weyn oo ka mid ah suuqyada Khaliijka oo ay horey u adeegi jirtay Sudan, halkaasoo labo sano oo dagaal sokeeye ah ay burburiyeen dhaqaalaheeda. Sacuudi Carabiya oo keliya ayaa qaadatay xoolo nool oo qiimahoodu yahay $715 milyan oo dollar sanadkii 2023, markaas oo uu dagaalku qarxay, sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay hay’adda Sudan Transparency and Policy Tracker.

Inkastoo ay ku jirtay xasilooni darro in ka badan soddon sano, Soomaaliya waxay leedahay tiro xoolo ah oo gaaraysa 57 milyan oo neef, sida uu sheegay Wasiirka Beeraha, Maxamed Cabdi Xayir. Waxay sanad walba Bariga Dhexe u dhoofisaa inta u dhaxaysa afar milyan ilaa lix milyan oo neef oo xoolo ah, ayuu yiri.

Xoolaha nool ayaa noqday dhoofka ugu muhiimsan ee Soomaaliya, inkastoo ay jiraan colaado socda iyo abaaro soo noqnoqda.

Iibka la filayo ee sanadkan oo gaaraya $1 bilyan oo dollar ayaa ka sarreeya dakhliga gudaha ee dowladda oo lagu qiyaasay $430 milyan oo dollar, sida ay sheegeen qiyaasaha wasaaradda maaliyadda.

Guud ahaan, dalku wuxuu miisaaniyaddiisa sanadkan ku qorsheeyay inuu qarash gareeyo $1.36 bilyan oo dollar, kaasoo intooda badan ay bixiyaan deeq-bixiyeyaal.

Muqdisho (Caasimada Online) – Hay’adda Diiwaangelinta iyo Aqoonsiga Qaranka ee NIRA oo warsaxaafadeed soo saartay ayaa shaacisay waqtiga rasmiga ah ee lacag laga dhigayo qaadashada Kaarka Aqoonsiga Qaranka oo muhiim u ah dadweynaha Soomaaliyeed.

NIRA ayaa qoraalkeeda ku sheegtay in wixii ka dambeeya 31-ka bishaan Oktoobar ee sanadkan qaadashada Kaarka uu noqon doono adeeg lacag lagu bixiyo.

Sidoo kale waxa ay intaasi ku dartay in khidmad-dhaafka Kaarka Aqoonsiga Qaranka uu ku siman yahay dhammaadka bishaan, ayna fursad kooban u haystaan muwaadiniinta guud ahaan Soomaaliyeed.

“Muddada Khidmad-dhaafka Is-diiwaangelinta Kaarka Aqoonsiga Qaranku waxa ay ku eeg tahay 31-ka Bisha Oktoobar. Fadlan ka faa’idayso fursadda oo iska diiwaangeli Xarunta NIRA ee kuugu dhow” ayaa warka qoraalka ah ee hasoo baxay NIRA.

Hay’addu ma sheegin inta ay la’eegtahay lacagta laga qaadayo qofka u baahan kaarkaan haddii uu haleeli waayo waqtiga kooban ee ka haray muddada ay qabatay NIRA.

Kaarka Aqoonsiga Qaranka ayaa muhiim ah muwaadinka, waxaana dhawaan dowladda Soomaaliya ay waajib ka dhigtay qaadashada kaarkan oo ay ku xirtay adeegyada hay’adaha dowladda iyo shirkadaha sida gaarka ah ee loo yahay, iyada oo fartay in aysan u adeegin qof aan wadan kaarka NIRA.

“Ciddii u adeegta qof aan waddan kaarka NIRA waxaan u arkaynaa inay wax u fududeysay Khawaarijta waana lala xisaabtamayaa,” ayuu yiri Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud oo horay ku dhawaaqay go’aanka lagu dhaqangelinayo kaarka NIRA.

Tallaabadan ayey dowladdu ku sheegtay mid qayb ka ah dadaalka Qaran ee lagu doonayo in lagu casriyeeyo maamulka guud, laguna tayeynayo adeegyada bulshada, iyadoo lagu xoojinayo amniga, laguna xaqiijinayo in Soomaali kasta si sax ah loo aqoonsado loona diiwaan-geliyo.