Kismaayo (Caasimada Online) – Xeebta Magaalada Kismaayo ee gobolka Jubbada Hoose ee Kiboore, waxaa maanta ku soo caariyay Libiri weyn, kaas oo dadka deegaanka oo wata faasas iyo qalab kale ay ku xoomeen.

Dadka reer Kismaayo ayaa isugu tegay goobta, iyagoo bilaabay inay dilaaciyaan Libiriga, si ay uga baaraan waxa loogu yeero (Cambar) oo ah hadiyad qaali ah oo laga dhex helo noolahaas.

Muuqaallo baraha bulshada la soo dhigay ayaa laga arkayaa dadka oo faas la dhacaya Libiriga oo muuqaal ahaanna aad u weyn, kaas oo yaalla banaanka hore ee xeebta.

Cadad Libiriga ka mid ah dad wata ayaa sidoo kale muuqaallo iska soo duubay, kuwaas oo sheegaya inay aaminsan yihiin inuu yahay cambarkii ay goobayeen oo ay ku nasiibsanayaan.

Dadka sida aadka ah loo faafiyey muuqaalkooda waxaa ku jira nin sita seddax kamid ah ilkihii Libiriga, isagoo warbaahinta u sheegay in ugu yaraan ay ilkahaasi lamid noqonayaan foolka Maroodiga.

Hadaaba muxuu yahay Cambarka la raadinayo ee ku jira Libiriga?

Cambarka ayaa ah mid naadir ah oo qiimo leh, kaas oo laga sameeyo Catarka.

Daraasado la sameeyey waxay muujinayaan in la isku daaweyn jiray, sida dawo ama cunto sare u qaada Shahwada.

Waa xubin qoyan oo isku dhaggan, kaas oo laga helo mindhicirrada Libiriga.

Waxaa loo adeegsadaa sameynta Catarrada la isku carfiyo, kuwooda ugu qiimaha sareeya adduunka.

Dalal dhowr ah waxaa ka mamnuuc ah in laga ganacsado Cambarka Libiriga, halka kuwo kalena ay u arkaan qashin.

Garbahaarey (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa maanta qaatay tallaabo horleh oo la xiriirta xaaladda gobolka Gedo oo indhawaanahan ay ka taagneyd xiisad u dhexeyso ciidamada Xoogga dalka iyo Daraawiishta maamulka Jubaland.

Taliska guutada 10-aad ee ciidanka Xoogga dalka ayaa maanta soo saaray amaro cusub oo ka dhaqan-galaya gobolka, gaar ahaan degmada Garbahaarey, kuwaas oo ku aadan amniga.

Taliyaha guutada 10-aad ee gobolka Gedo, Gaashaanle Sare Cismaan Sheekh Cabdi Qorrax oo warbaahinta la hadlay ayaa ku dhawaaqay amarkan, isaga oo sidoo kale faray ciidamada dowladda ee ku sugan halkaasi inay qaataan doorkooda ku aadan xasilinta amniga guud.

Si guud ciidamada ayaa laga mamnuucay inay hub ku dhex qaataan magaalada, xilliyada ay fasaxa yihiin, si looga hortago in isku dhacyo hubeysan ay ka dhacaan halkaasi.

Sidoo kale waxaa laga mamnuucay ciidanka iney ridaan rasaas, si looga hortago in la qalqal-geliyo dadka shacabka ah ee ku dhaqan halkaasi, waxaa kale oo go’aankan lagu sheegay in askarigii u hoggaansami waayo amarka laga qaadi doono tallaabo sharci ah.

“Waa mamnuuc in rasaas amar la’aan ah la iska rido, taasoo shacabka ku abuuri karta qalqal iyo waxyeelo iskugu jirta dhaawac iyo dhimasho, waxaa dhawaan geeriyootay haweeney kadib markii rasaas la riday oo aan ku dhicin ay ka naxday.”  ayuu Taliye Qorrax.

Waxaa kal oo uu intaasi kusii daray inay ka shaqeyn doonaan deganaashaha magaalada, waajibkoodana uu yahay ilaalinta badqabka shacabka iyo xasilinta amniga guud.

Gedo ayaa waxaa haatan ka taagan xiisad culus oo uu dhiig ku daatay, taas oo u dhexeyso dowladda dhexe iyo Jubaland oo weli isku hayo qaybo kamid ah gobolkaasi, hase ahaatee dowladda federaalka ayaa haatan wadda qorshayaal lagu xasilinaayo guud ahaan gobolka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Taliyaha qaybta guud ee Booliska Gobolka Banaadir, Mahdi Cumar Muumin oo loo yaqaano (Macallin Mahdi) oo warsaxaafadeed soos aaray ayaa ka sheekeeyay halgan dheer oo uu soo bilaabay 16 sanno kahor, kaas oo ugu dambeyn miro-dhalay, kadib markii uu xalay isku diiwaangeliyay doorashooyinka qof iyo codka ah ee la filayo inay ka dhacaan dalka.

Macallin Mahdi oo qaatay shahaadada rasmiga ah ee is diiwaangelinta ayaa sheegay inay tani uga dhigan tahay guul wayn oo la gaaray iyo nabad ka hirgashay caasimada.

Sidoo kale wuxuun hoosta ka xariiqay in qaadashada shahaadada is diiwaangelinta ay muujineyso inuu miro-dhalay halgankii uu soo galay, isaga oo sheegay inuu ka qayb qaatay dagaaladii caasimada looga xoreeyay Al-Shabaab, uuna ku waayey saaxibo qiimo badan.

“In aan shahaadada is-diiwaangelinta halkan ka qaatay, waxay ii tahay calaamad weyn oo muujinaysa guusha nabadda iyo isbeddelka wanaagsan ee dalka uu ku socdo. Shahaadada is-diiwaangelinta ee la i siiyay uma arko oo kaliya shahaado diiwaangelin, ee waa astaanta ii muujinaysa halgankii aan galay inuu midr-dhalay. Waxayna caddeyn u tahay in caasimaddeennu ay maanta joogto heer ay muwaadiniintu codkooda si nabad ah ugu dhiiban karaan. Allaha u naxatiisto saaxiibadii ku shahiiday halgalkii dheeraa ee ay maanata ku naaloonayaa shacabka Caasimadd” ayuu qoraalkiisa yiri Macallin Mahdi.

Macalin Mahdi ayaa sidoo kale qiray inuu isaga qudhiiisa uu dhaawac culus kasoo gaaray gaaray dagaalka, kadib markii galab kamid ah galbaha ay soo weerareen xubnaha Al-Shabaab, xilligaas oo ay ku beegneyd kala miirankii Maxkamadaha iyo kooxda Al-Shabaab.

“Xusuus iyo Halgan Miro-dhalay, markii aan salaadda Casir tukanay galabkii Arbacada oo ku beegnaa 27kii May 2009  ayey Khawaarijtu na soo weerareen, rag aan saaxiibo ahayn oo halganka igula jiray ayaan gobtaas ku waayay, waxaan ka xasuustaa Nuur Adan Dalabaco iyo  Saciid Roble Geelhore,  aniga iyo tobaneeyo kalana dhaawacyo culus ayaa naga soo gaaray. Waxay ahayd billowgii kala miiranka halyeeyadii maxkamadaha Islaamiga iyo Khawaarijta Shabaab” ayuu yiri Taliyaha Qaybta Guud ee Booliska Gobolka Banaadir.

Ugu dambeyn wuxuu hoosta ka xariiqay in 16 sano kadib oo uu dagaal adag kula jiray Al-Shabaab ay farxad u tahay in laga adkaaday Khawaarijta, uuna isku diiwangeliyo si nabad ah doorashooyinka dalka, si uu si nabad ah ugu dhiibto codkiisa, una doorto cidda uu rabo.

“16 sano oo aan Khawaarijta jihaad kula jiray, caawa -Alle mahaddii- waxaan iska diiwaanliyay si aan codkeyga u dhiibto isla goobtii oo aysan baaruudda rasaastu ka soo ureynin, haba yaraatee wax cabsi ahna aysan shacabku qabin, barbaar xaragoonayana ay hareeraha waddooyinka ku caweynayaan” ayuu sii raaciyay taliyuhu.

Soomaaliya ayaa haatan ku tallaabsatay hormarro waawayn, waxaana kamid ah nabadda lagu soo dabaalay caasimada oo argagixisada ay ka gaysan jirtay dilal iyo qaraxyo.

Muqdisho (Caasimada Online) – Siyaasiyiinta mucaaradka ee haatan dhaq-dhaqaaqa ka wada magaalada Muqdisho ayaa weli sii wada kulamadooda, waxaana xalay kulan gaar ah yeeshay Madaxweynihii hore ee dalka Shariif Sheekh Axmed, Ra’iisul wasaareyaashii hore Xasan Cali Khayre, Maxamed Xuseen Rooble iyo xildhibaan Cabdiraxmaan Cabdishakuur.

Kulankan oo ka dhacay hoyga Shariif uu ka dagan yahay Muqdisho ayaa diiradda lagu saarayo qorshe culus oo ay damacsan yihiin xubnaha mucaaradka, gaar ahaan qaab-dhismeedka mucaaradka, si ula fal-galaan isbeddalka yimid ee ka dhashay burburka wada-hadalkii ay kula jiraan Madaxweyne Xasan oo ugu dambeyn guul darro kusoo dhammaaday.

Ilo wareedyo xilkas ah ayaa innoo sheegay in ay suuragal tahya in xubnaha mucaaradka, gaar ahaan Shariif, Khayre, Rooble iyo Warsame ay dhisaan midow musharraxiin oo horleh, iyada oo ujeedka uu yahay in lagu mideeyo awoodda musharixiinta kasoo horjeeda Xasan.

Sidoo kale, waxaaa muhiimadda ugu wayn ee mucaaradka uu yahay inay ka qeyb qaataan hannaanka siyaasadeed ee dalka, gaar ahaan marxaladda kala guurka iyo diyaar-garowga doorashooyinka soo socda oo haatan uu ka taagan yahay muran xoogleh, ayna burbureen wada-hadalladii muddada soo socday ee u dhexeeyay Madasha Samatabixinta iyo Villada.

Wararka ayaa intaasi kusii daraya in kulankan oo kusoo aaday, xilli xasaasi ah uu muujinayo isbeddel dhanka istaraatiijiyadda ah oo ay rabaan inay ku dhaqaaqaan mucaaradka, si ay u abuuraan madal gaar ah oo ay ku mideysan musharraxiinta sare.

Waxaa sidoo kale qorshuhu yahay in la ballaariyo isbaheysigan, si ay ugu soo biiraan xubno kale oo saameyn leh oo uu ugu horreeyo Ra’iisul wasaare Cabdi Faarax Shirdoon (Saacid) oo isaguna qayb ka ahaa dhaqdhaqaaqa ka dhanka ah Villa Somalia ee ka socda Muqdisho.

Xubnaha kale ee mucaaradka ayaa la sheegay in iyagu aan lagu wargelin kuankan, isla markaana isbaheysa cusub aanu saameyn doonin Madasha Samatabixinta oo ay ku dhan yihiin inta badan mucaaradka, uuna hogaamiyo Madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed.

Arrimahan waxay muujinayaan in dalka uu sii galayo marxalad adag oo siyaasadeed, mucaaradkana uu isa sii xoojinayo, si uu loolan adag ula galo madaxda sare ee dowladda.

Si kastaba, mucaaradka ayaa todobaadkii hore waxaa soo kala dhex-galay kalq shaki wayn, iyaga oo markii hore ku heshiin waayey warsaxaafadeedkii ay kasoo saareen wada-hadalladii burburay ee ay la yeesheen Madaxweyne Xasan Sheekh, taas oo keentay in haatan ay la yimaadaan qorshe cusub oo ay ku dhisayaan midow musharixiin oo horleh.

Washington (Caasimada Online) – Imaaraadka Carabta ayaa door hoggaamineed ka qaadanaya dadaallada lagu horumarinayo qadiyadda Somaliland ee ka socda Washington iyo caasimadaha Yurub, iyagoo maalgelin ballaaran ku samaynaya mid ka mid ah shirkadaha ololeynta (lobby) ee ugu awoodda badan caalamka, si loo dhiso taageero siyaasadeed loona saameeyo warbaahinta caalamiga ah, sida ay muujinayaan diiwaannada rasmiga ah iyo ilo-wareedyo siyaasadeed.

Somaliland, oo iskeed ugu dhawaaqday madaxbannaani sanadkii 1991, ayaa muddo dheer raadineysay aqoonsi rasmi ah oo ka yimaada Maraykanka iyo dalal kale. Maadaama aanay lahayn xiriir diblomaasiyadeed, waxay si weyn ugu tiirsan tahay shirkado gaar loo leeyahay oo ololeyn ah si ay u gaarto go’aan-sameeyayaasha iyo warbaahinta.

Ololaha FGS Global

Xudunta ololahan waa FGS Global, oo ah shirkad caalami ah oo ka shaqeysa isgaarsiinta istaraatiijiga ah iyo lobbiga, kuwaas oo macaamiishooda caalamiga ah ay ka mid yihiin Imaaraadka Carabta.

Diiwaannada lagu gudbiyey Xeerka Maraykanka ee Diiwaangelinta Wakiillada Ajaanibta (FARA) ayaa muujinaya in Abu Dhabi ay siisay FGS Global ku dhowaad $2.6 milyan muddo lix bilood ah oo ku eg July 2024, si ay u fuliso adeegyo isgaarsiineed oo istaraatiiji ah iyo xiriir dibadeed. Falanqeeyayaal iyo dhaliilayaal ayaa sheegaya in kharashka sannadlaha ah ee Imaaraadku ku bixiyo shirkaddan uu gaari karo $5 milyan.

Khubaradu waxay rumeysan yihiin in Imaaraadku u adeegsado xiriirkaas inuu horumariyo ajandihiisa goboleed ee ballaaran — oo ay ku jirto xoojinta xiriirka Somaliland, halkaas oo shirkado Imaaraad ah ay maalgelin xoog leh ku sameeyeen dekedda iyo kaabeyaasha Berbera, oo ah goob istaraatiiji ah oo ku taalla Gacanka Cadmeed. Sidoo kale, Imaaraadku wuxuu tababaray ciidamada ammaanka deegaanka, wuxuuna ballaariyay joogitaankiisa Badda Cas.

Diiwaannada FARA ee ay dib u eegtay Caasimada Online ayaa muujinaya in FGS Global, oo ku hadlaysa magaca Somaliland, ay kulammo la qaadatay wariyeyaal iyo tifaftirayaal sare oo ka kala socday Wall Street Journal, New York Times, Washington Post, Bloomberg, NBC, NPR, iyo Axios.

Xiriirradan warbaahineed ayaa qayb ka ah dadaal joogto ah oo lagu dhisayo sawir wanaagsan oo ku saabsan hannaanka maamulka Somaliland, xasilloonideeda marka loo eego Soomaaliya, iyo doorka ay ka qaadan karto iskaashiga dhinaca amniga ee Geeska Afrika.

In kasta oo kulammadan loo arko dhaqan caadi ah oo ka mid ah howlaha xiriirka dadweynaha, haddana dhaliilayaasha ayaa ku doodaya in awoodda dhaqaale ee Imaaraadku siiso saaxiibbadiisa la doorbido — oo ay ku jirto Somaliland — ay ujeedadiisu tahay muuqaal wanaagsan oo ay ka helaan warbaahinta saameynta leh.

Machadyada siyaasadda

Laba machad oo siyaasadeed oo ka mid ah kuwa ugu saameynta badan Washington ayaa si muuqata uga dhex muuqday ololahan bilooyinkii la soo dhaafay. Janaayo 2025, Hudson Institute ayaa daabacday maqaal ra’yi cinwaankiisu yahay “Seven Inaccuracies About US Support for Somaliland”, oo difaacaya xiriir lala yeesho maamulkaas.

Diseembar 2024, Atlantic Council ayaa Somaliland ku tilmaantay “fursad naadir ah” oo Maraykanku ku xoojin karo xiriirka gobolka, inkasta oo ay xustay caqabadaha ka imaanaya diidmada Soomaaliya iyo weliba ka leexashada Maraykanka ee mowqifka Midowga Afrika.

Xogta qaar ayaa sheegeysa in deeqo ka iman kara Somaliland ama si dadban uga imaanaya taageerayaal Khaliiji ah lagu siiyay machadyadan si ay u muujiyaan mowqif taageero leh.

Warar kale ayaa sheegaya in Somaliland ay sannad walba FGS Global ku bixiso in ka badan $1.5 milyan oo aan la shaacin, isla markaana dhammaan hawlaha lobbiga ay isku dubbarido xaaska Israa’iili-Maraykanka ah ee wakiilka Somaliland ee Washington, Bashir Goth.

Istaraatiijiyadda Imaaraadka ee Geeska Afrika

Ka qaybgalka sii kordhaya ee Imaaraadka ee Somaliland wuxuu qayb ka yahay istaraatiijiyad ballaaran oo uu kaga howlgalayo Geeska Afrika. Abu Dhabi waxay ballaarisay raadkeeda dhaqaale iyo amni ee marin-biyoodka muhiimka ah, laga bilaabo jasiiradda Soqotra ee Yemen ilaa dekedda Berbera.

Gudaha Somaliland, DP World — oo ah shirkad dekedaha maamusha oo laga leeyahay Dubai — ayaa maalgashi ku samaysay casriyeynta dekedda Berbera iyo dhismaha aag ganacsi xorta ah. Maamulka kaabeyaashan ayaa siinaya Imaaraadka awood istaraatiiji ah oo uu ku yeesho mid ka mid ah marin-biyoodka ganacsi ee ugu mashquulka badan caalamka.

Iyada oo maalgelin lobbiga heer sare ah ka wado Washington, falanqeeyayaashu waxay sheegeen in Imaaraadku uusan kaliya horumarin doonista aqoonsi ee Somaliland, balse uu sidoo kale doonayo inuu adkeeyo saamayntiisa siyaasadda amniga Badda Cas.

Ololaha lobbiga — oo ay taageerayaan maalgelin Khaliiji ah oo lagu maamulo FGS Global — wuxuu imaanayaa iyadoo dood cusub ka taagan tahay go’aannada siyaasadda Maraykanka ee ku saabsan in xiriir dhow lala yeesho Somaliland uu u adeegayo danaha istaraatiijiga ah ee Maraykanka, gaar ahaan la dagaallanka saameynta Shiinaha iyo Iran ee gobolka.

Haatan, taageerada dhaqaale iyo midda siyaasadeed ee Imaaraadku waxay Somaliland ka caawisay inay ka soo muuqato ajandaha Washington. Laakiin ilaa ay isbeddel ku yimaado siyaasadda Maraykanka, khubaradu waxay aaminsan yihiin in dadaalka aqoonsi raadinta uu weli ahaan doono mid adag — iyadoon loo eegin awoodda lobbiga ee gadaashiisa taagan.

Muqdisho (Caasimada Online) — Safaaradda Shiinaha ee Soomaaliya ayaa Jimcihii cambaaraysay dadaalka Senator-ka Mareykanka Ted Cruz uu ku doonayo in Washington ay aqoonsato Somaliland, iyadoo ku tilmaantay faragelin “sal iyo raad toona lahayn” oo “gardarro ah” oo lagu hayo arrimaha gudaha Soomaaliya.

Safaaraddu waxay sheegtay in baaqa Cruz—oo ku xusnaa warqad uu 14-kii August u diray Madaxweyne Donald Trump—uu ku xadgudbay mabaadi’da aasaasiga ah ee madaxbannaanida iyo midnimada dhuleed ee ku xusan Axdiga Qaramada Midoobay (United Nations Charter), ayna ka tarjumayso “dabeecad is-ballaarin iyo cagajugleyn ah” oo siyaasiyiinta qaar ee Mareykanka ay kula dhaqmayaan shacabka Soomaaliyeed.

“Shiinuhu marna ma farageliyo arrimaha gudaha ee dalalka kale, sinaba uma aqbalo in midkiisa la farageliyo,” ayaa lagu yiri war-saxaafadeedka. Sidoo kale wuxuu dib u adkeeyay mawqifka Beijing ee ah in “Taiwan ay tahay qayb aan laga goyn karin dhulka Shiinaha,” isagoo wacad ku maray inuu ka horyimaado “gooni-goosadnimada iyo faragelinta dibadda” uuna difaaco madaxbannaanida qarankiisa.

Diblomaasiyadda Shiinaha ayaa xiriirisay dadaalka Mareykanka ee aqoonsiga Somaliland iyo siyaasadda Washington ee ku aaddan Taiwan, iyadoo labadaba ku tilmaantay isku dayo lagu wiiqayo xuduudaha caalamku aqoonsan yahay.

Diidmada degdegga ah ee Soomaaliya

Warqadda Cruz waxay ku boorrisay maamulka Trump inuu si rasmi ah ugu aqoonsado Somaliland dal madaxbannaan oo ku dhisan xuduudihii 1960, isagoo ammaanay diiwaankeeda dhanka maamul-wanaagga dimoqraadiga ah tan iyo markii ay madaxbannaanida kaga dhawaaqday Soomaaliya sanadkii 1991.

Saacado gudahood, safaaradda Soomaaliya ee Washington ayaa soo saartay jawaab deg deg ah, iyadoo ka digtay in tallaabo kasta oo lagu wiiqayo midnimada dalka ay dhiirigelin doonto kooxaha xagjirka ah, ayna khalkhal gelin doonto xasilloonida Geeska Afrika.

“Soomaaliya waa saaxiib amni oo adag oo Mareykanku ku tiirsan yahay,” ayay tiri safaaraddu, iyadoo xustay in in ka badan 20 weerar oo wadajir ah oo ay fuliyeen ciidamada Mareykanka iyo kuwa Soomaaliya oo ka dhan ah Al-Shabaab iyo Daacish la qaaday sanadkan 2025 oo keliya—heerkaas oo iskaashi ah oo ay sheegtay inuu “si weyn uga sarreeyo kii sanadihii hore.”

War-saxaafadeedka ayaa carrabka ku adkeeyay in “kooxaha argagixisadu ay awoodaystaan oo keliya marka la wiiqo midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya,” wuxuuna Washington ku boorriyay inay diiddo dalabka aqoonsiga.

Sababaha Cruz u cuskanayo aqoonsiga

Warqaddiisa, Senatarkan Jamhuuriga ah ee Texas wuxuu Somaliland ku tilmaamay “qaran xasilloon, is-maamula, oo dimoqraadi ah” iyo saaxiib amni oo Mareykanku isku halleyn karo, kaasoo ku yaal goob istiraatiiji ah oo ku teedsan Gacanka Cadmeed—oo ka mid ah marinnada badaha ee ugu mashquulka badan caalamka.

Wuxuu farta ku fiiqay iskaashigeeda dhanka la-dagaallanka argagixisada iyo amniga badaha, iyo sidoo kale dadaalladeeda diblomaasiyadeed, oo ay ka mid yihiin furitaanka Xafiiska Wakiilka Taiwan ee Hargeysa, xoojinta xiriirka ay la leedahay Israel, iyo muujinta taageerada ay u hayso Heshiisyadii Abraham (Abraham Accords).

Cruz wuxuu Beijing ku eedeeyay inay adeegsanayso “cadaadis dhaqaale iyo mid diblomaasiyadeed” si ay Somaliland ugu ciqaabto xiriirka ay la leedahay Taiwan, isagoo tusaale u soo qaatay go’aankii Muqdisho ee April 2025 ee lagu mamnuucay dadka sita baasaboorka Taiwan—kaasoo uu ku andacooday in lala kaashaday Xisbiga Shuuciga ee Shiinaha (Chinese Communist Party).

Wuxuu ku dooday in taageerada Shiinaha ee Soomaaliya ay awood siinayso kooxaha ka soo horjeeda Somaliland si ay “u wiiqaan madaxbannaanideeda.”

Bar kulul oo istiraatiiji ah

Is-weydaarsiga degdegga ah ee jawaabaha ayaa xaaladda Somaliland u beddelay bar kulul oo ka dhex dhalatay xifaaltanka sii xoogaysanaya ee u dhexeeya Washington iyo Beijing ee Geeska Afrika.

Somaliland, oo leh dowlad, ciidan, iyo lacag u gaar ah, ma jiro hal waddan oo aqoonsan balse waxay xiriir aan rasmi ahayn la leedahay dhowr dal. Muqdisho, oo ay taageerayaan Midowga Afrika, Jaamacadda Carabta, iyo Qaramada Midooba, waxay ku adkaysanaysaa in dhulkaasi uu weli yahay qayb ka mid ah Soomaaliya.

Taageerada shaacsan ee Shiinuhu u muujiyay Soomaaliya waxay hoosta ka xariiqaysaa saamayntiisa diblomaasiyadeed ee sii kordhaysa ee Afrika iyo sida uu diyaar ugu yahay inuu caqabad ku noqdo tallaabooyinka Mareykanka ee loo arko inay wiiqayaan dowladaha ay xulafada yihiin—iyadoo isla markaasna ay madasha caalamka ku sii xoojinayso mabda’eeda ‘Hal Shiine’.

Dhanka Washington, doodda ku saabsan aqoonsiga Somaliland waxay ku qasbeysaa isku-dheellitir xasaasi ah oo u dhexeeya ka hortagga saamaynta Shiinaha ee gobolka iyo dhowrista iskaashiga la-dagaallanka argagixisada ee kala dhexeeya Muqdisho—waana isku-dheellitir ay sii adkeeyeen is-weydaarsiga hadallada heerka sare ah ee dhacay muddo labo maalmood gudahood ah. 

Guriceel (Caasimada Online) – Warar kala duwan ayaa kasoo baxaya khasaaraha ka dhashay dagaal saacadihii lasoo dhaafay ka dhacay deegaano ka tirsan gobolka Galgaduud, kaas oo u dhexeeyay laba maleeshiyo beeleed oo isku haysto Geel la kala dhacay.

Dagaalka ayaa si gaar ah uga qarxay inta u dhexeysa deegaannada Oodaale iyo Balanballe, waxaana ka dhashay khasaare kala duwan oo leh dhimasho iyo dhaawac,.

Wararka ayaa sheegaya in dagaalka uu yimid, kadib markii markii mid kamid ah maleeshiyaadka ay dhac u gaysteen Geel, kadibna garabka kale uu weerar qaaday, taas oo keentay in labada dhinac ay ku dagaalamaan halkaasi.

Inta la xaqiijiyay waxaa dagaalkan ku dhintay ugu yaraan 1 qof, iyada oo ay ku dhaawacmeen 3 kale oo isugu jiro dhinacyo dagaalamay iyo dad shacab ah. Dadka dhaawacmay ayaa la geeyay magaalada Guriceel oo haatan lagu dabiibayo xaaladooda.

Xaaladda aya ayaa maanta kacsan, waxaana weli dhaq-dhaqaaqyo iska soo horjeedo laga dareemayaa goobihii lagu dagaalamay oo ay isku horfadhiyaan labada dhinac.

Sidoo kale ma jiro illaa iyo hadda wax war ah oo kasoo baxay Galmudug oo ku aadan dagaalkaasi mar kale dib uga qarxay qaybo kamid ah gobolka Galgaduud ee bartamaha Soomaaliya.

Gobollada dhexe oo ay weli ka socdaan howlgallo xorey ah ayaa waxaa haddana ka qarxay dagaal beeleedyo wajiyo kala duwan leh oo saameyn ku yeeshay Galgaduud iyo Mudug.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka amniga gudaha Soomaaliya, Cabdullahi Sheekh Ismaaciil (Fartaag) ayaa maanta kulan gaar ah la yeeshay saraakiisha sare ee howlgalka AUSSOM ee Soomaaliya, isaga oo kala hadlay saddex qodob oo muhiim ah.

Fartaag ayaa xafiiskiisa si gaar ah ugu qaabilay ergayga gaarka ah ee Midowga Afrika u qaabilsan arrimaha Soomaaliya, Danjire El Hadji Ibrahima Diene iyo saraakiil kale oo ka socotay howlgalka AUSSOM, iyaga oo ka wada-hadlay arrimo xasaasi ah.

Wasiirka oo qoraal soo saaray ayaa sheegay in saddex qodob uu kala hadlay madaxda uu la kulmay, waxana kala yihiin xaaladda guud dalka, arrimaha amniga iyo dagaalka Shabaab.

“Maanta waxaan xarunta Wasaaradda ku qaabilay Ergayga Gaarka ah ee Midowga Afrika u qaabilsan Soomaaliya, Danjire El Hadji Ibrahima Diene, iyo wafdi uu hoggaaminayay. Wafdiga, oo ay qayb ka ahaayeen saraakiil sare oo ka tirsan Hawlgalka Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM), ayaan ka wada hadalnay xaaladda guud ee siyaasadda dalka, arrimaha amniga, iyo dagaalka ka dhanka ah kooxaha Khawaarijta ah” ayuu yiri wasiirku.

Danjire El Hadji Ibrahima Diene oo madasha ka hadlay ayaa sheegay inay sii wadi doonaan dadaaladooda ku aadan xasilinta Soomaaliya, gaar ahaan dardargelinta howlgallada ka scoda dalka oo ay qayb ka yihiin ciidamada AUSSOM oo ka socda dhowr dal oo Afrikaan ah.

Ninkan ayaa horay ula kulmay Madaxweynaha iyo Ra’iisul wasaaraha, wuxuuna si gaar ah ugala hadlay shaqada culus ee loo soo igmaday, arrimaha amniga iyo dagaalka Al-Shabaab.

Danjire El Hadji Ibrahima Diene ayaa dhowaan si rasmi ah ula wareegay xilka Madaxa howlgalka AUSSOM, isaga oo hormuud u noqon doona dib-u-habeynta iyo hagaajinta taageerada uu howlgalkaasi siiyo ciidamada Soomaaliyeed.

Si kastaba, kulankan ayaa imanaya xilli ay kooxda Al-Shabaab dib u qabsatay qaar kamid ah deegaannadii laga xoreeyay, isla markaana uu hoos u dhac weyn ku yimid dagaalka kooxda Al-Shabaab, oo ay iska kaashanayeen ciidamada xoogga dalka iyo kuwa dadka deegaanka.

Boosaaso (Caasimada Online) – Wararka ka imaanaya magaalada Boosaaso ee xarunta gobolka Bari ayaa sheegaya in maanta xaalad kacsanaan ah laga dareemayo magaaladaasi, kadib markii ay dhaq-dhaqaaq ay ka bilaabeen ciidamo ka cabanayo mushaar la’aan.

Ciidamada gadoodka sameeyay ayaa ka tirsan kuwa difaaca Puntland ee ku soo dhaawacmay hawlgalka Calmiskaad ee lagula dagaalamayo kooxda Daacish, waxayna ka cabanayaan daryeel la’aan caafimaad iyo sidoo kale xuquuq mushaari ah oo ka maqan.

Sidoo kale, ciidamada ayaa xirtay waddada hormarta isbitaalka wayn ee Boosaaso, iyaga oo xanibay isku socodka gaadiidka iyo dadweynaha ee mara waddadaasi oo halbowle ah.

Qaar kamid ah askartan oo la hadlay warbaahinta ayaa sheegay in aysan helin daryeelkii ay mudnaayeen, ayna dayacday xukuumadda Puntland, sida ay hadalka u dhigeen.

Sidoo kale, waxa ay farriin culus u direen madaxda Puntland, iyaga oo ka dalbaday inay soo farogeliyaan arrintooda, si wax looga qabto cabashadooda oo soo noq noqotay.

Dhanka kale, mas’uuliyiin ka tirsan Puntland oo ku sugan Boosaaso iyo saraakiisha Booliska ee gobolka Bari ayaan haatan wada dadaallo dheeraad ah, iyaga oo wada-hadallo la bilaabay ciidamada cabanayo ee maanta gadoodka ka sameeyay gudaha magaaladaasi.

Mas’uuliyiintan ayaa isku dayay inay askartan ku qanciyaan in marka hore ay furaan wadada, waxay u sheegeen in ay dowladda ka heli doonaan daryeel caafimaad oo dhammaystiran.

Waa markii saddexaad oo ay ciidamadan sameynayaan gadood wayn oo laga dareemay magaalada Boosaaso, mana jiro illaa iyo hadda wax ay ka qabatay xukuumadda Puntland.

Gadoodka ay sameynayaan  ciidamada ka cabanaya mushaar la’aanta ayaa dhawaanahan ku soo badanayay degaannada Puntland, waxaana ahayd maalmo ka hor markii ciidamo ka gadoodsan xuquuq la’aani ay xirteen laamiga dheer ee Garoowe iyo Gaalkacyo, iyaga oo dhaq-dhaqaaqa gaadiidka iyo dadka ka xanibay aagga degmada Xarfo ee gobolka Mudug.

Muqdisho (Caasimada Online) – Hay’adda NISA oo warsaxaafadeed soo saartay ayaa faah-faahin ka bixisay saddex howlgal oo todobaadkii hore ka kala dhacay gobollada Hiiraan, Shabeellaha Dhexe iyo Galgaduud, laguna beegsaday maleeshiyaadka Al-Shabaab.

NISA ayaa shaaca ka qaaday in howlgalladan lagu dilay in ka badan 10 xubnood oo shabaab ahaa, laguna gubay gaadiid dagaal iyo saanad milatari oo ay kooxdu lahayd.

“Ciidanka Hay’adda Sirdoonka iyo Nabadsugidda Qaranka (NISA) oo kaashanaya saaxiibada caalamka ayaa saddexdii maalmood ee lasoo dhaafay howlgallo qorsheysan, oo lagu dilay ilaa 11 Khawaarij ah oo uu ku jiro horjooge sare, isla markaana lagu burburiyay gaadiid iyo saanad ciidan, ka fuliyay Gobollada Hiiraan, Shabeellada Dhexe iyo Galgaduud” ayaa lagu yiri warsaxaafadeedka.

Howlgalka 1-aad oo dhacay 12-kii bishaan Agoosto, ayaa lagu beegsaday guri ku yaalla deegaanka Tardo ee Gobolka Hiiraan, halkaas oo uu shir uga socday horjoogayaal iyo xubno la shaqeynayay Khawaarijta, waxaana halkaas dilay toddobo xubnood oo ka tirsanaa Khawaarijta, iyada oo la burburiyay goobtii ay ku shirayeen.

Sidoo kale, 13-kii Agoosto howlgal kale oo laga fuliyay deegaanka Daarunimca ee Gobolka Shabeellada Dhexe ayaa looga hortagay maleeshiyaad qorsheynayay weerar ka dhan ah ciidamada difaaca shacabka kaddib markii la helay xogtooda, waxaana halkaas lagu dilay afar xubnood uu ku jiro horjooge Cabdullaahi Ganeey oo ilaa sanadkii 2009, door weyn kulahaa hoggaaminta dagaallada kooxda Khawaarijta ah, sida lagu sheegay qoraalka.

Howlgalka saddexaad oo 14-kii Agoosto ka dhacay deegaanka Nooleeye ee gobolka Galgaduud, ayaa lagu burburiyay gaari Cabdi Bile ah oo ay Khawaarijtu si xad-dhaaf ah ugu soo rareen saanad ciidan, kaas oo ay u wadeen maleeshiyaad qorsheynayay inay carqaladeeyaan amniga degmada Ceeldheer, Ciidanka NISA ayaana ku guuleystay in guud ahaan la gubo gaarigii iyo saanaddii uu siday taas oo fashilisay dhagartii argagixisada.

NISA ayaa intaasi kusii dartay inay sii wadi doonto beegsiga kooxaha Khawaarijta, si looga xoreeyay deegaannada ay ku sugan yihiin ee koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya.

Howlgallada ayaa xoogooda haatan waxa ay ka socdaan Shabeellooyinka, Hiiraan iyo Galgaduud oo mar kale ay xoogga soo saareen Al-Shabaab oo dib u qabsaday deegaanno horay looga xoreeyay, kadib markii ay kasoo baxeen ciidanka dowladdda iyo Macawiisleyda.

Baydhaba (Caasimada Online) – Ciidanka Nabad-sugidda ee ka howl-gala deegaanada dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed Soomaaliya ayaa maanta soo bandhigay xubno ka soo goostay kooxda Al-Shabaab, kuwaas oo iska soo dhiibay magaalada Baydhaba.

Kooxda isa soo dhiibtay oo ka kooban illaa 4 xubnood, kana soo goostay Khawaarijta ayaa lagu soo bandhigay xarunta Taliska Hey’adda Nabad-sugidda ee magaaladaasi, waxaana la shaaciyay sawirradooda.

Sida ay sheegtay hay’adda, raggaan isa soo dhiibay maanta ayaa kooxda Al-Shabaab u qaabilsanaayeen wax ay ugu yeeraan Jabhadaha iyo Dabagalka, dhammaantoodna waa wada dhalinyaro, sida laga dheehan karo muuqaalka iyo sawirrada ay baahisay NISA

“Dhamaan isasoo dhiibayaashan oo ka tirsanaA qeybta jabhada khawaariijta ayaa isku soo dhiibey NISA kadib markey dhibaatada khawaarijta ay ku hayaan  shacabka iyo dagaalada lagu afjaraayo khawaariijta ay usoo dulqaadan waayeen” ayaa lagu yiri qoraalka NISA.

Waxaa kale oo lasii raaciyay “Xubnahan isasoo dhiibey ayaa dowlada iyo shacabka ka codsadeen in la cafiyo si ay ula midoobaan bulshada”.

Qaar kamid ah ragga isa soo dhiibay oo la hadlay warbaahinta ayaa sheegay inay u adkeysan waayeen xaaladda adag ee ay wajahayaan ee ka dhalatay howl-gallada culus ee ay wadaan ciidamada xoogga dalka, kuwa dadka deegaanka iyo saaxibada caalamiga ah.

Sidoo kale waxay sheegeen inay uga soo baxeen kooxda Al-Shabaab dhibaato ay sheegeen inay ku hayaan shacabka Soomaaliyeed, sida ay sheegeen wareysiyada laga qaaday.

Koonfur Galbeed ayaa kamid ah meelaha ay ku xoogan tahay kooxda Al-Shabaab, waxaana mararka qaar falal argagixiso ay ka fulisaa deegaanada maamulkaasi, inkastoo haatan deegaanada qaar laga fuliyay howlgallo lagu cuuryaamiyey maleeshiyaadka Al-Shabaab.

Si kastaba, Soomaaliya ayaa waxaa haatan ka scoda gulufka ka dhanka ah kooxaha argagixsada, kaas oo uu ujeedkiisu yahay in gebi ahaan looga xoreeyo dalka oo dhan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Waxaa caawa lasoo gabagabeeyay diiwaangelinta dadweynaha codeynaya doorashada golaha deegaanka ee ka socotay magaalada Muqdisho. Sida uu hore ugu dhawaaqay Guddiga Doorashooyinka, 15-ka bishan oo caawa ku eg ayaa la joojinayaa diiwaangelinta.

Guddoomiyaha Gobolka Banaadir, Xasan Muungaab, ayaa sheegay in ku dhowaad hal milyan oo qof oo reer Muqdisho ah la diiwaangeliyay, kuwaas oo u diyaarsan inay codkooda dhiibtaan.

Wasiirka Gaashaandhigga, Axmed Macallin Fiqi, oo ka hadlay diiwaangelinta dadweynaha ee caawa lasoo gabagabeeyay, ayaa su’aal geliyay sababta ay mucaaradku uga aamusan yihiin guusha laga gaaray doorashada, halka ay dagaallada u buunbuuniyaan.

“Xubnihii Madashii baaqyada colaad hurinta ka soo saarayay shalay, isku dhacii yaraa ee la xaliyay, aaway? Maxay dadka reer Muqdisho ee malyanka gaaraya ee markii ugu horreysay 56 sano ka dib isku diiwaangeliyay si ay uga qeyb galaan doorasho qof iyo cod ah ugu soo hambalyeeyn waayeen! Mise horumarka dalka iyo dadka laguma qoro waraaqahooda?” ayuu yiri Fiqi.

Wasiirka Gaashaandhigga oo qoraalkiisa ugu mahadceliyay Duqa Muqdisho, ayaa intaas ku daray: “Guddoomiyaha gobalku waa ku mahadsan yahay horumarkan weyn iyo hawshan taariikhiga ah ee uu xaqiijiyay muddadii koobnayd ee xilka hayay.”

Dadka caawa is-diiwaangelinta lagu soo gabagabeeyay waxaa ka mid ah Macallin Mahdi, Taliyaha Qeybta Guud ee Booliska Gobolka Banaadir. Isagoo qoraal ku cabbiray waxa ay uga dhigan tahay is-diiwaangelintan, ayuu soo saaray qoraal uu ciwaan uga dhigay “Xusuus iyo Halgan Miro-dhalay.”

Hoos ka akhriso qoraalka Macallin Mahdi:

Markii aan Salaadda Casir tukanay galabkii Arbaco, oo ku beegnaa 27-kii May 2009, ayaa Khawaarijtu na soo weerareen. Rag aan saaxiibo ahayn oo halganka igula jiray ayaan goobtaas ku waayay, aniga iyo tobaneeyo kalena dhaawacyo culus ayaa naga soo gaaray. Waxay ahayd billowgii kala miiranka halyeeyadii Maxkamadihii Islaamiga ah iyo Khawaarijta.

16 sano oo aan Khawaarijta jihaad kula jiray, caawa – Alle mahaddii – waxaan iska diiwaangeliyay si aan codkayga u dhiibto isla goobtii oo aysan baaruudda rasaastu ka soo ureynin, haba yaraatee wax cabsi ahna aysan shacabku qabin, barbaar xaragoonayana ay hareeraha waddooyinka ku caweynayaan.

In aan caawa shahaadada is-diiwaangelinta halkan ka qaatay, waxay ii tahay calaamad weyn oo muujinaysa guusha nabadda iyo isbeddelka wanaagsan ee dalka uu ku socdo.

Shahaadada is-diiwaangelinta ee la i siiyay uma arko oo keliya shahaado diiwaangelin, ee waa astaanta ii muujinaysa halgankii aan galay inuu miro-dhalay. Waxayna caddeyn u tahay in caasimaddeennu ay maanta joogto heer ay muwaadiniintu codkooda si nabad ah ugu dhiiban karaan. Allaha u naxariisto saaxiibadii ku shahiiday halgalkii dheeraa ee ay maanta ku naaloonayaan shacabka caasimadda.