Washington (Caasimada Online) — Dowladda Soomaaliya ayaa si adag u diidday soo jeedin ka timid Senatarka Mareykanka ee Ted Cruz, kaasoo ugu baaqay Madaxweyne Donald Trump inuu si rasmi ah u aqoonsado Somaliland inay tahay dal madaxbannaan.

Soomaaliya waxay ka digtay in tallaabada noocan ah ay wiiqi doonto madaxbannaanideeda, dhiirri-gelin doonto kooxaha xagjirka ah, isla markaana ay khatar gelin doonto xasilloonida Geeska Afrika.

War-saxaafadeed ay Khamiistii soo saartay, ayay safaaradda Soomaaliya ee Washington ku adkaysatay mowqifka Muqdisho ee ah in Somaliland ay tahay qayb ka mid ah Jamhuuriyadda Soomaaliya oo aan marnaba laga goyn karin.

Safaaraddu waxay hoosta ka xarriiqday in dalku yahay “saaxiib amni oo Mareykanku ku kalsoon yahay,” waxayna tusaale u soo qaadatay iskaashiga militeri ee heerka sare gaaray sanadkan 2025, iyadoo la fuliyay in ka badan 20 duqeyn oo wadajir ah oo ciidamada Mareykanka iyo kuwa Soomaaliya ay la beegsadeen Daacish iyo Al-Shabaab. Safaaraddu waxay sheegtay in tiradani ay “aad uga badan tahay tii sanadihii hore.”

“Siyaasad kasta oo daciifisa madaxbannaanida Soomaaliya waxay uun dhiirrigelinaysaa xagjiriinta, waxayna halis gelinaysaa xasilloonida guud ahaan Geeska Afrika,” ayaa lagu yiri digniinta safaaradda. Waxay intaas ku dartay in kooxaha argagixisadu “ay ku kobcaan oo keliya marka la wiiqo midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya.”

Baaqii Cruz

Baaqa Cruz ayaa ku jiray warqad uu Khamiistii u diray Trump, isagoo ku boorriyay in la aqoonsado Somaliland “iyadoo lagu salaynayo xuduudihii 1960-kii.”

Wuxuu ammaanay arrimo ay ka mid yihiin maamulkeeda dimoqraadiga ah, hay’adaheeda siyaasadeed ee adag, iyo goobta istiraatiijiga ah ee ay kaga taallo Gacanka Cadmeed — oo ah mid ka mid ah marinnada badaha ee adduunka ugu mashquulka badan — isagoo ku tilmaamay inay yihiin kuwo qiimo weyn u leh amniga iyo danaha dhaqaale ee Mareykanka.

Senatarku wuxuu ku dooday in aqoonsigu uu abaalmarin u noqon doono saaxiib “xasilloon oo iskiis isku maamula,” isla markaana uu gacan ka geysan doono sidii looga hortegi lahaa saamaynta sii kordhaysa ee Shiinaha ee gobolka.

Wuxuu ku eedeeyay Beijing inay adeegsanayso cadaadis dhaqaale iyo mid diblomaasiyadeed si ay ugu ciqaabto Hargeysa xiriirka ay la leedahay Taiwan. Wuxuu tusaale u soo qaatay taageerada ay Beijing u fidisay go’aankii Muqdisho ee ahaa in dadka sita baasaboorka Taiwan laga mamnuuco inay galaan Somaliland.

Sidoo kale, Cruz wuxuu xusay sida ay Somaliland diyaar ugu tahay inay martigeliso saldhig militeri oo Mareykanku leeyahay, sida ay ula saftay xulafada Mareykanka, sida Israel, iyo taageerada ay u muujisay Heshiisyadii Abraham (Abraham Accords).

Mowqifka Soomaaliya

Si kastaba, Soomaaliya waxay ku adkaysanaysaa in gooni-isu-taaggii Somaliland ee 1991 — oo ka dhashay burburkii dawladdii dhexe iyo dagaalkii sokeeye — uu yahay mid sharci-darro ah. Muqdisho waxay aaminsan tahay in khilaafaadka gudaha lagu xalliyo wada-hadal Soomaaliyeed, ee aysan xal u ahayn aqoonsi hal dhinac ah oo ka yimaada quwadaha shisheeye.

Mowqifkaas waxaa barbar taagan Midowga Afrika, oo si adag u difaaca midnimada dhuleed ee Soomaaliya, isla markaana ka digtoon in la sameeyo tusaale goosasho oo saameyn silsilad ah ku yeelan karta qaaradda oo idil.

In kasta oo Washington ay kala shaqeyso Somaliland arrimaha amniga iyo horumarka, haddana siyaasadda Mareykanka ee arrintan ku aaddan wax isbeddel ah kuma imaan: taasoo ah in Soomaaliya loo aqoonsan yahay hal waddan oo mid ah.

Dooddani waxay imaanaysaa xilli Mareykanku uu dib u eegis ku samaynayo istiraatiijiyaddiis ku wajahan Geeska Afrika — gobol ay isku fara-saaran yihiin la-dagaallanka argagixisada, loollanka quwadaha waaweyn, iyo amniga badaha.

Gacanka Cadmeed iyo Marinka Bab el-Mandeb waa marinno istiraatiiji ah oo halbowle u ah ganacsiga iyo tamarta adduunka, waxaana xasilooni-darrida Soomaaliya ay carqaladayn kartaa isku-socodkaas.

Somaliland, oo hore u ahayd maxmiyad Ingiriis, waxay heshay madaxbannaani muddo kooban ah 1960-kii, kahor intii aysan la midoobin dhiggeedii Talyaaniga ee Koonfurta si loo unko Jamhuuriyadda Soomaaliya. Inkastoo ay ku tallaabsatay nabadgelyo iyo doorashooyin xor ah soddonkii sano ee la soo dhaafay, waxay weli ka go’doonsan tahay fagaarayaasha diblomaasiyadda caalamka.

Ugu dambayn, war-saxaafadeedka safaaraddu wuxuu si cad u qeexayaa in aragtida Soomaaliya, midnimadu aysan ahayn oo keliya mabda’ dastuuri ah, balse ay tahay laf-dhabarta xasilloonida gobolka, iyo shardi aasaasi u ah ilaalinta guulaha amni ee lagu gaaray iskaashiga lala leeyahay Mareykanka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre ayaa maanta dib ugu soo laabtay magaalada Muqdisho kadib safar uu ku tagay dalka Turkiga.

Ra’iisul Wasaaraha ayaa waxaa garoonka diyaaradaha Aadan Cadde ku soo dhaweeyay wasiirro ka tirsan xukuumaddiisa. Safarka Xamza oo qaatay maalmo dowladdu ma shaacin ujeedkiisa iyo natiijada ka soo baxday.

Soo laabashasada Xamza ayaa kusoo aadeysa xilli uu socdo guuxa mooshin culus oo ka dhan ah xukuumaddiisa, kaasi oo ay wadaan Xildhibaano Golaha Shacabka. Mooshinkan ayaa lagu wadaa in horgeeyo marka uu furmo kalfadhiga cusub ee baarlamaanka.

Mooshinkan ayaa waxaa saxiixay xildhibaanno gaaraya illaa 120 Mudane, sida uu sheegay Xildhibaan Cabdiladiif Muuse Nuur (Sanyar) oo kamid ah xildhibaannada wada mooshinka.

Sanyare ayaa sidoo kale sheegay in 23-ka bishaan oo ku beegan maalin Sabti ah ay qorsheeyeen in mooshinkaas la keeno kulanka baarlamaanka, si kalsoonida loogala noqdo Ra’iisul Wasaare Xamse iyo xukuumadiisa.

“Mooshinka kalsooni kala-noqoshada Xukuumada Xamse Cabdi Bare, ee lakeeni doono maalinta sabtida ah 23 Augast insha allaah, waxaa saxiixay xildhibaabano gaaraya 120 mudane, wali waxaa naga dhiman 20 mudane, xildhibaankii raba inuu cibaadaysto aniga ha ilasoo xiriro,” ayuu yiri Xildhibaan Cabdiladiif Muuse Nuur (Sanyare) oo waqooyiga Gaalkacyo laga soo doorto.

Si kastaba, Ra’iisul Wasaare Xamza Cabdi Barre, ayaa noqday ra’iisul wasaarihii ugu xilka dheeraa, markii dib loo eego taariikhda intii ay xafiiska joogeen Ra’iisul Wasaarayaashii Soomaaliya soo maray, taasina waxaa sabab u ah kalsoonida uu Madaxweyne Xasan Sheekh u qabo Ra’iisul Wasaarihiisa.

Muqdisho (Caasimada Online) – Afhayeenka Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya, Abuukar Maxamed ayaa shaaciyay in ciidamada xoogga dalka Soomaaliyeed ay dhawaan la wareegi doonaan deegaano iyo degmooyin ku jira gacanta Al-Shabaab.

Afhayeenka ayaa tilmaamay in ciidamada dowladda ay ku jiraan diyaar garow iyo abaabul ballaaran oo lagu beegsanayo maleeshiyaadka Al-Shabaab, oo muddooyinkii dambe dib isku soo abaabulay.

“Todobaadyada soo socda shacabka Soomaaliyeed waxay maqli doonaan war farxad leh, oo ah in deegaano muhiim ah laga xoreeyo cadowga argagixisada, sida ugu dhakhsaha badan,” ayuu yiri Abuukar Maxamed.

Sidoo kale, wuxuu xusay in abaabulka iyo dhaq-dhaqaaqa ciidamada xoogga dalka uu si xooggan uga socdo gobollada Shabeellaha Hoose, Shabeellaha Dhexe iyo Galgaduud, halkaas oo howlgalada ugu waaweyn la qorsheynayo.

Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa ugu baaqday shacabka ku nool gobollada dalka inay gacan ka geystaan howl-galada lagu xoreynayo deegaanada ay Al-Shabaab weli ku harsan yihiin.

Dagaalka Al-Shabaab ayaa muddooyinkii dambe hoos u dhacay kadib markii madaxda sare ee dalka u jeesteen arrimo siyaasadeed iyo dano shaqsiyeed, taas oo kooxda siisay fursad ay dib iskugu soo abaabusho.

Kooxda ayaa dib u qabsatay deegaano iyo degmooyin muhiim ah oo xoreyntooda ay ku baxeen geesiyaal naftood hurayaal ah oo ujeedkooda ahaa in dalkaan laga ciribtiro argagixisada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Shacabka ku nool xaafadda Xero Guulwade ee degmada Yaaqshiid, oo la hadlay warbaahinta, ayaa sheegay inay ka baqayaan in dowladda Soomaaliya ay boobto dhulkooda, inkastoo aysan deganeyn dhul dowladeed, balse ay degan yihiin dhul sharciyeysan.

Waxay sheegeen in diyaaradaha yaryar ee wax sawira ay maalin kasta dul wareegaan guryahooda, kuwaas oo sawirro iyo muuqaallo ka duubaya dhulkooda, sida ay hadalka u dhigeen.

Shacabka hadlay ayaa sheegay inuu jiro dhul ay dowladdu leedahay oo ay deris la yihiin, balse ay ka cabsi qabaan in dhulkooda lagu daro, kadib markii ay arkeen sida loogu mashquulsan yahay sawir qaadista guryahooda.

“Si shacabka iyo dowladda aysan isugu dhicin, ha naloo soo diro dad qiimeeya dhulkan. Deriskeena ayaa degan dhul dowladeed, laakiin dhulkeenu waa mid sharciyeysan oo lacagteenna aan ku soo iibsannay. Dowladda iyo dadkeeda yaan la iska hor keenin,” ayuu yiri mid kamid ah odayaashii hadlay.

Dadka cabanaya ayaa degan dhul u dhow dhulkii hore ee Telefishinka Qaranka Soomaaliya, kaas oo ay sheegeen inay sharcigiisa haystaan, isla markaana ay ka codsanayaan dowladda in dhulkooda loo ilaaliyo nabadgelyadiisa.

“Dowladda Soomaaliya waxaan u sheegeynaa in guri kasta aan u heysanno dukumeenti. Yaan nalaga gardaran. Shacabkana waxaan leenahay isku diyaariya, haddii sharcigu shaqeyn waayo, inaad guryihiinna difaacataan,” ayuu yiri oday kale.

Shacabka ayaa sheegay in dadka dowladda u qaabilsan boobka dhulka ee aaggaas ay haystaan guryaha iyo goobaha ganacsi ee ugu waaweyn magaalada.

“Dhulkeennu mid qarsoon maaha, dhulkii Telefishinka Qaranka kama tirsana. Haddana waxaan aragnaa in dadka burburinta dhulka u qaabilsan dowladda ay wadaan ballaarin, ayna nagu soo fideen. Waan ka digeynaa fidnadaas,” ayuu yiri oday kale oo warbaahinta la hadlay.

Dowladda Soomaaliya ayaa ku howlan burburinta iyo la wareegidda dhulalka danta guud ee magaalada Muqdisho, iyadoo shacabka si qasab ah looga saarayo dhulkii ay ku noolaayeen sanado badan.

Dowladda waxaa lagu dhaliilaa in aysan faahfaahin ka bixin maareynta dhulalka danta guud ee ay ka saarayaan shacabka, iyadoo arrimaha dhulka ay gacanta kula jiraan ganacsato iyo siyaasiyiin ka tirsan dowladda.

Dhulkii ugu dambeeyay ee si xoog ah looga saaray dadkii deganaa wuxuu ahaa Xero Horseed oo ku taalla Tarabuunka, degmada Hodan, halkaas oo uu ka dhacay khasaare nafeed. Dhul-boobka ay dowladdu hoggaamineyso waxaa barbar socda maareyn xumo mararka qaar sababta dhimasho iyo isku dhac hubeysan.

Tel-Aviv (Caasimada Online) – Israel ayaa “horumar” ka samaysay wada-hadallo ay la leedahay maamulka Somaliland, kuwaas oo ku saabsan qorshe muran dhaliyey oo ah in Falastiiniyiinta laga raro Marinka Gaza, sida ay warbaahinta Israel sheegtay Khamiistii.

Telefishinka Channel 12 ayaa sheegay in Somaliland – oo sannadkii 1991-kii kaga dhawaaqday in ay ka madax-bannaan tahay Soomaaliya, balse aan helin aqoonsi caalami ah – ay ka mid tahay dhinacyo ay Israel u bandhigtay inay qaabilaan Falastiiniyiinta ku barakacay dagaalka Gaza. Waddamada kale ayaa kala ah Indonesia, Libya, Uganda, iyo South Sudan.

Isagoo soo xiganaya ilo diblomaasiyadeed oo Israeli ah oo aan la magacaabin, ayuu Channel 12 tebiyey in Somaliland iyo Indonesia ay muujiyeen “diyaar ahaansho ballaaran” oo ay ku aqbalayaan Falastiiniyiinta. Si kastaba ha ahaatee, weli wax heshiis rasmi ah lama gaarin.

Telefishinku wuxuu intaa ku daray in la sheegayo in Somaliland ay rajaynayso inay wada-hadalladan uga faa’iidaysato sidii ay ku xoojin lahayd ololaheeda aqoonsi-raadinta ah ee soo jiray tobannaanka sano.

Horumarkan la soo tebiyey ayaa ku soo beegmaya xilli ay Somaliland dareen siyaasadeed oo cusub ka helayso Washington. Khamiistii, Senatarka Mareykanka ee Ted Cruz ayaa ku boorriyey madaxweynaha Mareykanka Donald Trump inuu si rasmi ah u aqoonsado Somaliland oo ah dal madax-bannaan, isagoo sabab uga dhigaya xiriirka ay la leedahay Israel iyo arrimo kale.

Warqad uu diray Arbacadii, ayuu Cruz ku baaqay in la aqoonsado Somaliland “iyadoo lagu salaynayo xuduudihii 1960-kii,” isagoo ku dooday inay Somaliland buuxisay shuruudihii dawladnimo isla markaana ay dhistay dimoqraadiyad shaqaynaysa.

“Somaliland waxay u soo baxday inay noqoto saaxiib muhiim u ah Mareykanka dhinacyada amniga iyo diblomaasiyadda,” ayuu qoray, isagoo iftiimiyey iskaashiga ay la leedahay Taiwan, xiriirka ay la leedahay Israel, iyo taageerada ay u fidisay Heshiisyadii Abraham (Abraham Accords).

Waraysi uu siiyey telefishinka i24 News ee Israel, ayuu Ra’iisul Wasaare Benjamin Netanyahu ku taageeray hijro ballaaran oo dadka reer Gaza – siyaasad uu sidoo kale horey sannadkan u soo dhoweeyey madaxweynaha Mareykanka Donald Trump – isagoo sheegay in Israel ay xiriir la leedahay “waddamo dhowr ah” oo ku saabsan qaabilaadda dadka rayidka ah ee ka barakacay dhulkaas dagaalladu la degeen.

“Waxaan u malaynayaa in tani ay tahay waxa ugu dabiicisan,” ayuu yiri Netanyahu. “Dhammaan kuwa ka welwelsan Falastiiniyiinta ee sheegaya inay doonayaan inay caawiyaan waa inay albaabadooda u furaan. Maxaad dusha nooga saaraysaan? Annagu ma eryayno – waxaan u sahlanaa inay baxaan… marka hore, [ka bixitaanka] goobaha dagaalka, iyo sidoo kale Marinka laftiisa, haddii ay doonayaan.”

Markii la weydiiyey sababta aysan howshu si degdeg ah ugu socon, Netanyahu wuxuu ku jawaabay: “Waxaan u baahanahay waddamo qaabila. Waxaan la hadlaynaa waddamo dhowr ah – halkan kuma faahfaahin doono.”

Qorshahan ah in Falastiiniyiinta si qasab ah looga saaro Gaza – haddii loogu yeero haajirid “iskood ah” ama si kaleba – waxaa diiday madaxda Falastiiniyiinta, dawladaha Carabta, iyo qayb weyn oo ka mid ah beesha caalamka, iyagoo ku tilmaamay inuu yahay ku xadgudub sharciga caalamiga ah ee bini’aadannimada iyo kan xuquuqul insaanka.

Weli ma cadda in Somaliland ay sii wadi doonto qorshaha dib-u-dejinta. Heshiis kasta oo la gaaro wuxuu noqon doonaa tallaabo diblomaasiyadeed oo halis weyn ku jirto – kaasoo suurtagal ka dhigi kara inuu horumariyo ololaheeda aqoonsi-raadinta, laakiin isla markaasna khatar gelinaya inay kala kulanto cawaaqib-xumo siyaasadeed iyo mid dhaqaale oo kaga timaada Soomaaliya, dawladaha Carabta, iyo dhinacyada kale ee ka soo horjeeda qorshahan.

Xarardheere (Caasimada Online) – Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed ayaa maanta fuliyay howlgallo qorshaysan oo ka dhacay deegaannada Murcudka, Wadaariq, Faarax Aadan, Bacadka iyo deegaanno kale oo hoos yimaada magaalada Xarardheere ee gobolka Mudug.

Deegaannadan ayaa muddo dheer u adeegsan jireen kooxda Al-Shabaab meel ay ku aasaan miinooyin, taasoo khatar ku ahayd shacabka deegaanka. Sidoo kale waxay dadka ku khasbi jireen inay bixiyaan lacago baad ah.

Howl-gallada ayaa dhacay kadib markii ciidanku heleen xog sugan oo muujinaysa dhibaatooyinka kooxda ku haysay dadka shacabka ah ee ku nool deegaannadan. Tallaabadaasi ayaa siisay fursad ciidamada in ay si toos ah u beegsadaan fariisimaha cadowga.

Intii uu socday howl-galku, ciidamada xoogga dalka ayaa ku guuleystay inay burburiyaan xarumo iyo fariisimo muhiim ah oo ay Al-Shabaab ku lahaayeen halkaasi. Arrintan ayaa hoos u dhigtay awooddii ay ku dhibaateyn jireen bulshada.

Sida ay baahisay warbaahinta dowladda cadowga ayaa jab culus kala kulmay weerarkan qorsheysan, taasoo guul weyn u ah shacabka deegaanka iyo ciidamada qaranka Soomaaliyeed.

Howl-galkan ayaa waxaa ka horreeyay mid kale oo isla maanta ciidanka xoogga dalka, gaar ahaan Guutada 19-aad ee Kumaandoosta Gorgor ay fuliyeen deegaano ka tirsan gobolka Shabeellaha Hoose.

Howl-galka ayaa ka dhacay deegaanka Cumar Beere iyo deegaano kale, waxaana ciidanku ku guuleysteen in ay soo saaraan miinooyin ay Shabaabku ku aaseen waddooyin ay maraan dadka iyo gaadiidka ee ku safra deegaanadaasi.

Ciidanka ayaa miinooyinkaas burburiyay, iyagoo mar kale xaqiijiyay badqabka iyo amniga dadka deegaanka. Howl-galladan ayaa qeyb ka ah gulufka kooxda Al-Shabaab ka dhanka ah, kaasi oo muddooyinkii ka socday qeybo ka mid ah dalka.

Mandera (Caasimada Online) – Xiisad culus ayaa ka taagan degmada Mandera ee Kenya, kadib markii maleeshiyaad ku dagaallamaya gudaha Soomaaliya ay dagaalkooda soo geliyeen dhulka Kenya.

Fiidnimadii Arbacadii, Fatuma Madnur Mohammed ayaa ku geeriyootay qarax miino gacanta lagu sameeyo (IED) oo lagu aasay beerteeda ku taalla dhinaca xadka ee Kenya, taas oo qaraxday markii ay ku dhacday.

Booliiska ayaa aaminsan in qalabka qarxay ay halkaas uga tageen dagaalyahanno ka tirsan ciidamada maamulka Jubaland, kuwaas oo ka soo cararay dagaal ay kula jiraan ciidamada Dowladda Federaalka Soomaaliya (FGS), kuwaas oo ku dadaalaya inay dib ula wareegaan gobolka Gedo.

Tan iyo markii dagaalku qarxay bishii la soo dhaafay, ciidamada labada dhinac ayaa marar badan u soo gudbay dhanka Kenya ee Mandera East, halkaas oo ay magan galyo ku raadsadaan, dib isu abaabulaan, kadibna dib ugu laabtaan goobaha dagaalka.

Fatuma, oo 44 jir ahayd, ayaa ku naf baxday goobta, iyadoo gabadheeda, Asman Mohamed Noor oo 11 jir ah, ay ku dhaawacantay labada lugood.

Asman ayaa miinada ku aragtay bannaanka guriga, kadibna gudaha u keentay, halkaas oo ay ku qaraxday xilli hooyadeed ay isku dayeysay inay hubiso waxa ay tahay.

Taliyaha Booliiska Mandera, Robinson Ndiwa, ayaa ugu baaqay dadka deegaanka inay ka digtoonaadaan walxaha laga shakiyo. “Dhacdadan waa mid laga murugoodo, balse waxaan kordhinay kormeerka amniga, waxaana dagaalyahannada ka fogeynay xadka dalkeenna,” ayuu yiri Ndiwa, isaga oo intaas ku daray in IED kale ay dishay dameer.

Walaalka Fatuma, Abdi Mohammed, ayaa sheegay in guriga ay ku nooshahay ay ku yaallo meel qiyaastii 100 mitir u jirta xadka Soomaaliya.

Gobolka Gedo, oo ay degaan beesha Mareexaan ee saamaynta weyn leh, ayaa inta badan hoos taga maamulka Jubbaland ee uu hoggaamiyo Axmed Maxamed Islaam (Axmed Madoobe).

Dhawaan, Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa la wareegtay magaalooyin istiraatiiji ah oo ay ka mid yihiin Belad Xaawo, Garbahaarey iyo Baardheere.

Tan iyo markii uu dagaalku bilowday, boqolaal qof ayaa u qaxay Kenya, waxayna si ku-meel-gaar ah ugu hoydaan ayagoo marti u ah hay’adda Bisha Cas ee Kenya (Kenya Red Cross Society) xeryo ku yaalla iskuullada Duse iyo Barwaaqo ee magaalada Mandera.

Dagaalka ayaa cirka isku shareeray kadib markii laba diyaaradood oo qumaatiga u kaca (helicopters) ay soo gaareen magaalada Belad Xaawo, kuwaas oo waday saraakiil sare, ay ka mid ahaayeen Cabdirashiid Xasan Cabdinur Janan.

Janan, oo hore uga tirsanaa maamulka Jubbaland isla markaana soo noqday wasiirka amniga, ayaa ka goostay maamulkaas, kadibna loo magacaabay taliyaha hay’adda sirdoonka ee Dowladda Federaalka u qaabilsan gobolka Gedo — tallaabo sii hurisay colaadda.

Ka hor khilaafkan, labada ciidan waxay iska kaashan jireen dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab. Dowladda Federaalka ayaa hadda ku eedeysay Axmed Madoobe inuu hurinayo dagaalka.

Dagaalka ayaa horey u dilay Kornayl Xuseen Giif, oo ahaa taliyaha booliiska Jubbaland ee gobolka Gedo, kadib weerar ay ciidamada Dowladda Federaalka ku qaadeen Tuulo Amiin, halkaas oo sidoo kale lagu dilay askar kale oo Jubbaland ah, qaar kalena lagu dhaawacay.

Weerarka lagu qaaday xeradaas ciidan, qaar ka mid ah askarta Jubbaland ayaa ka baxsaday, waxayna u carareen dhanka Kenya iyo Itoobiya.

Inta uu socdo dagaalka ka socda xadka Soomaaliya, taliye ku xigeenka guud ee Booliiska Kenya, Eliud Lagat, ayaa 9-kii Agoosto booqday Mandera, isaga oo ay wehelinayeen taliye ku xigeenka Booliiska Maamulka Gilbert Masengeli.

Waxay shacabka ugu baaqeen inay soo sheegaan cid kasta oo ku hawlan hurinta colaadaha qabiilka ama falalka argagixisada.

“Colaadaha qabiilka iyo falalka argagixisada weli waa khatar amni oo weyn oo gobolka ka jirta, waana in si wadajir ah wax looga qabtaa arrimahan muhiimka ah,” ayuu yiri Lagat, isaga oo carrabka ku adkeeyay muhiimadda iskaashiga buuxa ee u dhexeeya hay’adaha amniga iyo bulshada deegaanka.

Beledxaawo (Caasimada Online) – Taliyaha Nabad-Sugidda ee Gobolka Gedo, Cabdirashiid Janan, ayaa qabtay shir jaraa’id oo uu si weyn ugu eedeeyey Axmed Madoobe, isagoo soo bandhigay waxa ay isku hayaan ninkaasi, xilli uu la hadlayey saraakiil ka soo goosatay Axmed Madoobe oo ku biirtay ciidanka dowladda.

Sarkaal lagu magacaabo Korneyl Maxamed Canjeex ayaa hoggaaminaya ciidanka ka soo goostay Jubbaland ee maanta lagu soo bandhigay xerada UK ee Beledxaawo, kuwaas oo ku biiray garabka dowladda ee uu hoggaamiyo Cabdirashiid Janan.

Cabdirashiid Janan ayaa sheegay in shacabka gobolka Gedo ay fahmeen waxa uu ugu yeeray “magriga Axmed Madoobe uu ku hayo reer Jubbaland,” isagoo ciidanka uga mahadceliyey sida ay u diideen inay u dagaallamaan Axmed Madoobe, iyagoo ku duulaya qaranimada Soomaaliya.

“Raggaan galabta i hor fadhiya, Axmed Madoobe wuxuu u soo diray inay beddelaan saraakiishii uu dagaalka geliyey ee geeriyooday. Maanta ayay nagu soo biireen. Hore ayaan u sheegay in wiilasheennu aysan u dagaallami doonin Axmed Madoobe, waa taas maanta hadalkaygii rumoobay,” ayuu yiri Cabdirashiid Janan.

Sidoo kale, wuxuu sheegay in Axmed Madoobe uu madax-furasho u haysto dadka ku nool gobolka Jubbada Hoose ee Soomaaliya, isagoo diiday in la xoreeyo caasimadda Jubbaland ee Bu’aale, sida uu hadalkiisa u dhigay.

“Jufadiisa dhulkii ay deganaayeen ayaa la haystaa, dadkiisana wuxuu qaar ka haystaa, qaarna cadowga ayuu ku daawanayaa. Wuxuu leeyahay ‘reer hebel ayaa xukunka iga wareegaya.’ Walaalow, cid xukun kaa rabta ma jirto ee Jubbaland adiga ayaa qaribay oo dhibaato ku haya dadkaaga,” ayuu hadalkiisa ku sii daray Janan.

Wuxuu sheegay in dowlad kasta oo Soomaaliyeed uu Axmed Madoobe go’aansaday inuu la dagaallamo isagoo adeegsanaya wiilasha Soomaaliyeed ee la jooga, kuwaas oo Janan uu sheegay inay haystaan duruufo dhaqaale oo aad u daran.

“Jeneraal ayaan kaa dhigay, waxaa tahay gaashaanle laba-xiddigle ah, ayuu leeyahay wiilasha. Meel ay ka shaqayso ma jirto darajada uu ku sasabayo wiilasha. Axmed hadduu idin soo diro, waad noo imaanaysaan, waana nagu soo biireysaan — waan hubaa. Laakiin Axmed waan aqaan, doqon maaha, wuu og yahay taas, mana idin soo dirayo,” ayuu yiri Janan oo qoslaya, iyadoo farriintiisu ay ku socotay wiilasha ka tirsan ciidanka Axmed Madoobe.

Wuxuu sheegay in Axmed Madoobe uu haysto ciidan uu u maleeyo inaysan waxba kala ogeyn, balse wuxuu u qiray ciidamada Jubbaland inay yihiin rag fursad waayey, kuwaas oo sida uu rajeeyey maalin un heli doona fursad ay uga soo baxaan safka Axmed Madoobe.

Hoos ka daawo:

Kismaayo (Caasimada Online) – Jubbaland ayaa war yaab leh kasoo saartay iska hor-imaadkii maanta ka dhacay xaafadda Tarabuunka ee degmada Hodan, iyagoo eedeyn culus dusha ka saaray Madaxweyne Xasan Sheekh, oo Axmed Madoobe ay isku hayaan arrimo siyaasadeed.

Jubbaland waxay Madaxweynaha JFS ku tilmaameen eedeysane, waxayna ku eedeeyeen inuu boobayo dhulkii danta guud ee magaalada Muqdisho muddo saddex sano ah, sida ay hadalkooda ku sheegeen.

Sidoo kale, Jubbaland waxay sheegtay in Madaxweyne Xasan Sheekh ay si toos ah ugu dhacdo lacagta ka soo xarooneysa xaraashka dhulka danta guud, isla markaana uu u adeegsanayo burburinta nidaamka federaalka ah, iyagoo shacabka Soomaaliyeed qeybihiisa kala duwan ugu baaqay inay “Xasan iska qabtaan.”

Dagaal toos ah ayaa ka dhexeeya dowladda federaalka iyo maamulka uu Axmed Madoobe hoggaamiyo ee Jubbaland, waxayna qoraalkan ku xuseen in dhaqaalaha ka soo xarooday dhulka danta guud uu Xasan ku maalgelinayo dagaalka ka socda Beledxaawo, kaas oo ciidamada Jubbaland looga awood badiyey loogana saaray deegaanka.

Hoos ka akhriso war-saxaafadeedka ay soo saartay Jubbaland:

Dowladda Jubbaland waxay tacsi u diraysaa qoysaska, ehellada iyo qaraabada dhibbanayaasha weerarka maanta lagu qaaday xaafadda Tarabuunka ee magaalada Muqdisho, oo ah deegaan ay ku nool yihiin kumannaan muwaadiniin ah oo iyadoo aan loo helin dib-u-dejin rasmi ah, taliska eedeysane Xasan Sheekh Maxamuud uu doonayo inuu si qasab ah ku xaraasho deegaanka ay ku nool yihiin.

Saddexdii sano ee la soo dhaafay waxaa ku baahay guud ahaan magaalada Muqdisho boobka dhulka danta guud, iyadoo si qasab ah dadka looga saarayo guryahooda, isla markaana lacagaha ka soo xarooda xaraashka dhulka ay si toos ah ugu dhacaan jeebka eedeysane Xasan Sheekh Maxamuud, taas oo ah mid ka baxsan hanaanka maaraynta dhulka danta guud iyo baahida dadka hadda dhulkaas ku nool ay u qabaan.

Dhammaan dhulka danta guud ee taliska eedeysane Xasan Sheekh Maxamuud uu xaraashay, lacagtii ka soo xarootay waxaa uu u adeegsaday burburinta hanaanka federaalka, sida weerarkii Raaskambooni iyo dagaallada uu hadda ka wado degmada Beledxaawo ee gobolka Gedo.

Sidoo kale, eedeysanuhu wuxuu lacagtan u adeegsanayaa doorasho boob ah oo aan la isku raacsanayn iyo dano shaqsiyeed.

Dowladda Jubbaland waxay ugu baaqeysaa qeybaha kala duwan ee bulshada iyo waxgaradka Soomaaliyeed inay iska diidaan boobka dhulka danta guud iyo barakicinta dadka shacabka ah, iyadoo dadka aan deegaan ay ku noolaadaan laga barakicinayo guryahooda, isla markaana lacagaha dhulkaas lagu xaraashayo lagaga shaqaynayo burburinta dalka iyo dadka.

Jubbaland ayaa war yaab leh kasoo saartay iska hor-imaadkii huneysnaa ee maanta ka dhacay xaafadda Tarabuunka ee degmada Hodan, iyagoo eedeyn culus dusha ka saaray Madaxweyne Xasan Sheekh, oo Axmed Madoobe ay isku hayaan siyaasadda.

Jubbaland, waxay Madaxweynaha JFS ku tilmaameen eedeysane, waxayna ku eedeeyeen inuu boobayo dhulkii danta guud ee magaalada Muqdisho, muddo seddax sano ah, sida ay hadalkooda u dhigeen.

Sidoo kale, Jubbaland waxay sheegtay in Madaxweyne Xasan Sheekh ay toos ugu dhaceyso lacagta ka soo xarooneysa xaraashka dhulka danta guud, isla markaana uu u adeegsanayo burburinta nidaamka federaalka ah, iyagoo shacabka Soomaaliyeed qeybihiisa kala duwan ugu baaqay inay ‘Xasan iska qabtaan.’

Dagaal toos ah ayaa ka dhaxeeya dowladda federaalka iyo maamulka uu Axmed Madoobe hoggaamiyo ee Jubbaland, waxayna qoraalkaan ku xuseen in dhaqaalaha ka soo xarooday dhulka danta guud uu Xasan ku maalgelinayo dagaalka ka socda Beledxaawo, kaas oo ciidamada Jubbaland looga awood badiyey, loogana saaray deegaanka.

Hoos ka akhriso war-saxaafadeedka ay soo saartay Jubaland:

Dowladda Jubaland waxay tacsi u diraysaa qoysaska, ehelka iyo qaraabada dhibbanayaasha weerarka maanta lagu qaaday Xaafadda Tarabuunka ee magaalada Muqdisho, oo ah deegaan ay ku nool yihiin kumannaan muwaadiniin ah oo iyadoo aan loo helin dib-u-dejin rasmi ah, Taliska eedeysane Xasan Sheekh Maxamuud uu doonayo inuu si qasab ah ku xaraasho deegaanka ay ku nool yihiin.

Saddexdii sano ee la soo dhaafay, waxaa ku baahay guud ahaan magaalada Muqdisho boobka dhulka danta guud, iyadoo si qasab ah dadka looga saarayo guryahooda, isla markaana lacagaha kasoo xarooda xaraashka dhulka ay si toos ah ugu dhacaan jeebka eedeysane Xasan Sheekh Maxamuud, taas oo ah mid ka baxsan hanaanka maaraynta dhulka danta guud iyo baahida dadka hadda dhulkaas ku nool ay u qabaan.

Dhammaan dhulka danta guud ee Taliska eedeysane Xasan Sheekh Maxamuud uu xaraashay, lacagtii kasoo xarootay, waxaa uu u adeegsaday burburinta hanaanka Federaalka, sida weerarkii Raaskambooni iyo dagaallada uu hadda ka wado degmada Beledxaawo ee gobolka Gedo.

Sidoo kale, eedeysanuhu wuxuu lacagtan u adeegsanayaa doorasho boob ah oo aan la isku raacsanayn iyo dano shaqsiyeed.

Dowladda Jubaland waxay ugu baaqeysaa qeybaha kala duwan ee bulshada iyo waxgaradka Soomaaliyeed in ay iska diidaan boobka dhulka danta guud iyo barakicinta dadka shacabka ah, iyagoo oo aan deegaan ay ku noolaadaan haysan laga barakicinayo guryahooda, isla markaana lacagaha dhulkaas lagu xaraashayo lagaga shaqaynayo burburinta dalka iyo dadka.

Muqdisho (Caasimada Online) – War-murtiyeedka ay galabta soo saareen Madasha Samata-bixinta ayaa u muuqday mid is-barbar-dhac kusoo dhamaaday, iyadoo la ogaa in labadii maalmood ee la soo dhaafay ay madashu ku kala aragti duwanaayeen wadahadalladii ay la yeesheen Madaxweyne Xasan Sheekh.

Qaar ka mid ah xubnaha madasha ayaa rabay in wadahadalladu sii socdaan, halka qaar kalena ay ku adkeysanayeen in wadaxaajoodyadii ay Madaxweynaha la lahaayeen uu dhammaaday, intaas kaddibna uusan sii socon karin.

War-murtiyeedka ayaa u muuqda mid siinaya labada dhinacba guul 50–50 ah, maadaama ay caddeeyeen in guddiga wadaxaajoodka uu sii wado hawshiisa wadahadalka, isla markaana ay ku adkeysanayaan in gebi ahaanba dib loogu laabto Dastuurkii KMG ahaa ee 2012.

Mowqifkan mideysan wuxuu u muuqdaa mid cadaadis saaraya Madaxweyne Xasan Sheekh, waxaana ay kubadda kusoo celiyeen dhinaca Villa Somalia, iyadoo hadda la sugayo sida Madaxweynuhu u aqbali doono shuruudahan ama uu wajihi doono eedda ah inuu hor istaagayo in xal siyaasadeed la gaaro, xilli uu jiro khilaaf siyaasadeed oo ay ku kala tageen labada dowlad-goboleed ee Puntland iyo Jubbaland.

Mucaaradka ayaa ku sigtay inay burburaan oo aysan ka soo saari karin mowqif mideysan wadahadalladii sii socon waayey ee Madaxweyne Xasan Sheekh ay kula jireen dhowrkii bilood ee lasoo dhaafay, kadib markii ay kala shakiyeen.

Xubno ka mid ah xisbiga hoggaamiyaha mucaaradka Sheekh Shariif ayaa sheegay inay ku dhex jiraan siyaasiyiin loo ballan qaaday in lasiinayo kursiga Ra’iisul Wasaaraha, lacag, safiirnimo, iyo madaxweyne dowlad-goboleed. Eedeyntaas ka dhex yeertay mucaaradka ayaa xaqiijisay kala shakigooda.

Ku dhowaad 24 saac ayey ku qaadatay inay war-saxaafadeed kasoo saaraan mowqifkooda wadahadalladii ay kula jireen Madaxweyne Xasan Sheekh, intaasna waxa ay ka doodayeen — sida ay ku sheegeen bayaankooda — maadaama xubno ka mid ah ay doonayeen in wax la xeeriyo.

Sida ay noo xaqiijiyeen ilo wareedyo ka ag dhow mucaaradka, weli wuu jiraa, waana sii xoogeysanayaa kala shakigu, iyadoo siyaasiyiinta madasha qaarkood lagu eedeynayo inay heshiis hoose la galeen Xasan Sheekh si xil ay uga helaan, suurtagalna ay tahay inuu siiyo.

Qaar ka mid ah mucaaradka ayaa dhinac ka ah khilaafka iyo diidmada siyaasadeed ee qorshaha Xasan Sheekh, waxayna mar kasta doorbidayaan in loo tanaasulo ama ay kor u sheegaan in heshiis siyaasadeed ay la geli waayeen Madaxweynaha, taas oo Xasan Sheekh culeys ku ah.

Bayaanka Madasha oo dhameystiran

Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed oo ka duulaysa:

1. Adkaynta midnimada iyo wadajirka dalka, iyo sidii xal loogu heli lahaa khilaafka siyaasadeed ee ka dhashay beddelkii dastuurka.
2. In meel looga soo wada jeesto dagaalka kooxaha argagixisada ah ee Al-Shabaab iyo Daacish, si loo badbaadiyo jiritaanka qarannimada iyo dowladnimada dalkeenna.
3. In dowlad-goboleedyada maqan ee Puntland iyo Jubbaland lagu qanciyo inay qayb ka noqdaan wada hadalka qaran.
4. In heshiis buuxa laga gaaro doorasho toos ah oo daahfuran, lagu heshiiyo, looguna gogol-xaaraayo qof iyo cod, kuna salaysan dastuurkii dadka Soomaaliyeed ku heshiiyeen 2012.

Madashu oo ka bariganataalay qodobada kor ku xusan ayaa wadahadal la furtay Madaxweyne Xasan Sheekh. Shan kulan wadaxaajood oo socday muddo bil iyo bar ah oo labada dhinac dhexmaray, ayuu madashu dalbatay in Madaxweynaha uu ka laabto cutubka afaraad ee dastuurka iyo shuruucdii doorasho ee ka ratibmay, kaas oo dhaxal-wareegay heshiiskii siyaasadeed ee saldhigga u ahaa Jamhuuriyadda Saddexaad ee dalka, sida:

• Nidaamka Baarlamaani-ga ah
• Hannaanka xukun ee Federaalka
• Awood qaybsiga siyaasadeed
• Doorashada afar sanadlaha ah
• Talada geedi-socodka dowlad-dhiska dalka oo wadar-oggol lagu gooyo

Madashu waxay u dhabar adaygtay in wadahallada laga miro dhaliyo, si dalka looga samatabixiyo khilaaf iyo kala qaybsanaan dhaawac ku ah wadajirka iyo midnimada, niyad-jabna ku riday shacabka iyo beesha caalamka, taas oo u adeegaysa cadowga Soomaaliyeed, argagixisaduna ugu horreysay.

Nasiib-darro, lama gaarin heshiiskii ay shacabka Soomaaliyeed rajada gelin lahaa, looga badbaadin lahaa khilaafka, loogana mashquulin lahaa dadaalka looga soo horjeedo argagixisada.

Madashu waxay u aragtaa in uu dalku marayo kala-bayr halis ku ah jiritaanka dowladnimada iyo midnimada dalka.

Haddaba, Madashu waxay ku baaqaysaa:

1. In dib loogu laabto dastuurkii 2012 ee ay bulshada Soomaaliyeed heshiiska ku ahayd, ee ku salaysnaa nidaamka Baarlamaanka ah, kuna dhisnaa heshiiskii Carta.
2. In sagaalka bil ee ka harsan muddo-xileedka Madaxweynaha xal laga gaaro doorasho toos ah oo loo dhan yahay, lagu heshiiyo, dalka u hoggaamisa qof iyo cod.
3. In degdeg loo joojiyo colaadda ay dowladda ka hurinayso dalka, gaar ahaan Gobolka Gedo.
4. In uu Madaxweynaha hakiyo arrimaha dhulka danta guud ee dhalisay xasillooni darrida.

Ugu dambayn: Madashu waxay caddaynaysaa inay diyaar u tahay wadaxaajood lagu samatabixinayo dalka, iyadoo mudnaanta la siinayo danta guud, midnimada dalka iyo wadajirka ummadda. Si taas looga miro-dhaliyo, Madashu waxay go’aamisay in guddigii wadaxaajoodka uu sii wado hawshiisa.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynayaashii hore ee dalka iyo Ra’iisul Wasaareyaashii hore ayaa si adag uga hadlay dagaalkii maanta ka dhacay xaafadda Tarabuunka, kaasi oo u dhexeeyay ciidamada amniga iyo shacab hubeysan oo ka gadooday dhulka sida qasabka ah ay dowladda ku baneynayso.

Maxamed Cabdullaahi Farmaajo, Shariif Sheekh Axmed, Xasan Cali Kheyre iyo Maxamed Xuseen Rooble ayaa si gooni-gooni ah uga hor yimid in dowladdu awood ciidan u adeegsato shacabka, taas oo ay ku tilmaameen “mid murugo leh oo dhaawacaysa kalsoonida shacabka ee dowladda.”

“Bulshada birmo-gaydada ah ee maanta ay ciidamada dowladdu ku weerareen degmada Hodan, dadka lagu dhex dilay hoygooda, dhallinyarada, haweenka iyo ilmaha hubka culus loo adeegsaday waa arrin murugo badan oo dhaawacaysa kalsoonida shacabka ee dowladda,” ayuu yiri Madaxweyne Farmaajo.

Waxa uu intaas ku daray: “Ciidanka Soomaaliyeed waxaa waajib ku ah ilaalinta nafta iyo hantida muwaadiniinta, sidaas awgeed waxaan ka digayaa in ay cabashada dadweynaha uga jawaabaan xabbad iyo dhiig daadin.”

Farmaajo ayaa ka tacsiyeeyay dadkii ku geeriyooday dagaalkaasi, halka dhaawacyada uu u rajeeyay soo kabasho degdeg ah. “Alle waxaan naxariistiisa Janno u weydiinayaa dhammaan dadka birmo-gaydada ah ee maanta ku naafowga dagaalka ka dhacay degmada Hodan, waxaanna caafimaad degdeg ah u rajaynayaa dadka ay soo gaareen dhaawacyadu.”

Sidoo kale, Shariif Sheekh Axmed ayaa isna si adag u cambaareeyay duullaanka loo adeegsaday Ciidanka Qaranka ee lagu qaaday xaafadda Horseed ee degmada Hodan, halkaas oo ay ku geeriyoodeen dad shacab ah islamarkaana lagu burburiyay xaafado ay ku nool yihiin dad danyar ah.

“Waa ayaan darro ah oo aan sinaba loo aqbali karin in Madaxweyne Xasan Sheekh, oo dalka u dhaartay oo la rabay inuu ilaaliyo nafta iyo maalka muwaadinka, uu iyagii ku soo hoos noqdo isagoo adeegsanaya ciidankii xoogga dalka,” ayuu yiri Shariif.

Ciidamada Soomaaliyeed ayuu tilmaamay in loo dhisay inay la dagaallamaan cadawga ummadda, isla markaana aan loo dhisin in loo adeegsado dhul-boob, cabburin bulsho iyo dano siyaasadeed oo gaar ah.

“Waa in Madaxweynuhu si degdeg ah u joojiyo dagaalkaas xaq-darrada ah ee aysan ku jirin wax dalka iyo dadka toonna maslaxad u ah. Waxaan sidoo kale uga digayaa saraakiisha ciidamada noocyadooda kala duwan inay aqbalaan amarro khaldan oo baal marsan shuruucda ciidanka, ayna ku koobnaadaan waajibkii ay u dhaarteen.”

Ra’iisul Wasaarihii hore ee dalka, Xasan Cali Kheyre, ayaa dhankiisa ayaan-darro ku tilmaamay in ciidanka qaranka ee loo carbiyay ilaalinta nabadgelyada shacabka uu maanta Madaxweyne Xasan Sheekh u isticmaalayo laynta shacabka iyo barakicinta danyarta.

“Waxaan mar kale ugu baaqayaa Madaxweyne Xasan Sheekh inuu degdeg u joojiyo boobka dhulka danta guud, gumaadka shacabka, iyo barakicinta dadweynaha danyarta ah,” ayuu yiri.

Ugu dambeyntiina, Maxamed Xuseen Rooble ayaa “musiibo qaran” ku tilmaamay wixii maanta ka dhacay Tarabuunka, isla markaana aan marnaba la aqbali karin.

“Ma aha wax laga aamuso in shacabka iyo maatada hub culus lagu beegsado, taas oo ka hor imanaysa bani’aadantinimada, sharciga iyo qiyamka ummadda Soomaaliyeed. Waxaan si adag u cambaareynayaa falalkan gurracan ee dhiigga shacabka lagu daadinayo. Waa waajib degdeg ah in shacabka ku nool Tarabuunka laga kor qaado ciidanka wareerka ku ah.”

Sidoo kale wuxuu ku baaqay in kuwa geystay falkaas foosha xun la hor keeno sharciga, si caddaalad loo helo, isla markaana laga hortago in mar kale ay dhacaan.