Muqdisho (Caasimada Online) – Soomaaliya ayaa gashay kaalinta 142-aad ee awoodda militariga adduunka, 145 dal oo lagu qiimeeyey Global Firepower Index 2025, taasoo ka dhigan inay ka mid tahay dalalka leh ciidamada ugu liita dunida. Soomaaliya ayaa heshay dhibcaha awoodda 4.2037, ayadoo ka sarreysa oo kaliya Bhutan, Benin, iyo Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika.

Qiimeyntan sannadlaha ah waxay falanqeyneysaa awoodda milatari ee dalalka iyadoo lagu saleynayo in ka badan 60 qodob, oo ay ka mid yihiin tirada ciidamada, noocyada qalabka, miisaaniyadda difaaca, awoodda saadka, kheyraadka dabiiciga ah, iyo juqraafiyadda. Dhibcaha ugu hooseeya (0.0000) ayaa loo tixgeliyaa “ugu sarreeya,” iyadoo celceliska hoose uu muujinayo awood milatari oo xooggan.

Dalalka sida Mareykanka, Turkiga, Midowga Yurub, iyo Boqortooyada Ingiriiska ayaa si weyn u taageeray Soomaaliya iyagoo bixiyay tababbarro milatari iyo maalgelin. Si kastaba ha ahaatee, saameynta barnaamijyadan ayaa si weyn u xanniban sababo la xiriira khilaafaadka siyaasadeed ee gudaha iyo istaraatijiyad qaran oo aan mideysneyn.

Inkasta oo ay jirto taageero caalami ah iyo guulo laga gaaray dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab, haddana ciidamada Soomaaliya weli waa kuwo aan haysan qalab ku filan, iskuna dhafan. Dalka ayaa weli wajahaya caqabado sida miisaaniyad xadidan, hannaan federaal oo jilicsan, iyo tabar-darro dhanka saadka ah oo wiiqeysa howlgallada milatari ee joogtada ah.

Falanqeeyayaasha amniga ayaa muujiyay in ku tiirsanaanta Soomaaliya ay ku tiirsan tahay tababbarrada shisheeye iyo taageerada nabad-ilaalinta — gaar ahaan hawlgalka Kumeelgaarka ah ee Midowga Afrika ee ATMIS — ay muujinayso nuglaanta istaraatiijiyadeed ee dalka.

Isbarbardhigga awoodda ciidamada Geeska Afrika

Itoobiya ayaa kaga jirta kaalinta 52-aad caalamka, isla markaana kaalinta shanaad ee Afrika, iyadoo leh dhibco dhan 0.9305. Dalkaasi wuxuu leeyahay in ka badan 160,000 askari firfircoon, wuxuuna sanadkiiba difaaciisa ku bixiya in ka badan $2 bilyan. Inkasta oo uu wajahayo qalalaase siyaasadeed, Itoobiya waxa ay haystaan ciidamo dhuleed iyo kuwo cirka oo si wanaagsan u qalabeysan.

Kenya oo ku jirta kaalinta 83-aad iyadoo heshay dhibco dhan 1.8135, ayaa leh ciidan milatari oo xirfadlayaal ah oo ka kooban qiyaastii 50,000 askari iyo 25,000 oo ka tirsan ciidanka sida militariga u tababaran. Dalkaasi wuxuu difaaciisa ku bixiya miisaaniyad dhan $1.3 bilyan sanadkii. Kenya waxa ay xoogga saartaa la dagaalanka argagixisada, gaar ahaan weerarada kasoo horjeeda Al-Shabaab ee saldhigga ku leh Soomaaliya.

Jabuuti looma darin qiimeynta 2025, hase yeeshee waxay leedahay muhiimad istiraatiiji ah oo ay u leedahay marin-biyoodka Bab el-Mandeb. Dalkaasi waxa uu martigeliyaa saldhigyo milatari oo ay leeyihiin Mareykanka, Shiinaha iyo Faransiiska, wuxuuna haystaa ciidan yar laakiin tababaran oo dhanka dhulka, cirka iyo badda ah.

Dalalka ugu awoodda badan Afrika iyo caalamka ee 2025

Shanta ciidan ee ugu awoodda badan Afrika ee 2025 waa:

• Masar (19-aad, 0.3427)
• Algeria (26-aad, 0.3589)
• Nigeria (31-aad, 0.5771)
• Koonfur Afrika (40-aad, 0.6889)
• Itoobiya (52-aad)

Dalalkan waxay ka faa’iideystaan dhaqaale xooggan, noocyo hub oo kala duwan, iyo nidaam hoggaan ciidan oo waqti dheeraaday jiray.

Caalamka, shanta ciidan ee ugu awoodda badan waa:

1. Mareykanka (0.0744)
2. Ruushka (0.0788)
3. Shiinaha (0.0788)
4. Hindiya (0.1184)
5. Koonfur Kuuriya (0.1656)

Soomaaliya oo u baahan dib-u-habeyn amni

Khubarada amniga ayaa sheegaya in darajada hoose ee Soomaaliya ay muujinayso baahida degdegga ah ee dib-u-habeyn lagu sameeyo qaab-dhismeedka ciidamada, in la helo hannaan hoggaan mideysan, iyo maalgelin joogto ah oo lagu horumarinayo hay’adaha amniga.

Ciidamada Soomaaliya ayaa weli ah kuwo kala firdhisan, iyadoo hoggaan isku dhafan la’aan u dhexeeyo ciidamada federaalka iyo kuwa dowlad goboleedyada, sida Puntland iyo Jubaland, taasoo adkaynaysa in la fuliyo howlgal qaran oo mideysan.

Dadaallada lagu dhisayo ciidan qaran oo mideysan ayaa marar badan hakad galay, iyadoo khilaaf siyaasadeed uu ka dhex taagan yahay dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada xubnaha ka ah federaalka. Midowga Afrika ayaa si gaar ah u adkeeyay in la dhiso hannaan hoggaan cad oo mideysan, iyadoo lagu guda jiro hirgelinta howlgalka cusub ee AUSSOM.

Warbixin uu sanadkii 2022 soo saaray Machadka ACCORD (African Centre for the Constructive Resolution of Disputes) ayaa sheegtay in Soomaaliya ay halis ugu jirto inay weli ku sii tiirsanaato taageerada caalamka haddii aan la helin ciidan qaran oo mideysan, si wanaagsan loo maalgeliyey, isla markaana laga hago heer dhexe.

Khubarada amniga ayaa aaminsan in darajada liidata ee Soomaaliya ay muujinayso halista uu dalku ku sugan yahay marka la eego dhanka amniga gobolka. Inkasta oo barnaamijyo tababar iyo maalgelin caalami ah ay gacan ka geysteen horumarinta ciidamada sannadihii la soo dhaafay, haddana dagaallo gudaha ah iyo nidaam dawladnimo oo aan simaneyn ayaa hor istaagay dhismaha ciidan adag oo si rasmi ah u mideysan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Cadaaladda iyo Dastuurka XFS Xasan Macalin, oo maanta lasoo wareegay maxaabiistii dagaalka ee Somaliland ayaa faahfaahin ka bixiyey qorshaha dowladda federaalka ee kala wareejinta maxaabiista dagaalka ee Somaliland iyo SSC-Khaatumo.

Dawladda Federaalka Soomaaliya ayaa sheegtay in SSC-Khaatumo aanay wax shuruud ah ku xirin maxaabiista ay soo deysay, waxayna SSC ugu baaqday Somaliland inay ku dayso oo iyaguna xoriyad helaan Maxaabiista uga xiran Hargeysa.

Wasiirka oo wareysi siiyay Warbaahinta Qaranka, ayaa faahfaahin ka bixiyay xaaladda maxaabiista ay Dowladda Soomaaliya kala soo wareegtay Maamulka SSC, kuwaas oo gaaraya 25 qof.

Sidoo kale, Xasan Macalin, ayaa sheegay in maxaabiista kale ee weli xiran ay booqdeen, isla markaana ay soo arkeen xaaladda ay ku sugan yihiin, “waxaan soo aragnay ciidan iyo saraakiil dagaal lagu qabtay,” ayuu yiri.

“Maxaabiista sida loola dhaqmo ayaan xog fiican ka soo helnay, saraakiisha xabsiga gacanta ku heysa iyo maxaabiistaba waan soo wareysanay, xuquuqda ay helaan waa fiicneed waxay noo sheegeen in xoriyadda kaliya ay ka maqan tahay,” ayuu yiri wasiir Xasan.

Sidoo kale, wasiirka cadaaladda ayaa sheegay in loo soo xulay saraakiishii iyo xubnihii ugu muhiimsanaa ee maxaabiista, “waxay noo sheegeen in raggii dagaalka geliyey ay xalka ka sugayaan.”

“Waxaan maxaabiista ka dhagaysanay warbixintii ay naga siiyeen xaaladooda, waxay ahaayeen dad dhogor qurxoon, waxay noo sheegeen in colaad nasiib darro ah ay dhex martay dadkaan ehelkooda ah ee ay u xiran yihiin,” ayuu yiri.

Maxaabiista ayaa galabta laga soo dejiyey Muqdisho, waxaana la geeyey goob ay ku nastaan, dowladda Soomaaliya ayaa sheegtay in maxaabiistaan ay qoysaskooda ku wareejineyso.

Hoos ka dhageyso wareysiga

Laascaanood (Caasimada Online) – Hoggaamiyaha KMG ah ee maamulka SSC-Khaatumo, Cabdulqaadir Axmed Aw-Cali (Firdhiye) oo hadal ka jeediyay magaalada Laascaanood ayaa faah-faahin ka bixiyay maxaabiista Somaliland ee ay sii deynaynayaan iyo sida ay ka yeelayaan kuwa weli u xiran ee haatan gacanta ugu jiro.

Firdhiye ayaa shaaca ka qaaday in ogolaanshaha sii deynta 25 kamid maxaabiista ay ku timid kadib kulamo wadatashi ah oo ay la yeesheen wafdiga Ra’iisul wasaaraha, ayna isla garteen in lasii daayo maxaabiista wajahayo daruufaha gaarka ah oo gaaraya illaa 25 maxabuus.

“Kulamo wadatashi ah kadib oo aan la yeelanay wafdiga Ra’iisul wasaaraha waxaa la’isku raacay in laga jawaabo codsiga Xamza Cabdi Barre, waana ka jawaabay 25 maxbuus oo xaalado gaar ah ku sugan oo ay ku jirto Hooyo Cadar baa lasii daynayaa, haddii uu Ilaahey ka dhigo,” ayuu yiri Madaxweyne Cabdulqaadir Axmed Aw-Cali.

Sidoo kale wuxuu xaqiijiyey in maxaasbiista ay sii deynayeen aanay ku bedalaneyn maxaabiista laga haysto, balse ay iyagu go’aansadeen  inay fasaxaan 25-ka maxbuus.

“Maxaabiistaas uma aanan sii deynin hadeer inaan ku beddalano 25-kaas in naloo soo daayo 25-tankoodii kale ee waxaan usii daynay niyad samaan ay dadka reer SSC muujinayaan inay nabad-gelyo iyo daris wanaag ay diyaar u yihiin,” ayuu sii raaciyay.

Waxaa kale oo uu intaasi ku daray in sababta ugu wayn ay tahay in ku sharfaan Ra’iisul wasaare Xamza oo socdaal nabadeed ku gaaray magaalada Laascaanood, isla markaana ay isaga ku wareejiyeen maxaabiistaas, iyaga oo ilaalinayo nabadda iyo daris wanaagga.

“Haddii aan si kale u dhigo xukuumadda federaalka ah ee uu hoggaaminayo Xamza Cabdi Barre iyo wafdigiisu inay yimaadaan Laascaanood darbiyo waa wayn ayay soo jiireen ninkaanu ogeynow ogow,” ayuu mar kale yiri Madaxweynaha SSC-Khaatumo.

Dhanka kale, waxa uu carabka ku adkeeyay in weli ay maxaabiis badan ka hayaan maamulka Somaliland, ayna ku jiraan kuwa galay dambiyo waa wayn, isaga oo xusay in horgeeyn doonaan cadaaladda, si looga qaado tallaabo adag oo sharciga waafaqsan.

“Inta dambiilayaasha ah weli xabsiyadeenna ayay ka buuxaan kuwa nagala hayo kuwa 5 jeer ka badan ayaynu haysanaa, Ilaahey idankiisa, waa soo baxayaan kuweennu kuwa dambiilayaasha ahna cadaaladda ayaa la horgeyn doonaa,” ayuu mar kale yiri Firdhiye.

Wararka hordhaca ah ayaa sheegaya in Laascaanood ay ku xiran yihiin 283 maxbuus oo kasoo jeeda Somaliland, halka magaalada Hargeysa-na ay hayso 67 maxbuus oo kasoo jeeda dhinaca SSC.

Si kastaba ha ahaatee, Dowladda Federaalka ayaa Maamulka SSC-Khaatumo si rasmi ah ugu aqoonsatay dowlad-goboleed, ayna noqoto xubin buuxda oo ka tirsan Golaha Wadatashiga Qaranka, iyadoo deegaanadooduna ay yihiin qeyb aan muran ku jirin oo ka tirsan dhulka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Laascaanood (Caasimada Online) – Maamulka KMG ah ee SSC-Khaatumo ayaa maanta sii daayay 25 maxaabiis ah oo ay ku qabteen dagaalladii ay horay ula galeen Somaliland. Khaatumo ayaa maxaabiistaan ku wareejisay Ra’iisul wasaare Xamza oo booqasho laba casho ah ku tegay magaalada Laascaanood ee xarunta gobolka Sool.

Maxaabiistan la sii daayay ayaa la sheegay inay ku sugan yihiin duruufo gaar ah, sidaas darteedna loo baahday in loo celiyo qoysaskooda.

Sida ay xaqiijisay Fahiimo Yuusuf Qooje oo reer Laascaanood ah waxaa kamid noqotay maxaabiista la sii daayay Hooyo Cadar oo lagu qabtay dagaalkii Goojacadde ee looga adkaaday ciidamada Somaliland, taas oo hadda dib ula midoobeyso carruurteeda.

“Cadar oo ahayd hooyo lagu qabtay dagaalki Goojacadde 25 Ogost ayaa kamida maxaabiista lasii daayay waan uga mahadcelinayaa maamulka SSC-khaatumo siidaynta hooyo Cadar sigaara waxaan mudnaanta usiinaya Raysal Wasaare Sayid Hamza Abdi Barre” ayuu tiri Xamza Cabdi Barre.

Sidoo kale waxa ay sii raacisay “Hooyo Cadar mudaday xidh nayd ba anigu waxaan cod dheer kulahaa siidaaya Cadar waa hooyo waayeela xarigeedu waxba inoo soo kordhin maaye”.

Arrintan ayaa ku timid wada-tashi lala yeeshay golayaasha dhaqanka iyo hoggaanka maamulka SSC-Khaatumo, kadib booqashadii uu ugu tegay Ra’iisul wasaare Xamza Cabdi Barre oo sidoo kale ku dhowaaqay aqoonsiga dowlad goboleedkaas.

Xafiiska Ra’iisul wasaaraha oo warsaxaafadeed soo saaray ayaa sidoo kale xaqiijiyay in xukkumaddiisu ay SSC-Khaatumo kala wareegtay 25-ka maxbuus oo haatan loo soo qaaday magaalada Muqdisho ee caasimada Soomaaliya.

“Iyadoo la tixgelinayo Barnaamijka Nabadeynta ee uu garwadeenka ka yahay Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, ayuu Maamulka SSC-Khaatumo, oo la tashaday golayaasha maamulka, ku wareejiyay Dowladda Federaalka Soomaaliya 25 maxbuus oo ka mid ah maxaabiistii lagu qabtay dagaalkii Somaliland iyo dad reer SSC-Khaatumo ah, kuwaas oo leh duruufo gaar ah,” ayaa lagu yiri war-murtiyeedka.

Waxa intaas lagu sii daray bayaanka: “Dowladda Federaalka Soomaaliya dib ayey ugu celin doontaa maxaabiistan ehelkoodii, iyagoo badqaba.”

Tirada maxaabiista ee lagu wareejiyay Ra’iisul Wasaare Xamza ayaa la filayaa inay qeyb ka tahay qorshe maxaabiis isdhaafsi ah oo u dhexeeya Somaliland iyo SSC-Khaatumo, inkastoo aan si rasmi ah loo ogeyn dhaqan-galka qorshahan.

Wararka hordhaca ah ayaa sheegaya in Laascaanood ay ku xiran yihiin 283 maxbuus oo kasoo jeeda Somaliland, halka magaalada Hargeysa-na ay hayso 67 maxbuus oo kasoo jeeda dhinaca SSC.

Si kastaba ha ahaatee, Dowladda Federaalka ayaa Maamulka SSC-Khaatumo si rasmi ah ugu aqoonsatay dowlad-goboleed, ayna noqoto xubin buuxda oo ka tirsan Golaha Wadatashiga Qaranka, iyadoo deegaanadooduna ay yihiin qeyb aan muran ku jirin oo ka tirsan dhulka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.

Boosaaso (Caasimada Online) – Warar soo baxaya ayaa sheegaya in Dowladda Imaaraadka Carabta ay nidaam raadaar oo casri ah geysay gobollada waqooyi-bari Soomaaliya, gaar ahaan Xarunta Taliska Ciidanka Badda Puntland oo ku teedsan Saldhigga Cirka ee Boosaaso, kaasoo uu Imaaraadku maamulo.

Nidaamkan la tilmaamayo waa Raadaarka ELM-2084 ee Israel samaysay, kaasoo ah qalab casri ah oo saddex-geesood (3D) ah, adeegsadana farsamada iskaanka elektaroonigga ah ee firfircoon (AESA), looguna talagalay hawlo badan sida dabagalka hawada iyo madaafiicda, iyo sidoo kale la socodka gantaalaha iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones).

Tallaabadan, oo ay xuseen suxufiyiinta militariga ee Puntland, laguna faafiyay ilaha sirdoonka furan (OSINT), ayaa su’aalo ka keenaysa ujeeddooyinka istiraatiijiyadeed ee Imaaraadka ee gobolka Geeska Afrika ee xasillooni darridu ka jirto.

Rakibidda raadaarkan ee Puntland ayaa ku soo beegmaysa xilli uu jiro loolan juquraafi-siyaasadeed oo xoogeystay oo ka socda aagga, iyadoo quwadaha caalamku ay ku tartamayaan saamaynta ay ku yeelanayaan marinada badaha ee muhiimka ah. Inkastoo aan si cad loo ogayn ujeeddada rasmiga ah ee rakibidda raadaarkan, haddana waxay muujinaysaa sii xoogaysiga joogitaanka militari iyo istiraatiiji ee Imaaraadka ee gobol muhiim u ah ganacsiga iyo amniga adduunka.

Raadaarka ELM-2084, oo ay soo saarto shirkadda ELTA Systems, oo hoos tagta Israel Aerospace Industries, waa raadaar guurguura oo S-band ah, kuna caan baxay awooddiisa kala duwan iyo saxnaantiisa sare. Wuxuu isku mar ogaan karaa oo la socon karaa ilaa 1,100 bartilmaameed oo ku jira masaafo gaaraysa qiyaastii 470 kiiloomitir, isagoo bixinaya wacyigelin dhammaystiran oo xaaladda ku saabsan (situational awareness) oo 3D ah, waqtiga-dhabta ah (real-time).

Farsamadiisa iskaanka elektaroonigga ah ee firfircoon (AESA) ayaa u oggolaanaysa inuu soo ururiyo sawirka guud ee hawada iyadoon loo baahnayn wareeg farsamo, isagoo si firfircoon ula qabsanaya khataraha soo socda. Wuxuu ku fiican yahay doorar kala duwan: ogaanshaha diyaaradaha, la socodka gantaalaha ballistic-ga ah, helidda goobta madaafiicda laga soo riday, iyo bixinta hagidda dab-ridka ee nidaamyada difaaca hawada sida kuwa Israel ee Iron Dome iyo David’s Sling.

Waayo-aragnimadiisa dagaal ee la xaqiijiyay waxaa ka mid ah heerka guusha ee ka-hortagga oo lagu qiyaasay 90 boqolkiiba oo ay gaartay nidaamka Iron Dome oo ka hortagtay in ka badan 1,000 gantaal, sida lagu xusay xogta hawlgallada ee Ciidamada Difaaca Israel (IDF).

Awooddiisa guurguurista – oo ka kooban qeybta raadaarka, qeybta kontoroolka, nidaamka qaboojinta, iyo matoorka korontada – ayaa u suurtagelinaysa in lagu rakibo goobo kala duwan, taasoo ka dhigaysa mid ku habboon goobaha hawlgallada ee isbeddelaya sida Puntland.

Marka la barbardhigo nidaamyada kale, sida raadaarka Maraykanka ee AN/TPQ-53 ee ka-hortagga madaafiicda ama kan Ruushka ee 96L6E ee loo isticmaalo nidaamyada S-400, ELM-2084 wuxuu kaga duwan yahay awooddiisa fulinta hawlaha kala duwan, isagoo isku dhex daraya awoodaha difaaca hawada iyo ogaanshaha madaafiicda hal qalab gudihiis. Halka AN/TPQ-53 uu si gaar ah diiradda u saaro dabagalka rasaasta madaafiicda, 96L6E-na uu mudnaanta siiyo dabagalka hawada ee masaafo dheer, awoodda ELM-2084 ee uu ku wada qaban karo labada door ayaa siinaysa faa’iido gaar ah marka la joogo goobaha dagaalka ee cakiran.

Marka laga soo tago astaanta, awoodaha raadaarku waxay la jaanqaadayaan baahida Imaaraadka u qabo ilaalayn ama dabagal adag oo laga sameeyo gobol ay khataruhu u dhexeeyaan burcad-badeednimada fudud ilaa weerarrada casriga ah ee diyaaradaha drones-ka. Marka la barbardhigo, raadaarka Shiinaha ee Type 346, ee loo isticmaalo burburiyeyaasha badda, wuxuu bixiyaa tiknoolajiyad la mid ah (AESA) laakiin kama guurguura badna ELM-2084, waxaana si gaar ah loogu talagalay hawlaha badaha, halkii uu ka ahaan lahaa mid hawlo badan fuliya.

Nidaamka Nebo-M ee Ruushka, oo ah nidaam kale oo la mid ah, wuxuu bixiyaa ogaansho masaafo dheer laakiin ma laha isku xirnaanta uu ELM-2084 la leeyahay nidaamyada difaaca ee riddada gaaban sida Iron Dome. Sidaa darteed, doorashada Imaaraadka ee ELM-2084 waxay ka tarjumaysaa doorbididda habacsanaanta hawlgalka, taasoo ay u badan tahay inay sabab u tahay khataraha isku-dhafka ah ee ka jira Geeska Afrika.

Tan iyo markii la horumariyay 2002, taasoo ka dhalatay baahida Israel u qabtay ka hortagga khataraha gantaalaha ballistic-ga ah, raadaarka waxaa adeegsaday dhowr dal, oo ay ku jiraan Kanada, Singapore, iyo Jamhuuriyadda Czech, sida ay xustay shirkadda ELTA Systems.

Isticmaalkiisii ugu horreeyay ee dagaal wuxuu yimid intii lagu jiray hawlgalkii Israel ee Cast Lead sanadkii 2008, halkaas oo uu ku ogaaday duqeymihii madaafiicda ee Xamaas, digniin horena siiyay dadka rayidka ah. Azerbaijan gudaheeda, raadaarku wuxuu taageerayay hawlgallada ka-hortagga madaafiicda batteriga tan iyo 2019, sida lagu sheegay warbixin Janes soo saartay 2024.

Tusaalooyinkani waxay muujinayaan sida uu ula qabsan karo xaaladaha kala duwan, laga soo bilaabo dagaallada magaalooyinka ilaa furimaha dagaalka ee bannaan. Puntland gudaheeda, awoodda nidaamkan ee uu ku la socon karo diyaaradaha drones-ka ee hoos u duula ama doonyaha yaryar waxay noqon kartaa mid aad muhiim u ah, marka la eego sida gobolku ugu jilicsan yahay khataraha asymmetric-ga ah (aan isku dheellitirnayn).

Si ka duwan nidaamyadii hore, sida raadaaradii P-37 ee xilligii Soofiyeetka ee weli laga adeegsado qaar ka mid ah dalalka Afrika, qaab-dhismeedkiisa dhijitaalka ah iyo qaybihiisa ku shaqeeya tiknoolajiyadda GaN waxay xaqiijinayaan kalsoonidiisa iyo adkaysigiisa xaaladaha adag, taasoo ah arrin ay u badantahay inay saamayn ku yeelatay go’aanka Imaaraadka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ciidamada Soomaaliya oo xilligan ku jiro halgan adag oo ku aadan dagaalka argagixisada ayaa taageero wayn ka helay dowladda Ingiriiska oo ku dhowaaqday inay sii laba jibaareyso taageerada dhaqaale ee ay siiso ciidamada amniga Soomaaliya (SSF).

Boqortooyada Ingiriiska ayaa ciidamada Soomaaliya ugu deeqday illaa $3.9 milyan oo ay sheegtay in lagu hagaajinayo sanduuqa taageerada Soomaaliya SSF oo ay maamusho Qaramada Midoobay.

Sanduuqan ayaa si gaar ah u taageero illaa 18,900 oo ka tirsan Ciidamada Xoogga Dalka iyo kuwa Booliska Soomaaliyeed oo laf dhabar u ah amniga iyo la dagaallanka kooxda Al-Shabaab.

Safiirka UK ee Soomaaliya, Danjire Mike Nithavrianakis oo ka hadlay taageeradan dhaqaale ayaa sheegay in ay muujinayso sida ay uga go’aan tahay ka dowlad ahaan taageerada dowladda iyo shacabka Soomaaliyeed, isaga oo ballan qaaday inay sii wadi doonaan.

Sidoo kale wuxuu farriin u diray saaxibada kale ee caalamiga ah, isaga oo ugu baaqay in ay iyaguna wax ku biiriyaan Sanduuqa SSF ee UNSOS.

“Waan ku faraxsanahay in aan ku dhawaaqo taageero dheeraad ah si loogu guuleysto dagaalka ka dhanka ah xagjirnimada rabshadaha wata. Waxaan ku dhiirigelinayaa saaxiibada kale inay iyaguna wax ku biiriyaan Sanduuqa SSF ee UNSOS, si ay u taageeraan geesiyaasha Ciidamada Amniga Soomaaliyeed si ay mustaqbal amni leh ugu suura geliyaan dadka Soomaaliyeed iyo gobolka oo dhan,” ayuu yiri Nithavrianakis.

Dhankiisa, Xuseen Sheekh Cali oo ah la-taliyaha amniga qaranka ee madaxweynaha Soomaaliya oo soo dhaweeyay taageeradan cusub ayaa u mahadceliyay boqortooyada UK, wuxuuna sheegay in dowladdu ay ka go’an tahay in ay si mas’uuliyad leh u maamusho lacagta loogu yaboohay.

UK ayaa kamid ah dowladaha reer Yurub ee taageerada kala duwan siiya Soomaaliya, waxaana sanadkii 2024-kii oo keliya, dhaqaalaha UK suurta geliyay in UNSOS ay gaarsiiso ciidamada amniga Soomaaliya 6,000 tan oo ah raashin ciidan iyo 2,000 tan oo shidaal naafto ah, iyo sidoo kale daryeelka degdega ah ee dhaawacyada boqolaal askari.

Si kastaba ha’ahaatee, Xafiiska UNSOS ee Soomaaliya ayaa hadda u baahan ugu yaraan illaa $2 milyan oo bil walba ah, si uu u taageero kordhinta qorsheysan ee tirada ciidamada amniga Soomaaliya oo la gaarsiinayo illaa 20,900 askari, sida ku cad Qaraarka Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ee tirsigiisu yahay 2767 (2024).

Soomaaliya ayaa hadda ku jirto marxalad dagaal, waxaana ciidamada dowladda ay howlgallo ka dhan ah Khawaarijta ka wadaan koonfurta iyo bartamaha dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Magaalada Muqdisho ee caasimada dalka Soomaaliya waxaa maanta si rasmi ah uga bilaaabatay diiwaan-gelinta cod-bixiyayaasha, xilli uu weli taagan yahay muranka hanaanka doorasho ee Villa Soomaaliya ay gadaal ka riixeyso.

Degmada Shangaani ayaa noqotay degmadii u horreysay ee saaka lagu daahfuro is-diiwaangalinta codbixiyayaasha, waxaana safar dhaadheer u galay dadweyne fara badan oo la yimid xaafadaha degmadaas, kuwaas oo isugu jiro shacab iyo mas’uuliyiin.

Guddoomiyaha guddiga madaxa banaan ee doorashooyinka qaranka, Cabdikariin Axmed Xasan oo goobta kula hadlay Wariyeyaasha ayaa sheegay inuu ku faraxsan yahay inay reer Muqdisho u dareeraan goobaha is diiwaangelinta una diyaar garoobaan qof iyo cod.

“Aniga oo ah guddoomiyaha guddiga madaxa banaan ee doorashooyinka qaranka waxaan aad ugu faraxsanahay maanta in dadka gobolka Banaadir ay u dareeraan inay is diiwaangeliyaan, si ay u doortaan madaxdooda golaha deegaanka” ayuu yiri Cabdikariin.

Sidoo kale, wuxuu hoosta ka xariiqay in maanta ay diiwaangelinta usoo baxeen dadkii ugu badnaa, taas oo muujineyso sida ay doorashada ugu bisil yihiin shacabka.

“Dad fara badan ayaa yimid lambarka aan fileynay lambar ka badan ayaa yimid, waana billow” ayuu mar kale yiri guddoomiyaha guddiga doorashooyinka qaranka.

Dadka is diiwaangeliyay waxaa ku jira mas’uuliyiin sar sare, waxaaana ugu horreeyay Guddoomiyaha gobolka Banaadir ahna Duqa Muqdisho, Maxamed Axmed Amiir ayaa noqday oo qaatay shahaada diiwaangelinta codbixiyeyaasha, wuxuuna farriin u diray dhammaan dadka Soomaaliyeed.

“Waxaan dadka Soomaaliyeed ee ku nool magaaladan ka codsaneynaa in ay is diiwaangeliyaan anigu waa kaas waa markii ugu horreysay ee aan is diiwaangeliyay oo aan doorasho u diyaar ahay” ayuu yiri guddoomiye Maxamed Axmed Amiir.

Sidoo kale, waxaana shahaadada is diiwaangelinta qaatay wasiirro ka tirsan xukuumadda Soomaaliya, sida wasiirka haweenka iyo xuquuqul insaanka, Marwo Khadiija Almakhzumi oo deegaan doorashadeeduna tahay isla degmada Shangaani.

“Maanta aniga oo deegaan doorashadaydu tahay degmada Shangaani waxaa alle i waafajiyay in aan iska diiwaangaliyo isdiiwaangalinta Doorashooyinka qof iyo codka ah.” ayay iyaduna tiri Wasiir Khadiija Almakhzumi.

Tallaabadan ayaa kusoo aadeyso xilli weli siyaasiyiinta mucaaradka ay  meel adag ka taagan yihiin hanaanka doorashada qof iyo cod taas oo uu ku adkeysanayo madaxweyne Xasan Sheekh, halka mucaaradka u arkaan mid laga leeyahay dano xukun dheereysi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Waxaa maanta magaalada Muqdisho si rasmi ah uga bilaabatay diiwaan-gelinta cod-bixiyayaasha, xilli uu weli taagan yahay muranka hanaanka doorasho ee Villa Somalia ay gadaal ka riixeyso.

Diiwaan-gelinta la bilaabay ayaa ah tallaabadii ugu dambeysay ee ka harsanayd billaabashada doorashada qof iyo cod ee golayaasha deegaanka, kuwaas oo guddiga doorashooyinka qaranka uu shaaciyay inay bilaabaneyso bisha Juun.

Degmada Shangaani ayaa noqotay degmadii u horreysay ee saaka lagu daahfuro is-diiwaangalinta codbixiyayaasha, waxaana safar dhaadheer u galay dadweyne fara badan oo la yimid xaafadaha Shingaani, dadkiinis diiwaangelinaya waxay isugu jiraan la shacabka degmada, maamulka iyo mas’uuliyiin badan oo degmada ku nool.

Guddoomiyaha gobolka Banaadir ahna Duqa Muqdisho, Maxamed Axmed Amiir ayaa noqday mas’uulkii u horreeyay oo maanta is-diiwaangeliyay, si u qaato kaarka codbixiyeyaasha.

Degmooyinka kale ee gobalka Banaadir ayaa iyaguna maalmaha soo socda marti-gelin doona is-diiwaangalinta oo soconaysa illaa laga gaaro maalinta codbixinta doorashada.

Sida ku cad xeerarka doorashada, waxaa la qorsheynayaa in ay doorashada golayaasha deegaanka ka qabsoomaan; Banaadir, SSC Khaatumo, HirShabelle, Koofur Galbeed iyo Galmudug, iyadoo maamulka Juballand oo billowgii heshiisyadan qeyb ka ahaa uu mar dambe isaga baxay kadib khilaaf siyaasadeed oo doorashada iyo hannaankeeda ka dhashay.

Arrimahan ayaa imanaya xilli ay siyaasiyiinta mucaaradka meel adag iska taageen hanaanka doorashada qof iyo cod, taas oo uu weli ku adkeysanayo madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, halka mucaaradka u arkaan mid laga leeyahay dano xukun dheereysi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa bayaan dheer kasoo saartay safarka taariikhiga ee Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre uu ku tegay magaalada Laascaanood ee xarunta KMG ee SSC-Khaatumo.

Ra’iisul Wasaare Xamza iyo wafdi uu hogaaminayo ayaa 12-kii illaa 15-kii bishaan booqasho taariikhi ah ku tagay magaalada Laascaanood ee caasimadda maamulka SSC-Khaatumo, booqashadan ayaa looga gol lahaa xoojinta nabadda, midnimada iyo wadajirka ummadda Soomaaliyeed, sida lagu yiri bayaanka kasoo baxay dowladda.

Ra’iisul Wasaaraha iyo wafdigiisu intii uu joogay magaalada Laascaanood wuxuu kulammo kala duwan la yeeshay hoggaamiyaha maamulka SSC-Khaatumo, Cabdiqaadir Firdhiye, Golaha wakiillada, Isimada Dhaqanka, Culimada, Aqoonyahanka, Haweenka, Dhalinyarada, Ganacsatada iyo qeybaha kala duwan ee Bulshada, waxayna isla qaadaa dhigeen xaaladda deegaannada SSC-Khaatumo.

Xamza ayaa bogaadiyay sida ay reer SSC-Khaatumo uga go’an tahay ka shaqeynta nabadda iyo midnimada qaranka Soomaaliyeed, isla markaana waxa uu soo dhaweeyay sida mugga iyo milgaha leh ee ay maamulka, shacabka iyo ciidammada SSC-Khaatumo uga go’an tahay ilaalinta nabadda iyo u adeegidda bulshada.

“Maamulka iyo shacabka SSC-Khaatumo waxay si buuxda u taageereen dagaalka dowladda iyo shacabka Soomaaliyeed kula jiraan argagixisada Al-Shabaab iyo Daacish,” ayaa lagu yiri bayaanka kasoo baxay dowladda federaalka Soomaaliya.

Xukuumadda Soomaaliya waxa ay bogaadisay amniga, xasilloonida iyo kala dambaynta ka jirta deegaanada maamulka SSC-Khaatumo, iyadoo xukuumadda federaalka iyo maamulka SSC-Khaatumo ay ku heshiiyeen in ay iska kaashadaan arrimaha dib u habaynta iyo horumarinta ciidamada SSC-Khaatumo, iyadoo la waafajinayo hannaanaka amniga qaranka.

“Maamulka SSC-Khaatumo waxa uu taageeray barnaamijka dowladda federaalka Soomaaliya iyo dadaallada xukuumadda Dan-Qaran ee dowlad-dhiska, horumarinta, nabadda, midnimada ralka, dimoqraadiyeynta iyo xaqiijinta xaqa muwaadinka,” ayaa lagu yiri bayaanka.

Sidoo kale, waxaa bayaanka lagu sheegay in xukuumadda federaalka iyo maamulka SSC-Khaatumo ay isla garteen in ay si wadajir ah uga shaqeeyaan xoojinta nabadda iyo midnimada ummadda Soomaaliyeed.

“Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya iyada oo tixraacaysa go’aankii 6dii February 2023 ee isimada dhaqanka iyo waxgaradka SSC-Khaatumo, go’aankii ay DFS ugu aqoonsatay maamul kumeel gaar ah 19kii Oktoobar 2023, waxa ay u kuur gashay arrimaha dib u dhiska maamulka SSC-Khaatumo, iyo wadajiraka dadkeeda, ka dib markii ay xaqiijiyen ka go’naanshaha dadka reer SSC-Khaatumo ee dhismaha hay’adaha dowladdaimada.”

Hoos ka aqriso bayaanka oo dhameystiran:

Muqdisho (Caasimada Online) – Faahfaahino hordhac ah ayaa kasoo baxaya dagaal culus oo ka dhacay deegaanka Haamcaduur, oo hoos taga magaalada Qaayib ee gobolka Galgaduud, kaasi oo u dhaxeeya kooxda Al-Shabaab iyo ciidamada deegaanka ee Baxdo.

Dadka deegaanka ayaa sheegay in dagaalku uu bilaabmay kadib markii dagaalyahanno ka tirsan Al-Shabaab ay weerar dhowr jiho ah kusoo qaadeen Haamcaduur. Weerarkaasi ayaa sababay iska hor imaad xoogan oo dhex maray labada dhinac, iyadoo rasaas culus la is dhaafsaday.

Ciidamada deegaanka ee fadhigoodu yahay Baxdo ayaa si degdeg ah ugu gurmaday aagga lagu dagaalamay, iyagoo ujeedkoodu ahaa in ay ka hortagaan kooxda weerarka kusoo qaaday deegaanka, isla markaana ay sugaan ammaanka dadka deegaanka.

Ilaa iyo hadda lama oga khasaaraha rasmiga ah ee ka dhashay dagaalka, balse wararka hordhaca ah ayaa muujinaya in labada dhinacba ay khasaare kala kulmeen iska hor imaadka, inkastoo aan si rasmi ah loo caddeyn karin tirada dhimashada iyo dhaawaca.

Deegaanka Haamcaduur ayaa muhiim u ah ammaanka guud ee gobolka Galgaduud, maadaama uu ku yaallo meel istiraatiiji ah. Sidaa darteed, weerarro noocan oo kale ah ayaa marar badan lala beegsadaa si loo carqaladeeyo dadaallada amni ee ka socda gobolka.

Muddooyinkii u dambeeyay, ciidamada Milateriga Soomaaliya oo kaashanaya dadka deegaanka ayaa waday howlgallo amni lagu xaqiijinayo, kuwaas oo ka socda deegaano dhowr ah oo ka tirsan Galgaduud. Howlgalladan ayaa qeyb ka ah qorshe ballaaran oo lagu xoojinayo amniga gobolka.

Dowladda Soomaaliya iyo dadka deegaanka ayaa wadajir ugu hawlan sidii loo xoojin lahaa nabadda iyo xasiloonida guud ee gobolka, iyadoo la tixraacayo khataraha joogtada ah ee kaga imanaya kooxaha argagixisada ee isku dayaya in ay carqaladeeyaan nolosha shacabka.