Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud oo haatan ku sugan magaalada Doha ayaa maanta kulan la yeeshay Amiirka dalka Qatar, Tamiim Bin Xamad, isaga oo uga tacsiyeeyay geerida ku timid Aabihiisa, ahaana Amiirkii hore, Sheekh Hamad Bin Khalifa Al Thani.

Kulankan ayaa waxaa labada mas’uul ku wehlinayay mas’uuliyiin sare oo ka kala tirsan dowladaha Soomaaliya iyo Qatar, sida ay baahisay Wakaaladda Wararka Qatar ee loo yaqaano QNA.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa dowladda iyo shacabka Qatar uga tacsiyeeyay geerida Amiirkii hore ee dalkaas, isaga oo u muujiyay garab istaag buuxa xilligan murugada.

Sidoo kale, waxaa lagu wadaa inuu ka qayb-galo aaskiisa oo ay Doha u tageen wafuud kala duwan oo ka kala socda waddamo badan, oo ay ka mid yihiin Sacuudi Carabiya, Isutegga Imaaraadka Carabta, Baxrayn, Kuwait, Cumaan, Ciraaq, Suuriya, Pakistan, Itoobiya, Kazakhstan, Maldives, Rwanda, Lubnaan, Marooko iyo Liibiya.

Dhinaca kale waxaa magaalada Muqdisho ka socda baroor-diiqda Amiirkii hore ee dalka Qatar, iyada oo dowladda Soomaaliya ay calanka hoos u dhigtay muddo saddex cisho ah, kadib amar kasoo baxay Madaxweyne Xasan Sheekh.

Waxaa kale buug qaran oo tacsi ah laga furay safaaradda Qatar ee magaalada Muqdisho, halkaas oo uu maanta tegay Wasiirka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya, Mudane Cabdisalaan Cali oo saxiixay buugga tacsida isla-markaana gaarsiiyay dhambaal tacsi tiiraanyo leh uu ka siday Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo shacabka Soomaaliyeed, taas oo ku aadan geerida ku timid Aabaha dhalay Amiirka Dalka Qatar ahaana Amiirkii hore Sheekh Hamad Bin Khalifa Al Thani. Wasiirka waxaa soo dhaweeyay Safiir ku xigeenka Dowladda Qatar u fadhiya Muqdisho, Dr. Cabdullaahi bin Saalem Al Nuceymi.

Allaha u naxariistee, Sheekh Hamad Bin Khalifa Al Thani ayaa dalka Qatar hoggaaminayay intii u dhexeysay 1995 illaa 2013. Intii uu talada hayay, wuxuu hormuud ka noqday isbeddello waaweyn oo dalkaas ka hirgalay, kuwaas oo sare u qaaday doorka Qatar ee gobolka iyo caalamkaba. Sannadkii 2013 ayuu Sheekh Hamad Bin Khalifa Al Than si iskiis ah xilka ugu wareejiyay wiilkiisa, Amiir Tamim Bin Hamad Al Thani.

Si kastaba, Dowladda Qatar ayaa hadda wada qaban-qaabadii ugu dambeysay aaska loo sameynayo Amiirkii hore, iyada oo ku dhawaaqday 4 maalmood oo baroordiiq ah oo ka bilaabatay shalay, sidoo kale waxay hoos u dhigtay calanka dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dhinacyada mucaaradka ayaa si guud uga mideysan in dalka loo jiheeyo doorasho toos ah, lagana gudbo doorashadii dadbaneyd ee muddada dheer lagu soo dhaqmay.

Inkastoo weli ay socdaan wada-hadallo xasaasi ah oo ku saabsan qaabka loo wajahayo doorashooyinka qof iyo codka ah, haddana waxaa taagan khilaafyo siyaasadeed iyo aragtiyo is-diiddan oo ku saabsan hannaanka loo marayo hirgelintooda.

Haddaba maxaa khaldan haddii la’isku raacsan yahay doorasho dadweyne?

Guddoomiyihii hore ee Guddiga Doorashooyinka Qaranka, Xaliimo Yarey oo wareysi siisay Somali Cable Tv, ayaa sheegtay in go’aan ka gaarista nooca doorashada aysan adkayn, balse caqabadda dhabta ahi ay tahay sida loo hirgelinayo.

Sidoo kale waxa ay hoosta ka xariiqday in hannaankii lagu dhisay geeddi-socodka doorashada uu markii horeba lahaa khaladaad, kuwaas oo sida ay sheegtay horseeday in khilaafka siyaasadeed uu sii daba dheeraado.

“In go’aan la gaaro oo doorasho la qabto waa iska sahlan tahay wax micno wayna kuma fadhido, laakiin waxaa la gefay doorashada sidee loo hirgelinayaa?, sidee noqoneysaa?, xaggee loo maraa?” ayay tiri Xaliimo Yarey.

Guddoomiyihii hore ee Guddiga Doorashooyinka oo la waydiiyay ‘Maxaa soo cel-celiyay murannada doorashada ayaa ku jawaabtay “Aas-aaskeeda ayaa khalad ahaa haddii aas-aaskeeda saxan yahay muran kama imaadeen”.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, xilli haatan Soomaaliya ay isku diyaarinayso go’aanno muhiim u ah geeddi-socodka dimuqraadiyeynta, dhismaha hay’adaha dowliga ah iyo qabashada doorashooyin dadweyne oo toos ah.

Inkastoo weli ay jiraan kala aragti duwanaansho ku saabsan qaabka loo dhisayo guddiga doorashada iyo habraacyada lagu maamulayo doorashada, haddana xogaha la helayo waxay muujinayaan in inta badan dhinacyada siyaasadeed ay isku raacsan yihiin muhiimadda ay leedahay in Soomaaliya ay u gudubto doorasho qof iyo cod ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa ka hadashay xaaladda kasoo cusboonaatay gudaha dalka Yemen, kadib markii dowladda caalamku aqoonsan yahay dakaas ee uu taageero Sacuudiga, ay qaaday weerarro ka dhan ah Xuutiyiinta.

Sidoo kale, wuxuu soo jeediyay in xaaladda dalka Yemen iyo xalkeeda looga dambeeyo shacabka dalkaasi, fursadna loo siiyo in iyagu ay gaaraan go’aanka kama dambeysta ah.

“In Yemen loo soo waarido dagaal dibadda ah ma ahan wax la aqbali karo, waxaan ku baaqeynaa in xalka xaaladda dalkaasi looga dambeeyo dadka reer Yemen, iyagoo kaashanaya Qaramada Midoobay,” ayuu yiri Maxamed Rabiic.

Waxaa kale oo uu intaas ku daray in Dowladda Federaalka Soomaaliya ay ka xun tahay xaaladaha kasii darayo ee Yemen, gaar ahaan dhibaatada ay wajahayaan shaqaalaha gargaarka e u xiran kooxda Xuutiyiinta ee dalkaasi.

Ugu dambeyn, Danjire Maxamed Rabiic ayaa ku baaqay in la ilaaliyo madaxbannaanida dalkaasi, sidoo kalena ay miiska wada-hadalka isugu yimaadaan dhinacyada is haya, si loo gaaro xal waaro.

“Waxaan sidoo kale ka xunahay shaqaalaha arrimaha Binu Aadanimada ee u xiran Xuuttiyiinta, waxaan ku baaqeynaa in dhinacyada is haya ay iskugu yimaadaan Miiska wada hadalka” ayuu sii raaciyay Danjiruhu

Hadalka DFS ayaa kusoo aadayo, iyada oo weerarkii ugu weynaa shalay lagu qaaday garoonka diyaaradaha ee Sanca, xilli diyaarad ay leedahay shirkadda Mahan Air ee laga leeyahay Iiraan ay isku dayaysay inay halkaas ka dejiso wafdi ka tirsan Xuutiyiinta oo ka soo laabtay aaska hoggaamiye sare oo Iiraan ah.

Dowladda Yemen ayaa dhankeeda sheegtay inay ka hortagtay diyaaradda, iyadoo ku doodday inay ka jawaabayso xad-gudub ay Iiraan ku hayso hawada dalka.

Kadib weerarkii Sanca, afhayeenka garabka militariga Xuutiyiinta, Yaxye Sariic ayaa isna sheegay in weerarkaas uu “soo afjaray marxaladdii xabbad-joojinta,” isagoo ku hanjabay inay qaadi doonaan jawaab militari oo ka dhan ah dowladda Yemen iyo Sacuudiga. Saacado uun kadib, Xuutiyiintu waxay dhankooda bilaabeen weerarro gantaallo ah oo ay ku beegsadeen gudaha Sacuudiga. Wararka ayaa sheegaya in gantaallo lagu weeraray saldhigga ciidamada cirka ee Boqor Khaalid, halkaas oo qiiq laga arkay, waxaana sidoo kale la beegsaday garoonka diyaaradaha Abha oo ku yaalla koonfur-galbeed Sacuudiga, meel qiyaastii 120KM u jirta xadka Yemen.

Doha (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa maanta gaaray magaalada Doha ee caasimada dalka Qatar, halkaas oo ay kusoo dhaweeyeen mas’uuliyiin ka tirsan dowladda Qatar iyo safiirka Soomaaliya ee dalkaasi.

Ujeedka safarka Madaxweynaha ayaa la xiriira ka qayb-galka aaska Amiirkii hore ee dalkaas, Sheekh Hamad Bin Khalifa Al Thani oo Axaddii geeriyooday.

Sidoo kale, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa la filayaa inuu kulan la yeesho madaxda Qatar oo uu ugu horreeyo Amiirka dalka, Sheekh Tamiim Bin Xamad Aal Thaani oo uu uga tacsiyeyn doono geerida Amiirkii hore.

Doha waxaa sidoo kale gaaray madax iyo wafuud kala duwan oo ka kala socda waddamo badan, oo ay ka mid yihiin Sacuudi Carabiya, Isutegga Imaaraadka Carabta, Baxrayn, Kuwait, Cumaan, Ciraaq, Suuriya, Pakistan, Itoobiya, Kazakhstan, Maldives, Rwanda, Lubnaan, Marooko iyo Liibiya. Dhammaan wafuudan caalamiga ah ayaa dowladda iyo shacabka Qatar uga tacsiyeeyay geerida Amiirkoodii hore.

Sheekh Hamad Bin Khalifa Al Thani ayaa Qatar hoggaaminayay intii u dhexeysay 1995 illaa 2013. Intii uu talada hayay, wuxuu hormuud ka noqday isbeddello waaweyn oo dalkaas ka hirgalay, kuwaas oo sare u qaaday doorka Qatar ee gobolka iyo caalamkaba.

Sannadkii 2013 ayuu Sheekh Hamad Bin Khalifa Al Than si iskiis ah xilka ugu wareejiyay wiilkiisa, Amiir Tamim Bin Hamad Al Thani.

Dhanka kale, dowladda Qatar ayaa ku dhawaaqday 4 maalmood oo baroordiiq qaran ah oo ka bilaabatay shalay, iyadoo calanka dalka hoos loo dhigay. Dowladda ayaa sidoo kale hadda wada qaban-qaabada aaska rasmiga ah ee loo sameynayo Amiirkii hore.

Si kastaba, Qatar ayaa kamid ah dalalka Carbeed ee taageerada kala duwan siiya Dowladda Federaalka, taas oo keentay in Soomaaliya ay hoos u dhigto calankeeda muddo saddex cisho ah, kadib amar kasoo baxay Madaxweynaha.

Islamabad (Caasimada Online) – Wasiirka Wasaaradda Qoyska iyo Horumarinta Xuquuqul Insaanka ee Soomaaliya, Amb. Khadiija Maxamed Al-Makhzoumi ayaa kulan doceedyo la yeelatay madax iyo mas’uuliyiin sare oo ka kala socday hay’adaha iyo dowladaha xubnaha ka ah ururka iskaashiga Islaamka (OIC) intii uu ka socday magaalada Islamabad shirka haweenka Islaamka.

Wasiirka ayaa kulan doceedyada la qaadatay agaasimaha fulinta Guddiga Madaxbannaan ee Joogtada ah ee Xuquuqda Aadanaha ee OIC (IPHRC), wasiirka shaqada iyo amniga bulshada ee Jamhuuriyadda Turkiga Waqooyiga Qubrus (TRNC) iyo agaasimaha guud ee xarunta cilmi-baarista iyo tababarka dhaqaalaha, bulshada iyo tirakoobka ee dalalka Islaamka (SESRIC).

Sidoo kale, kulamadan waxaa qeyb ka ahaa wasiirka arrimaha haweenka, carruurta iyo daryeelka bulshada ee Bangladesh, guddoomiyaha golaha qaranka haweenka ee Masar iyo xoghayaha guud ee golaha arrimaha qoyska ee Boqortooyada Sacuudi Carabiya.

Intii ay socdeen kulamadu, waxaa diiradda lagu saaray xoojinta xiriirka iyo iskaashiga u dhexeeya Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya iyo dalalka xubnaha ka ah (OIC), gaar ahaan dhinacyada horumarinta qoyska, ilaalinta xuquuqul insaanka, awood-siinta haweenka, daryeelka carruurta, horumarinta bulshada iyo is-dhaafsiga khibradaha iyo aqoonta.

Kulamadu waxay ku soo dhammaadeen is-afgarad ku saabsan sii ballaarinta iskaashiga iyo kor u qaadidda wada-shaqeyn miro-dhal ah oo wax ka tari doonta horumarinta adeegyada bulshada iyo hirgelinta barnaamijyada mudnaanta u leh Soomaaliya.

Wasiir Khadiija ayaa sidoo kale ka qeyb gashay kulamo kale oo lagu xoojinayay xiriirka Soomaaliya iyo dalalka xubnaha ka ah Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC), iyadoo xoogga lagu saaray sidii loo horumarin lahaa barnaamijyada bulshada iyo adeegyada la xiriira qoyska.

Wasiir Khadiijo waxaa kulamada ku weheliyey Safiirka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya u fadhiya Pakistan, Danjire Sheekh Nuur Maxamed Xasan.

Beledweyne (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa faah-faahin ka bixisay duqeyn dhinaca cirka ah oo xalay ka dhacday deegaanka Goobo oo qiyaastii 10 KM dhanka waqooyi kaga beegan degmada Maxaas ee gobolka Hiiraan, halkaas oo la sheegay inay isku uruursanayeen maleeshiyaad ka tirsan Al-Shabaab.

War-saxaafadeed kasoo baxay Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa lagu sheegay in duqeynta lagu dilay 42 xubnood oo ka tirsanaa Al-Shabaab, halka 12 kalena lagu dhaawacay.

Dowladda ayaa sheegtay in bartilmaameedku ahaa dagaalyahanno ka firxaday howl-gallo iyo dagaallo hore uga dhacay deegaannada Sullaay iyo Waab-weyn.

Wasaaraddu waxay intaas ku dartay in duqeynta lagu burburiyay gaari nooca ciidamada ah, fariisimo iyo difaacyo ay Al-Shabaab ka sameysteen deegaanka Goobo, kuwaas oo, sida ay sheegtay dowladda, loo adeegsanayay abaabulka iyo dhaqdhaqaaqa kooxda.

Sida lagu sheegay war-saxaafadeedka, howl-galka waxaa si wadajir ah u fuliyay ciidanka xoogga dalka iyo saaxiibada caalamka ee taageera dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab. Dowladda ayaa xustay in weerarku uu qayb ka yahay howl-gallada joogtada ah ee lagu baacsanayo maleeshiyaadka kooxda ee ku sugan gobolka Hiiraan.

Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa sheegtay in howl-gallada isdaba joogga ah ee ka socda gobolka Hiiraan ay si weyn u wiiqeen awoodda Al-Shabaab, iyadoo xustay in kooxda ay bilihii la soo dhaafay lumisay dagaalyahanno iyo horjoogayaal lagu dilay howl-gallo ka dhacay gobollo kala duwan oo dalka ah.

Dhanka kale, dowladda ayaa bogaadisay ciidanka xoogga dalka iyo ciidamada Macawiisleyda ee garabka ka siinaya howlgallada ka dhanka ah Al-Shabaab. Waxay sheegtay in iskaashiga labada dhinac uu horseeday guulo militari oo lagu wiiqay awoodda kooxda.

Ugu dambeyn, Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa caddeysay in howl-gallada ka dhanka ah Al-Shabaab ay sii socon doonaan ilaa laga ciribtiro khatarta ay kooxda ku hayso dalka, iyadoo weli gacanta ku haysa deegaanno ka tirsan Soomaaliya.

Garoowe (Caasimada Online) – Maamulka Puntland ayaa ku dhawaaqay inuu joojiyay qaar ka mid ah hay’adaha gargaarka ee ka howlgala deegaannadiisa, isagoo ku eedeeyay inay ka weecdeen doorkoodii bani’aadannimo, isla markaana ay ku milmeen arrimaha siyaasadda Soomaaliya.

Wasiirka Gargaarka iyo Maareynta Masiibooyinka Puntland, Cabdinaasir Xaaji Yuusuf ayaa sheegay in hay’adaha gargaarka, gaar ahaan kuwa fuliya mashaariicda horumarineed ee aan waafaqsanayn baahiyaha Puntland, aan loo oggolaan doonin inay ka sii shaqeeyaan deegaannada maamulka.

Wasiirka aya wuxuu xusay in go’aankaasi uu salka ku hayo ilaalinta danaha iyo mudnaanta shacabka Puntland.

“Hay’adaha gargaarka ka shaqeeya, gaar ahaan kuwa fuliya mashaariicda horumarineed, waxaan u sheegaynaa in mashaariicda aanan ka arkin danaheenna inaan ka joojinay deegaannadayada,” ayuu yiri Wasiir Cabdinaasir Xaaji Yuusuf.

Puntland ayaa sidoo kale sheegtay in saamiga ay ka hesho gargaarka caalamiga ah ee Soomaaliya loo qoondeeyo uu aad u yar yahay, iyadoo ku doodday inay hesho wax u dhigma boqolkiiba hal keliya, halka inta badan gargaarkaas loo leexiyo gobollada Koonfurta Soomaaliya.

Maamulka Puntland ayaa ku eedeeyay Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo qaar ka mid ah hay’adaha caalamiga ah inay qaybinta gargaarka ku saleeyaan arrimo siyaasadeed, halkii ay ku saleyn lahaayeen heerka baahida bani’aadannimo ee ka jirta deegaannada kala duwan ee dalka.

Mas’uuliyiinta Puntland ayaa ku baaqay in dib u eegis lagu sameeyo habka loo qaybiyo gargaarka caalamiga ah, iyagoo dalbaday in lagu saleeyo qiimeyn hufan oo ku salaysan baahida dhabta ah, si dhammaan bulshada Soomaaliyeed ay u helaan kaalmo siman oo caddaalad ku dhisan.

Go’aankan ayaa imanaya xilli uu weli taagan yahay khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya Puntland iyo Dowladda Federaalka Soomaaliya. Ilaa iyo hadda, Dowladda Federaalka iyo hay’adaha gargaarka ee ka joojisay deegaannadeeda kama aysan hadlin eedeymaha iyo go’aanka uu ku dhawaaqay maamulka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xisbiga Nabad iyo Nolol ee uu hoggaamiyo madaxweynihii hore ee Soomaaliya Maxamed Cabdullaahi Farmaajo ayaa faahfaahin ka bixiyay sababta uu uga mid noqon waayay Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed, oo ay ku mideysan yihiin siyaasiyiin mucaarad ah iyo qaar ka mid ah madaxda dowlad-goboleedyada.

Maxamed Cabdirisaaq Maxamuud, wasiirkii hore ee arrimaha dibadda, oo hoggaaminayay guddiga Nabad iyo Nolol ku matalayay wada-hadallada siyaasadeed, ayaa sheegay in Farmaajo uusan isagu diidin ku biirista golaha, balse ay arrintaas kasoo horjeesteen xubno awood ku dhex leh isbaheysiga mucaaradka.

Hadalkan ayaa markii ugu horreysay si cad u muujinaya khilaafkii gudaha ee ka jiray isku daygii lagu doonayay in Farmaajo lagu daro Golaha Mustaqbalka.

Diidmo gudaha ah

“Waxaa jiray xubno ka mid ah Golaha Mustaqbalka oo yiri, ‘Madaxweyne Farmaajo nagama mid noqon karo; haddii uu soo galana annaga ayaa baxeyna,’” ayuu Maxamed Cabdirisaaq ku sheegay wareysi uu bixiyay.

Wuxuu sheegay in Farmaajo uu ka gaabsaday tallaabo keeni karta kala-jab ku yimaada mucaaradka, inkastoo kooxdiisu ay daneyneysay inay qayb ka noqoto kulamadii siyaasadeed ee xilligaas lagu qorsheynayay magaalada Kismaayo.

“Isaguna wax badan ayuu xeerinayay. Ma uusan rabin in dadkii isu yimid ay kala baxaan. Markii la yiri Kismaayo ayaa la isugu tegayaa, waa laga qeyliyay. Marka diidmada dhinacayaga kama imaan,” ayuu yiri.

Golaha Mustaqbalka waxaa ku jira madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed, ra’iisul wasaareyaal hore, siyaasiyiin mucaarad ah iyo madaxda Puntland iyo Jubbaland. Golaha ayaa si weyn uga soo horjeeday wax-ka-beddellada dastuurka iyo hannaanka doorasho ee ay waddo dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

‘Shahaadada mucaaradnimada’

Maxamed Cabdirisaaq ayaa sidoo kale sheegay in xubno ka tirsan Golaha Mustaqbalka ay ku doodeen in Farmaajo iyo Nabad iyo Nolol aan loo aqoonsan karin mucaarad dhab ah, maadaama ay mowqifyadooda qaar ka duwan yihiin kuwa ay qaateen kooxaha kale.

Wuxuu su’aal geliyay cidda awoodda u leh inay siyaasiyiinta siiso ama ka qaaddo magaca mucaaradnimo.

“Dowladdii ma nihin, haddana mucaarad kale ayaa leh mucaarad ma tihidin ama nagama mid noqon kartaan. U adeegidda shacabka cidna marti ugama nihin,” ayuu yiri.

“Fariinteena waan dhiibaneynaa. Ciddii nagala doodeysa waan la doodeynaa. Haddii aan isku dhow nahay iyo haddii kaleba, waddadeena waan wadeynaa, natiijadeedana waa la arki doonaa.”

Wuxuu sheegay in go’aannadii Golaha Mustaqbalka ay ugu dambeyn Nabad iyo Nolol u sahleen inay isu muujiso awood siyaasadeed oo madax-bannaan, halkii ay qayb ka ahaan lahayd isbaheysi ballaaran oo mowqifyadiisu kala duwan yihiin.

Nabad iyo Nolol ayaa toddobaadyadii la soo dhaafay si gaar ah uga qaybgalaysay wada-hadallada dowladda federaalka iyo dhinacyada siyaasadda ee lagu doonayo in xal looga gaaro khilaafka doorashada.

Mowqif gaar ah

Maxamed Cabdirisaaq ayaa sheegay in farqiga u dhexeeya Nabad iyo Nolol iyo Golaha Mustaqbalka uu ka weyn yahay kan u dhexeeya kooxdiisa iyo dowladda federaalka marka laga hadlayo qodobada qaarkood ee hannaanka doorashada.

Wuxuu tilmaamay in dowladda hadda jirta ay qorshaheeda ku dartay qodobo la mid ah kuwii uu diyaariyay guddigii doorashooyinka ee xilligii maamulka Farmaajo, gaar ahaan in shacabka si toos ah u doortaan wakiilladooda.

Dowladda federaalka ayaa ku adkeysaneysa in Soomaaliya laga gudbiyo nidaamka doorashada dadban ee ku dhisan awood-qeybsiga beelaha, iyadoo isbeddelladii dastuurka ee la ansixiyay ay dhigayaan in xubnaha baarlamaanka lagu soo doorto cod dadweyne.

Mucaaradka ayaa aqbalaya mabda’a doorasho qof iyo cod ah, balse wuxuu dowladda ku eedeeyaa inay qorshaha u waddo si aan heshiis siyaasadeed loo dhan yahay lagu gaarin.

Maamulka Farmaajo ayaa isaguna markii uu talada hayay ku dhawaaqay qorshe doorasho qof iyo cod ah, laakiin khilaaf siyaasadeed, amni-darro iyo diyaar-garow la’aan ayaa sababay in doorashadii 2022 lagu qabto hannaan dadban kadib dib-u-dhac dheer.

Isku soo dhowaansho kooban

Mowqifka Nabad iyo Nolol wuxuu muujinayaa in dowladda iyo kooxda Farmaajo ay isku aragti ka noqon karaan mabda’a ah in laga gudbo nidaamka 4.5, inkastoo ay weli ku kala duwan yihiin qaabka, waqtiga iyo heshiiska siyaasadeed ee lagu hirgelinayo doorashooyinka tooska ah.

Isku soo dhowaanshahaas macnaheedu ma aha inuu jiro heshiis siyaasadeed oo rasmi ah oo dhex maray Villa Somalia iyo Farmaajo. Hase yeeshee, wuxuu cadaadis dheeraad ah saari karaa Golaha Mustaqbalka iyo garabyada kale ee mucaaradka, kuwaas oo isku dayaya inay dowladda ku qasbaan hannaan doorasho oo wadatashi iyo heshiis ballaaran ku dhisan.

Khilaafka doorashada ayaa bilihii lasoo dhaafay sababay xiisad siyaasadeed iyo isku dhacyo hubeysan oo ka dhacay Muqdisho, iyadoo beesha caalamku ay dhinacyada ku boorrisay inay khilaafkooda ku xalliyaan wadahadal nabadeed.

Dhaqdhaqaaqyada cusub waxay muujinayaan in mucaaradka Soomaaliya uusan hadda lahayn hal aragti oo mideysan, halka dowladda federaalkuna ay isku dayeyso inay taageero ka hesho dhinacyada oggol in laga guuro nidaamka doorashada dadban ee dalka ka jiray muddo ka badan labaatan sano.

Marka (Caasimada Online) – Wararka naga soo gaaraya gobolka Shabeellaha Hoose, gaar ahaan deegaannada Janaale, Baqal, Xawaaloow iyo Lambar 60, ayaa sheegaya in halkaas laga dareemayo saan-saan colaadeed oo u dhexeysa beelaha Biyomaal iyo qaar ka mid ah beelaha Hiraab, gaar ahaan Abgaal iyo Habar Gidir.

Xiisaddan ayaa salka ku haysa muran la xiriira maamulka iyo gacan-ku-haynta qaybo ka mid ah gobolka Shabeellaha Hoose, gaar ahaan dhulka u dhexeeya magaalada Marka iyo deegaanka Lambar 60, oo ay beelahaasi wada degaan.

Saacadihii la soo dhaafay ayaa la sheegay in deegaannada qaarkood laga dareemayay hub urursi iyo kulamo beeleedyo ay dhinacyadu ku muujinayeen cududdooda, iyaga oo sidoo kale isu jeedinayay hanjabaado.

Odayaal iyo waxgarad ka tirsan beesha Biyomaal ayaa ku dhawaaqay abaabul ay sheegeen inuu yahay mid ay dib ugu soo ceshanayaan deegaanno ay ku doodayaan in beelo kale ku habsadeen. Waxay sidoo kale sheegeen inay ka tashan doonaan aayahooda siyaasadeed iyo maamul ee gobolka.

Dhinaca kale, odayaal iyo waxgarad ka tirsan beelaha Abgaal iyo Habar Gidir ayaa iyaguna sheegay inay iska difaaci doonaan waxa ay ku tilmaameen gardarro ku soo wajahan deegaannada ay ku nool yihiin, taas oo sii muujineysa xaaladda cakiran ee ka taagan gobolka.

Wararka ayaa intaas ku daraya in deegaannada xeebta ku teedsan ee Marka, Jilib-Marka iyo Lambar 60, oo qaybo ka mid ah dhawaan laga saaray kooxda Al-Shabaab, ay dadka deegaanku ka bilaabeen dib-u-degsiin iyo abaabul cusub.

Arrintan ayaa la sheegay inay dib u soo nooleysay muranno beeleedyo ku saabsan gacan-ku-haynta deegaannada, dhul-beereedyada iyo maamulka goobaha laga saaray Al-Shabaab.

Dhinacyo ka tirsan beesha Biyomaal, oo dhowaan ku dhawaaqay qorshe lagu dhisayo maamul ay ugu magac dareen Koonfur Bari, ayaa sheegay inay abaabul ka wadaan deegaannada xeebaha ee Marka, Jilib-Marka iyo Lambar 60, iyo sidoo kale dhul-beereedyada Shalaambood, Janaale iyo deegaanno kale.

Dhinacyadan ayaa ku eedeeyay kooxo hubeysan inay bartilmaameedsadaan beeraleyda iyo dadka rayidka ah ee ku nool deegaannadaas. Hase yeeshee, dhinacyada kale ee muranku kala dhexeeyo ayaa iyaguna soo jeedinaya eedeymo la mid ah.

Toddobaadkii hore dhammaadkiisii, koox maleeshiyaad ah oo la sheegay inuu abaabulay nin lagu magacaabo Cumareey, isla markaana ciidamo ku urursaday deegaanka Ismaan Quule, ayaa lagu eedeeyay inay dab qabadsiiyeen beer weyn oo ku taalla deegaanka Janaale.

Dabkaas ayaa la sheegay inuu burburiyay hanti lagu qiyaasay in ka badan 200,000 oo dollar.

Wararka laga helayo deegaanka ayaa sheegaya in weerarka lagu beegsaday beerta uu qeyb ka ahaa cabsi-gelin la doonayay in lagu barakiciyo dad ka soo jeeda beelaha kale ee deegaanka wada dega.

Ganacsadaha leh beerta la gubay, Xasan Maxamed Fiidoow oo loo yaqaanno Xiireey, ayaa sheegay in dhacdooyinka ka socda gobolka Shabeellaha Hoose aysan ahayn kuwo loo dulqaadan karo.

Wuxuu ugu baaqay dowladda federaalka Soomaaliya iyo maamulka Koonfur Galbeed inay si degdeg ah u farageliyaan xaaladda, kana hortagaan dagaal beeleed ka qarxa deegaannadaas.

Kooxaha hubeysan ee ku abtirsada beesha Biyomaal ayaa ku doodaya in 30-kii sano ee la soo dhaafay la duudsiyay xuquuqdooda, isla markaana xilligan la joogo waqtigii ay dib ugu soo ceshan lahaayeen dhulkooda iyo kaalintooda maamulka gobolka.

Kulamo iyo shirar lagu taageerayay abaabulka beesha Biyomaal ayaa sidoo kale lagu qabtay gudaha iyo dibadda dalka. Wararka ayaa sheegaya in qurbajoogta laga ururiyay dhaqaale gaaraya hal milyan oo dollar oo lagu taageerayo abaabulka socda.

Dhinacyada abaabulka wada ayaa si rasmi ah ugu dhawaaqay qorshe ay ku doonayaan inay ku dhisaan maamul lagu magacaabo Koonfur Bari, iyaga oo sheegay inay gacantooda dib ugu soo celin doonaan maamulka gobolka Shabeellaha Hoose.

Taariikh ahaan, mar kasta oo awoodda Al-Shabaab laga wiiqo ama laga saaro qaybo ka mid ah gobolka Shabeellaha Hoose, waxaa mararka qaarkood dib u soo cusboonaada colaadaha iyo murannada u dhexeeya beelaha wada dega gobolka.

Arrintan ayaa muujineysa sida ay u liitaan hay’adaha maamulka iyo amniga ee ka shaqeeya deegaannada laga saaro Al-Shabaab, taas oo fursad siisa maleeshiyaadka beelaha inay dib isu abaabulaan.

Ilaa hadda, dowladda federaalka Soomaaliya iyo maamulka Koonfur Galbeed si rasmi ah ugama hadlin xiisadda cusub ee laga soo sheegayo gobolka Shabeellaha Hoose, mana jiraan tallaabooyin muuqda oo lagu qaboojinayo xaaladda.

Dhinaca kale, gobolka Shabeellaha Hoose waxaa ka socda diyaar-garow iyo guluf ciidan oo ay dowladda Soomaaliya ku dooneyso inay kula wareegto deegaannada weli ku jira gacanta kooxda Al-Shabaab.

Balanballe (Caasimada Online) – Saraakiisha ciidamada qaranka ee ka howlgala deegaannada Galmudug iyo kuwa dowlad deegaanka Soomaalida ayaa maanta degmada Balanballe ee gobolka Galgaduud ku gaaray heshiis amni.

Heshiiskan ayaa lagu xoojinaya amniga xuduudaha iyo iskaashiga labada dhinac, si looga hortago hubka sharci-darrada ah iyo falalka amni-darrada.

Kulanka heshiiska waxaa goobjoog ahaa Taliyaha NISA ee qeybta Galmudug, Taliyaha CID ee qeybta Galmudug, maamullada degmooyinka Guriceel iyo Balanballe, mas’uuliyiin kale oo ka tirsan Galmudug iyo odayaasha dhaqanka.

Mas’uuliyiintii ka qeyb-gashay kulanka ayaa adkeeyay muhiimadda ay leedahay iskaashi joogto ah oo u dhexeeya labada dhinac, si loo xaqiijiyo nabad waarta loogana hortago dhaqdhaqaaqyada sharci-darrada ah ee ka dhaca xuduudaha.

Heshiiskan ayaa qeyb ka ah dadaallada socda ee lagu xoojinayo nabadda iyo xasilloonida deegaannada xuduudda ah, kuwaas oo mararka qaar ay ka dhacaan colaado sokeeye iyo falal kale oo amniga wax u dhimaya.

Agaasimaha Hay’adda Sirdoonka Nabad Sugidda Qaranka ee NISA, Mahad Maxamed Salaad ayaa toddobaadyo ka hor degmada Balanballe ka bilaabay qorshaha ay maanta xoojiyeen saraakiisha ka socotay dowlad deegaanka Soomaaliya, kaas oo lagu soo afjarayo colaadihii sokeeye iyo kala gudbinta hubka sharci darada ah.

Taliye Mahad Salaad ayaa saraakiisha ciidamada qaranka faray in la dardar-geliyo hirgelinta heshiisyada nabadeed iyo howlaha lagu xaqiijinayo amniga deegaannadaas, iyadoo lagu guuleystay dhaqan-gelinta amarkaasi.

Mandheera (Caasimada Online) – Ciidamada Gaarka ah ee Kenya (Special Operations Group – SOG) ayaa howlgal qorsheysan oo ku saleysnaa xog sirdoon ku dilay ugu yaraan 11 xubnood oo ka tirsanaa kooxda Al-Shabaab.

Howl-galka ayaa lagu tilmaamay mid si taxaddar leh loo qorsheeyay, kadib markii la helay xog ku saabsan dhaq-dhaqaaqyo ay kooxda ka wadday aagga xuduudda, iyadoo howl-galka qeyb ka ahaayeen diyaarado.

Howlgalkan ayaa lagu qaaday goob lagu sheegay xero ku-meel-gaar ah oo ay ku sugnaayeen ku dhawaad 30 xubnood oo ka tirsanaa Al-Shabaab. Sida lagu sheegay warbixin amni, xubnahaasi ayaa isku diyaarinayay weerar ay ku qaadaan tuulo ku taalla degmada Mandheera ee waqooyi-bari Kenya, taas oo sababtay in ciidamada ay si degdeg ah u fuliyaan howl-galka kahortagga ah.

Warbixinta ayaa sheegtay in 11 ka mid ah maleeshiyaadka lagu dilay weerarka, halka toddobo kale ay soo gaareen dhaawacyo culus. Xubnihii ka badbaaday how-lgalka ayaa la sheegay inay u baxsadesn dhinaca gudaha Soomaaliya, iyadoo ciidamada Kenya ay bilaabeen daba-gal lagu baadi-goobayo xubnaha baxsaday si looga hortago inay dib isu abaabulaan.

Ciidamada ammaanka ayaa sidoo kale gacanta ku dhigay hub iyo saanad ciidan oo ay kooxda uga tagtay goobta. Waxyaabaha la helay waxaa ka mid ahaa saddex qori oo nooca PKM ah iyo ku dhawaad 409 xabbo oo rasaas ah, kuwaas oo la rumeysan yahay inay kooxda u adeegsan lahayd weerarrada ay qorsheynaysay.

Intaa waxaa dheer, howl-galka ayaa lagu qabtay rasiidyo iyo dukumiintiyo la sheegay inay Al-Shabaab u adeegsan jirtay uruurinta waxa ay ugu yeerto “sawaadka”. Hay’adaha ammaanka ayaa sheegay in waraaqahani ay muujinayaan nidaam abaabulan oo kooxda ay lacagaha uga uruuriso shacabka iyo gaadiidka mara deegaannada ay saameynta ku leedahay.

Saraakiisha ammaanka ayaa tilmaamay in dukumiintiyada la helay ay bixinayaan xog muhiim ah oo ku saabsan ilaha dhaqaale ee Al-Shabaab, qaabka ay u maamusho shabakaddeeda canshuur uruurinta, iyo sida ay u maalgeliso weerarrada ay ka fuliso Soomaaliya iyo Kenya, iyadoo xogtan ay ka caawin karto hay’adaha ammaanka burburinta ilaha dhaqaale ee kooxda.

Howl-galkan ayaa qeyb ka ah dadaallada ay dowladda Kenya ku xoojineyso sugidda amniga deegaannada ku teedsan xadka Soomaaliya, halkaas oo Al-Shabaab ay marar badan ka fulisay weerarro.

Mas’uuliyiinta ammaanka ayaa sheegay in howl-gallada ku saleysan xogta sirdoonka ay sii socon doonaan si loo wiiqo awoodda kooxda loogana hortago weerarro kale oo ka dhan ah shacabka iyo ciidamada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta Xarunta Villa Soomaaliya ku qaabilay Madaxweynihii hore ee dalka Senegal, Macky Sall oo haatan u sharraxan xilka Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay, kaas oo booqasho ku yimid magaalada Muqdisho.

Kulanka labada mas’uul ayaa looga hadlay xoojinta xiriirka iyo iskaashiga u dhexeeya dalalka Soomaaliya iyo Senegal, doorka dalalka Afrika ee arrimaha caalamiga ah, iyo muhiimadda ay leedahay in Afrika ay hesho matalaad xooggan oo ka dhex muuqata hay’adaha caalamiga ah.

Macky Sall ayaa shaaca ka qaaday Macky Salla in markasta uu ilaalinayo midnimada Soomaaliya, isaga oo Madaxweyne Xasan Sheekh ka codsaday inuu ku garab siiyo doonistiisa ku aaddan xilka Xoghayaha Guud ee QM.

Sidoo kale, wuxuu Dowladda Federaalka Soomaaliya ku bogaadiyay hormarka ay ka gaartay dib u dhiska hay’adaha dowladda, la dagaallanka argagixisada iyo dib u soo kabashada dalka oo maanta maraya meel wanaagsan.

Madaxweynihii hore ee waddanka Senegal ayaa sidoo kale xusay in haddii loo doorto xilkaas uu ka shaqeyn doono xoojinta codka Afrika iyo horumarinta nabadda, amniga iyo iskaashiga caalamiga ah.

Dhankiisa, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa soo dhoweeyay booqashada Macky Sall, wuxuuna adkeeyay muhiimadda iskaashiga dalalka Afrika iyo wadajirka qaaradda si loo wajaho caqabadaha horyaalla, loona gaaro horumar waara.

Si kastaba, ha’ahaatee, Macky Sall ayaa soo noqday Madaxweynaha Senegal intii u dhaxeysay sanadihii 2012 ilaa 2024, isaga oo door muuqda ka qaatay horumarinta dhaqaalaha dalkiisa iyo dadaallada diblomaasiyadeed ee Afrika.