Muqdisho (Caasimada Online) – Soomaaliya ayaa loo aqoonsaday dalka sameeyay sare-u-kaca ugu weyn adduunka ee dhanka dib-u-habeynta xeer-nidaaminta isgaarsiinta, sida ku cad tirakoobka midaamyada ICT-da ee Midowga Isgaarsiinta Caalamiga ah (ITU) laga soo bilaabo markii la daah-furay ilaa sannadka 2024.

Tani waxay Soomaaliya ka dhigtay dalkii sameeyay horumarka ugu weyn dhammaan dalalkii la qiimeeyay muddadaas. Sida ku cad warbixinta ITU ee soo baxday bishan Maajo 2026, dhibcaha guud ee Soomaaliya ee tirakoobka xeer-nidaaminta isgaarsiinta iyo teknoolojiyadda ayaa ka kacay 0.0 sannadkii 2007 ilaa 77.5% sannadkii 2024, taasoo ka dhigan koror dhan +77.5 dhibcood.

Soomaaliya ayaa gashay kaalinta koowaad ee 15-ka dal ee lagu xusay inay horumarka ugu badan ka sameeyeen dhanka dib-u-habeynta nidaaminta Isgaarsiinta.

Isbeddelkan waxaa horseeday dib-u-habeyno la sameeyay tan iyo markii la aas-aasay hay’adda isgaarsiinta qaranka sannadkii 2018, iyadoo lagu dhisay sharciga isgaarsiinta qaranka.

Warbixinta raad-raaca jidaaminta ICT-da waa mid ka mid ah aaladaha ugu muhiimsan ee ITU u adeegsato cabbirka heerka horumarka nidaamyada maamulka ICT-da ee 194 dal.

Horumarkan ayaa Soomaaliya si rasmi ah ugu daray heerka nidaaminta ee Jiilka 3-aad (G3) ee ITU, kaas oo lagu tilmaamo heerka “kobcinta maalgashiga iyo helitaanka adeegyada.”

Maareeyaha guud ee hay’adda isgaarsiinta qaranka, Mustafa Yaasiin Sheekh ayaa aqoonsigan ku tilmaamay mid ka tarjumaya dadaalladii Soomaaliya ay wadday tan iyo sanadkii 2018 si loo dhiso hay’ad madax-bannaan oo lagu kalsoonaan karo iyo hannaan sharciyeed casri ah oo hagaya suuqa Isgaarsiinta iyo teknoolojiyadda.

“In laga soo gudbo dhibco eber ah lana gaaro kaalinta dalalka ugu sareeya ee sare-u-kaca sameeyay adduunka waa tallaabo muhiim ah, balse mudnaanteennu weli waxay tahay xoojinta tartanka suuqa, ballaarinta helitaanka adeegyada iyo adkaynta ilaalinta xuquuqda macaamiisha,” ayuu yiri Maareeyuhu.

Sidoo kale, Maareeyaha ayaa tilmaamay in warbixintan ay marqaati u tahay dadaallada dowladda ee daneeyayaasha qeybaha isgaarsiinta iyo teknoolojiyadda, shirkadaha isgaarsiinta iyo saaxiibbada caalamiga ah ee sii wada taageerada isbeddelka dhijitaalka ah ee Soomaaliya.

Tan iyo sanadkii 2019, hay’adda isgaarsiinta qaranka waxay dejisay isla markaana hirgelisay xeer-nidaamyo sharciyeed oo dhammaystiran, kuwaas oo lagu diyaariyay hannaan wadatashi oo daahfuran.

Sharciyaddan waxaa ka mid ah nidaamka mideysan ee ruqsad-bixinta, xeer-nidaaminta isku-xirka shirkadaha isgaarsiinta, nidaamyada maaraynta hirarka iyo qorshaha qaran ee hirarka isgaarsiinta, habraacyada tayada adeegyada iyo ilaalinta macaamiisha, iyo sidoo kale nidaamyada lambaraynta iyo istiraatiijiyadaha horumarinta teknoolojiyadda cusub si loo helo kaabayaal waara oo la isku halleyn karo.

Addis Ababa (Caasimada Online) – Guddiga Midowga Afrika ayaa walaac ka muujiyey in wada-hadalladii heerka sare ahaa ee u dhexeeyey Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed ay ku dhammaadeen natiijo la’aan.

Wada-hadalladaas oo ka dhacay Muqdisho intii u dhaxeysay 13-kii illaa 15-kii May ayaa la doonayay in lagu qaboojiyo khilaafka siyaasadeed ee ka dhashay doorashooyinka, wax ka beddelka dastuurka iyo sharciyadda hoggaanka dalka.

Mucaaradka ayaa ku doodaya in muddo-xileedka afarta sano ee Madaxweyne Xasan Sheekh uu dhammaaday 15-kii May, isla markaana wixii ka dambeeya maalintaas loo aqoonsado madaxweyne hore. Hase yeeshee, qoraalka kasoo baxay Midowga Afrika ayaa adeegsaday erayo si cad uga duwan mowqifka mucaaradka.

Guddiga Midowga Afrika ayaa bogaadiyay “rabitaanka labada dhinac, Dowladda Federaalka oo uu hoggaaminayo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, iyo hoggaanka mucaaradka,” ee ah inay galeen wada-hadal toos ah oo loo dhan yahay.

Ereyadaas ayaa leh miisaan siyaasadeed oo weyn. Midowga Afrika kuma tilmaamin Xasan Sheekh “madaxweyne hore”, mana soo hadal qaadin in dowladda federaalka ay tahay maamul ku-meelgaar ah oo muddo-xileedkiisu dhammaaday. Taas beddelkeeda, wuxuu si cad u sheegay in Dowladda Federaalka uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Arrintan ayaa dharbaaxo diblomaasiyadeed ku ah mucaaradka. Sababtoo ah doodda ugu weyn ee ay mucaaradku wadeen tan iyo 15-kii May ay ahayd in Xasan Sheekh uusan hadda lahayn awood dastuuri ah, isla markaana aan lagu tilmaami karin madaxweynaha dalka.

Inkasta oo qoraalka Midowga Afrika uusan si toos ah uga garnaqayn muranka sharci ee muddo-xileedka, haddana luqadda diblomaasiyadeed ee uu adeegsaday waxay muujineysaa in hay’ad muhiim ah oo caalami ah aysan qaadan mowqifka mucaaradka.

Diblomaasiyadda, cinwaannada iyo erayada la adeegsado waxay leeyihiin macne siyaasadeed. Marka Midowga Afrika uu Xasan Sheekh ugu yeero “Madaxweyne” kadib markii mucaaradku ku dhawaaqeen in muddo-xileedkiisu dhammaaday, waxay taasi muujineysaa in beesha caalamku aysan weli u dhaqmayn sida uu dhacay isbeddel rasmi ah oo hoggaanka dalka ah.

Tani waxay wiiqeysaa dadaalka mucaaradka ee ah inay Xasan Sheekh ka go’doomiyaan dhinaca sharciyadda iyo aqoonsiga siyaasadeed. Waxay sidoo kale muujineysaa in cadaadiska caalamiga ah uu u badan yahay inuu ku wajahan yahay in dhinacyadu dib ugu laabtaan miiska wada-hadalka, halkii lagu taageeri lahaa doodda ah in madaxweynuhu xilka ka dhammaaday.

Midowga Afrika ayaa ka digay in dhinacyadu ku sii adkaadaan mowqifyadooda kala fog, wuxuuna ugu baaqay dhammaan daneeyayaasha siyaasadda inay si degdeg ah ugu laabtaan wada-hadal dhab ah, tanaasul iyo ku dhaqanka nidaamka dastuuriga ah.

Guddiga ayaa sidoo kale xaqiijiyay sida ay uga go’an tahay taageerada Soomaaliya, oo ay ku jirto howlgalka AUSSOM, wuxuuna ammaanay dadaallada fududeynta ee ay wadaan Qaramada Midoobay, Midowga Afrika iyo saaxiibada caalamiga ah.

Qoraalka AU-da ayaa cadaadis saaraya labada dhinac, balse erayada uu adeegsaday waxay Dowladda Federaalka siinayaan faa’iido diblomaasiyadeed xilli xasaasi ah oo khilaafka siyaasadeed ee Soomaaliya uu galay marxalad cusub.

Riyaad (Caasimada Online) – Maxkamadda Sare ee Boqortooyada Sacuudi Carabiya ayaa ku dhawaaqday in Axadda maanta, kuna beegan 29-ka bisha Dul-Qacdah 1447 Hijriyada la raadin doono bisha cusub ee Dul-Xijjah.

Bayaan kasoo baxay Maxkamadda Sare ayaa lagu sheegay in shacabka Sacuudiga looga baahan yahay inay isha ku hayaan curashada bisha, si loo xaqiijiyo bilowga bisha 12-aad ee taariikhda Hijriyada, taas oo muhiimad weyn u leh Muslimiinta caalamka.

Maxkamaddu waxay tilmaantay in xaqiijinta bisha Dul-Xijjah ay saldhig u tahay jadwalka gudashada acmaasha waaweyn ee xajka, gaar ahaan maalinta Carafo iyo munaasabadaha Ciidul-Adxaa.

Sidoo kale, bayaanka ayaa lagu xusay in cid kasta oo aragta bisha cusub looga baahan yahay inay warbixintaasi u gudbiso maxkamadaha ama hay’adaha ay quseyso, si loo diiwaangeliyo aragtida bisha.

Bisha Dul-Xijjah ayaa kamid ah bilaha ugu fadliga badan sanadka Islaamka, waxaana ku jira cibaadooyin muhiim ah oo ay kamid yihiin gudashada xajka iyo soonka tobanka maalmood ee ugu horreeya bishaas.

Maalinta sagaalaad ee Dul-Xijjah oo loo yaqaan Maalinta Carafo ayaa ah maalin qiimo weyn, iyadoo malaayiin xujey ah ay isugu tagaan Buurta Carafo si ay u gutaan rukniga ugu weyn ee xajka.

Sidoo kale, maalinta xigta ee 10-ka Dul-Xijjah ayaa ah maalinta koowaad ee Ciidul-Adxaa, taas oo si weyn ugu dabaaldegaan Muslimiinta dunida.

Abu Dhabi (Caasimada Online) – Dowladda Imaaraadka Carabta ayaa ku fashilantay isku day ay ku dooneysay in ay ku qanciso dalalka Sacuudi Carabiya iyo Qatar si ay duqeymo wadajir ah oo aargoosi ah ugu qaadaan dalka Iiraan, sida lagu daabacay warbixin ay Jimcihii baahiyay Bloomberg.

Madaxweynaha Imaaraadka, Sheekh Maxamed bin Saayid, ayaa khadka taleefanka xiriirro xiriir ah kula sameeyay madaxda dalalka Gacanka, oo uu ku jiro Dhaxal-sugaha Sacuudiga Maxamed bin Salmaan, waxyar un kadib markii Mareykanka iyo Israa’iil ay duqeymo ku qaadeen Iiraan 28-kii bishii Febraayo.

Xukuumadda Tehran ayaa tallaabadaas uga jawaabtay kumannaan gantaal iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (Drones) oo ay ku garaacday waddamada Khaliijka. Imaaraadka, oo sanadkii 2021-kii xiriir diblomaasi la yeeshay Israa’iil, ayaa dusha u ritay khasaaraha ugu weyn ee aargoosigaas, waxaana lagu dhuftay ku dhawaad 3,000 oo gantaal iyo diyaaradaha drones-ka ah.

Si kastaba ha ahaatee, Maxamed bin Salmaan iyo hoggaamiyeyaasha kale ee Gacanka ayaa gabi ahaanba gaashaanka u daruuray dalabkii ka yimid Maxamed bin Saayid ee ahaa in la qaado weerar isku-dubarridan oo ka dhan ah Iiraan. Warbixinta ayaa hoosta ka xarriiqeysa in dagaalka Iiraan uu sii kala fogeeyay xiriirka Riyadh iyo Abu Dhabi, beddelkii uu isku keeni lahaa dalalkan xafiiltama oo haatan wajahaya halis guud.

Waxaa hadda soo baxaya in Sacuudiga iyo Imaaraadkuba ay si gooni-gooni ah duqeymo aargoosi ah uga fuliyeen gudaha Iiraan. Falanqeeyayaasha ayaa weerarrada Sacuudiga ku tilmaamay kuwo qiyaasan oo is-xakameyn leh, iyadoo boqortooyadu ay durba u weecatay in ay taageerto dadaalladii dhexdhexaadineed ee uu garwadeenka ka ahaa dalka ay xulafada yihiin ee Pakistan.

Dhanka kale, Imaaraadka ayaa beegsaday xarumaha tamarta ee Iiraan. Wargeyska The Wall Street Journal ayaa horay u weriyay in Imaaraadku uu horraantii bishii Abriil duqeeyay jasiiradda Lavan ee Iiraan. Weerarkaas ayaa dhaliyay dab xooggan oo muddo bilooyin ah curyaamiyay awooddii warshadda, taas oo noqotay tallaabo sii hurisay xiisadda xilli Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump uu gadaal ka riixayay olole xabbad-joojin ah.

Nuglaanta Imaaraadka iyo ciilkii ka dhashay

Halka Sacuudigu uu leeyahay dhuumo shidaal oo isku xira bariga iyo galbeedka si uu dhoofka saliidda u marsiiyo Badda Cas, Imaaraadku wuxuu si weyn ugu nugul yahay saameynta Iiraan. Dagaalkan ayaa sidoo kale dhaawac weyn gaarsiiyay maqaamkii Imaaraadka ee xudunta u ahaa dalxiiska iyo maaliyadda gobolka.

Arrintan ayaa keentay in Abu Dhabi ay fagaaraha iyo daaha gadaashiisaba ugu ololeyso in Mareykanku uu sii wado dagaalka Iiraan. Waxay xitaa Qaramada Midoobay horgeysay qorshe fashilmay oo u fasaxayay adeegsiga awood milateri si looga jawaabo awoodda ay Iiraan kula wareegtay marinka istaraatiijiga ah ee Hormuz.

La-taliyaha Madaxweynaha Imaaraadka, Anwar Gargash, ayaa dhankiisa si kulul u dhaliilay Golaha Iskaashiga Khaliijka (GCC), isagoo jawaabtooda ku tilmaamay mid “tabar daran.” Niyad-jabka iyo carada uu Imaaraadku ka qaaday deriskiisa Khaliijka ayaa horseeday in bishii May uu isaga baxo dalladda dalalka dhoofiya shidaalka ee OPEC.

Xilli ay cirka isku shareertay xiisadda kala dhexeysa dalalka deriska ah, Imaaraadka ayaa sii laba-laabay xiriirka dhaw ee uu la leeyahay Israa’iil. Safiirka Mareykanka u fadhiya Israa’iil, Mike Huckabee, ayaa xaqiijiyay in Tel Aviv ay Imaaraadka u dirtay nidaamka difaaca gantaallada ee Iron Dome iyo ciidamo ka caawiya hawlgelintiisa, si ay uga difaacaan weerarrada Iiraan.

“Israa’iil hadda ayay u dirtay Imaaraadka Iron Dome iyo shaqaale ka caawiya hawlgelintiisa. Sababtu waa maxay? Sababtoo ah waxaa jira xiriir aan caadi ahayn oo u dhexeeya Imaaraadka iyo Israa’iil oo ku salaysan Heshiisyadii Abraham,” ayuu yiri Huckabee oo horraantii bishan ka hadlayay munaasabad ka dhacday Tel Aviv.

Si kastaba ha ahaatee, Imaaraadka ayaa wali muujinaya taxaddar weyn marka ay timaado inuu si buuxda u qirto heerka uu gaarsiisan yahay iskaashiga Israa’iil. Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha Israa’iil ayaa toddobaadkan shaaciyay in Benjamin Netanyahu uu booqasho qarsoodi ah ku tagay Imaaraadka xilligii dagaalka, balse xukuumadda Abu Dhabi ayaa si cad u beenisay in booqashadaasi ay dhacday.

Boosaaso (Caasimada Online) – Maamulka Puntland ayaa gacanta ku dhigtay koo,o burcad-badeed ah, xilli la xoojiyay howl-gallada ka dhanka ah kooxaha burcad-badeedda ah oo muddooyinkii dambe weerarro iyo falal afduub ah ka fulinayay deegaanno ka tirsan gobolka Bari.

Saraakiil ka tirsan ciidamada ammaanka Puntland ayaa sheegay in howl-gallada la kordhiyay ay qeyb ka yihiin dadaallada lagu sugayo amniga badda iyo xeebaha, xilli ay soo baxayaan walaacyo la xiriira dhaq-dhaqaaqyo cusub oo ay wadaan kooxaha burcad-badeedda.

Puntland ayaa sidoo kale xaqiijisay in ciidamada ammaanku ay gacanta ku dhigeen xubno ka tirsan kooxahaasi, kuwaas oo lagu qabtay howl-gallo ka dhacay gobolka Bari. Maamulka ayaa sheegay in dadka la qabtay la horgeyn doono cadaaladda.

Taliska qeybta booliska gobolka Karkaar ayaa sheegay in tallaabo adag laga qaadi doono cid kasta oo lala xiriiriyo taageeridda ama la shaqeynta kooxaha burcad-badeedda. Taliska ayaa digniin culus u diray dadka lagu tuhunsan yahay inay hoy ama gargaar siiyaan kooxahaasi.

Booliska ayaa xusay in falalka burcad-badeedda intooda badan lagu beegsado maraakiibta isaga kala gooshta xeebaha Puntland, iyagoo muujiyay cabsi ku aaddan in xaaladdaasi saameyn ku yeelato isu socodka maraakiibta ganacsiga iyo kalsoonida shirkadaha isticmaala marin-biyoodkaasi.

Saraakiisha ammaanka ayaa sheegay in haddii aan si deg-deg ah loo xakameyn kooxahaasi ay jirto khatar amni iyo mid dhaqaale oo soo wajahda Puntland, gaar ahaan dekedaha iyo ganacsiga badda ee laf-dhabarta u ah dhaqaalaha deegaannada qaar.

Dowlad-goboleedka Puntland ayaa ugu dambeyn ku goodisay inay dhul iyo badba kula dagaallami doonto kooxaha burcad-badeedda, kuwaas oo dib u soo celiyay weerarrada iyo afduubyada maraakiibta ee ka dhacaya Badda Cas iyo nawaaxigeeda, iyadoo maamulka uu si cad u sheegay in aan loo dulqaadan doonin falalkaasi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Kulankii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu maanta Villa Somalia kula yeeshay safiirka Türkiye ee Soomaaliya ayaa farriin siyaasadeed oo xooggan u diray mucaaradka Soomaaliya, islamarkaana garab weyn u noqday Villa Somalia, xilli uu sii xoogeysanayo muranka siyaasadeed ee ka dhashay muddo-xileedka madaxweynaha.

Safiirka Türkiye ee Soomaaliya, Alper Aktaş, ayaa maanta lagu qaabilay Villa Somalia, saacado kadib markii hoggaamiyeyaasha mucaaradka ay sii xoojiyeen doodda ah in muddo-xileedka afarta sano ee Madaxweyne Xasan Sheekh uu dhammaaday 15-kii May, isla markaana uusan wixii ka dambeeya maalintaas si buuxda u adeegsan karin awoodaha madaxweynaha.

Xilliga uu kulanka dhacay ayaa ah mid siyaasad ahaan muhiim ah. Türkiye ma aha dal xiriir caadi ah la leh Soomaaliya. Waa mid ka mid ah xulafada ugu dhow ee Muqdisho, waxayna door weyn ku leedahay amniga, tababarka ciidamada, kaabeyaasha dhaqaalaha, gargaarka bani’aadannimo, iskaashiga badda iyo dhismaha hay’adaha dowladda.

Sidaas darteed, kulanka la shaaciyey ee dhexmaray safiirka Türkiye iyo Xasan Sheekh, kana dhacay Villa Somalia, wuxuu dirayaa farriin diblomaasiyadeed oo cad: Ankara weli waxay la shaqeyneysaa hoggaanka Dowladda Federaalka, inkasta oo mucaaradku ku doodayaan in sharciyaddii madaxweynaha ay dhammaatay.

Arrintan ayaa dhaawac ku ah mowqifka mucaaradka. Dooddooda ugu weyn waxay tahay in Xasan Sheekh aan wixii ka dambeeya 15-ka May loo aqoonsan karin madaxweynaha xilka haya. Hase yeeshee, kulanka Türkiye iyo Villa Somalia wuxuu wiiqayaa dadaalkaas, maadaama uu muujinayo in mid ka mid ah dalalka ugu saameynta badan Soomaaliya uusan ka fogaan Villa Somalia.

Kulanka ayaa sidoo kale adkeynaya isku dayga mucaaradka ee ah inay Xasan Sheekh ka go’doomiyaan dhinaca diblomaasiyadda caalamiga ah. Haddii saaxiibada waaweyn ee Soomaaliya ay sii wadaan la kulanka Xasan Sheekh, bayaanno kasoo saaraan xiriirka Villa Somalia, islamarkaana ula macaamilaan sida madaxweynaha dalka, waxay adkaaneysaa in mucaaradku dooddiisa u beddelo cadaadis caalami ah oo muuqda.

Hadallada kasoo baxay safaaradda Türkiye ayaa sii xoojiyey farriinta kulanka. Safaaraddu waxay sheegtay in ay “sharaf u ahayd” in safiirkeeda uu qaabilay “Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud.”

Safaaradda ayaa sidoo kale sheegtay in kulanka lagu xaqiijiyey taageerada joogtada ah ee Türkiye u hayso midnimada, wadajirka dhuleed, madaxbannaanida, amniga iyo horumarka Soomaaliya. Waxay sidoo kale uga mahadcelisay Madaxweyne Xasan Sheekh soo dhoweynta iyo martigelinta wanaagsan.

Erayadaas waxay si toos ah uga hor imaanayaan qaabka ay mucaaradku u dhigayaan muranka taagan. Türkiye Xasan Sheekh kuma tilmaamin madaxweyne hore, hoggaamiye ku-meelgaar ah ama masuul muran ku jiro. Waxay adeegsatay cinwaankiisa madaxweyne, iyadoo kulanka u dhigtay xiriir rasmi ah oo lala yeeshay madaxa dowladda Soomaaliya.

Qoraalka safaaradda ma xallinayo muranka dastuuriga ah, mana bixinayo go’aan sharci oo ku saabsan doodda mucaaradka. Laakiin diblomaasiyadda, kulamada iyo cinwaannada la adeegsado waxay leeyihiin macne siyaasadeed. Xilli mucaaradku isku dayayo inuu shacabka iyo beesha caalamka ka dhaadhiciyo in muddo-xileedka Xasan Sheekh dhammaaday, kulanka Türkiye wuxuu Villa Somalia siinayaa dood xooggan oo ka dhan ah aragtidaas.

Villa Somalia ayaa sheegtay in kulanka diiradda lagu saaray “xiriirka istiraatiijiga ah” ee ka dhexeeya labada dal, iyo arrimo gobolka iyo caalamka ah oo dan wadaag ah. Madaxtooyadu waxay sheegtay in Madaxweyne Xasan Sheekh uu uga mahadceliyey dowladda iyo shacabka Türkiye taageerada ay siiyaan dhismaha dowladnimada, amniga iyo horumarka Soomaaliya.

Kulankan ayaa kusoo aaday xilli Midowga Afrika uu isna qoraal uu soo saaray ku sheegay in Dowladda Federaalka Soomaaliya uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, kadib burburkii wada-hadalladii Muqdisho ee u dhexeeyey dowladda iyo Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed.

Marka la isku daro qoraalka Midowga Afrika iyo kulanka Türkiye, waxaa muuqata in saaxiibada muhiimka ah ee Soomaaliya ay weli xiriir rasmi ah la leeyihiin Xasan Sheekh, una arkaan hoggaamiyaha Dowladda Federaalka, inkasta oo mucaaradku ku doodayo in muddo-xileedkiisu dhammaaday.

Villa Somalia, kulankaasi wuxuu u yahay guul diblomaasiyadeed oo xoojinaysa mowqifkeeda xilli xasaasi ah. Mucaaradka se wuxuu u yahay dharbaaxo siyaasadeed, maadaama uu muujinayo in dooddiisa 15-ka May aysan weli beddelin hab-dhaqanka saaxiibada waaweyn ee caalamka.

Addis Ababa (Caasimada Online) –  Ururka Midowga Afrika oo bayaan kasoo saaray xaaladda Soomaaliya ayaa walaac xooggan ka muujiyay fashilka ku yimid wada-hadalladii u dhexeeyay Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Golaha Mustaqbalka ee ka dhacay xerada Xalane intii u dhexeysay 13 ilaa 15-ka May ee sanadkan 2026.

Midowga Afrika ayaa ugu baaqay labada dhinac ee siyaasadda inay dib ugu laabtaan miiska wada-hadalka, isla markaana ay muujiyaan tanaasul, sidoo kalena ay dhowraan nidaamka dastuuriga ah ee dalku leeyahay.

Sidoo kale bayaanka ayaa loogu digay labada dhinac ay sii kala fogaadaan, taas oo uga dari karta xaaladda siyaasadeed ee haatan cakiran, isla markaana dalka gelin karta qalalaase horleh.

Dhanka kale, Ururka ayaa soo dhaweeyay dadaallada dhex-dhexaadinta ee xubanaha beesha caalamka, kuwaas oo ujeedkoodu yahay isku soo dhaweynta labada dhinac, si xal looga gaaro khilaafka taagan.

Goor sii horreysay Qaramada Midoobay oo iyana ka hadashay fashilka ku yimid wada-hadalladii u dhexeeyay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo Golaha Mustaqbalka ayaa wax laga xumaado ku tilmaamtay natiijo la’aanta wada-hadalladaas, iyadoo aan la gaarin wax heshiis ah, kadib markii ay dhinacyada isku fahmi waayeen arrimaha doorashooyinka dalka.

“Kadib wadahalladii dhacay 13–15 May, UNTMIS waxay ku ammaanaysaa dhinacyada dib u bilaabista wadahadallada, waxayna ka mahadcelinaysaa dadaallada ay bixiyeen saaxiibbada caalamiga ah ee taageeray wadahadallada, Si kastaba ha ahaatee, waa wax laga xumaado in mar kale ay kulamadu kusoo dhammaadaan iyadoo aan xal loo helin khilaafaadkii taagnaa,” ayaa lagu yiri Bayaanka.

Qaramada Midoobay ayaa sidoo kale farriin u dirtay Dowladda Federaalka, waxayna ugu baaqday in inta lagu jiro kala guurka ay fursad siiso wada-hadallada, si loo gaaro go’aan mideysan oo looga gudbi karo xaaladda cakiran ee dalka.

Soomaaliya ayaa haatan ku jirta laba marxaladood oo xasaasi ah, kuwaas oo kala ah xaalad siyaasadeed oo cakiran iyo mid bani’aadanimo oo ka dhalatay abaaraha ku dhuftay qaybo kamid ah dalka, taas oo saameeyay dadka iyo duunyada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi oo qoraal soo saaray ayaa u jawaabay Madaxweynihii hore ee dowladdii KMG ka ahayd Sheekh Shariif Sheekh Axmed oo diiday muddo kordhinta halka sano ah ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Shariif ayaa sheegay in isaga iyo Madaxweynaha Puntland, Saciid Cabdullaahi Deni ay hore uga walaacsanaayeen in haddii bilo lagu daro muddo xileedka dowladda ay shacabka iyo siyaasiyiintu diidi karaan, balse uu hadda Xasan Sheekh si cad u muujiyay inuu doonayo muddo hal sano oo dheeraad ah.

“Aniga iyo Madaxweyne Saciid Deni waxaan ka welweleynay, war heedhe haddii bilo lagu daro dadku amey idinku diidaan. Waa run. Alxamdulillaah, hadda inuu soo istaago oo yiraahdo anaa sanad ku darsaday, oo afkiisa ka sheegto, waxaan is leeyahay waa meeshii uu ku dhiman lahaa ayuu taagan yahay,” ayuu yiri Sheekh Shariif.

Intaas kadib waxaa soo jawaabay Wasiir Axmed Macallin Fiqi oo sheegay in Sheekh Shariif uu yahay Madaxweynihii ugu horreeyay muddo xileedkiisii ku darsaday hal sano, isla markaana aysan jirin cid hanjabtay xilligiisii.

“Xataa Annagaa Sheekhow! Saaxiibkey Sheekh Shariif haddii ay jirto muddo kororsi la sameeyey asaga ayaa ugu horeeyey madaxweyne muddo xileedkiisii ku darsaday hal sano. Waxaa la xusuustaa in aysan jirin cid u hanjabtay waqtigaas, ayadoo uu musharixiinta waqtigaas ninka ugu weyn uu ahaa madaxweynaha hadda xilka haya Dr. Xasan Sheekh,” ayuu ku jawaabay Fiqi.

Sidoo kale, wuxuu ugu baaqay inuu joojiyo hanjabaadaha, isla markaana uu dib ugu noqdo diiwaanka taariikhdiisii hore

“Sheekhu waa ninkii ugu horeeyey ee jideeyey, ku qancay isla markaana qaatay hal sano oo ka dheeri ah muddo xileedkiisii. Hanjabaadaha iyo inuu Îskâ dhigo nin ka caaggan muddo kororsi, haddii uu ilaawayna diiwaanka dib ha ugu noqdo, haddii kalena yuusan is-moodsiin,” ayuu mar kale yiri Fiqi.

Hadalladan ayaa yimid xilli ay fashilmeen dadaallo lagu doonayay in xal siyaasadeed looga gaaro khilaafka ka taagan doorashooyinka, muddo xileedka hay’adaha dowladda iyo qorshaha dowladda federaalka ee doorasho qof iyo cod ah.

Mucaaradka ayaa ku doodaya in muddo xileedka Madaxweyne Xasan Sheekh uu ku egyahay 15-ka May 2026, isla markaana aan la aqbali karin in muddo kororsi lagu saleeyo isbeddello dastuuri ah oo aan heshiis siyaasadeed laga gaarin. Dowladda federaalka, dhankeeda, waxay ku adkeysaneysaa in dalka loo jiheeyo doorasho qof iyo cod ah, iyadoo shalay Madaxweynuhu ku dhawaaqay in muddo xileedkiisa uu ku egyahan 15-ka May ee sanadka 2027.

Muqdisho (Caasimada Online) – Agaasimihii hore ee Hay’adda NISA Fahad Yaasiin Xaaji Daahir oo wareysi dheer bixiyay ayaa ka hadlay marxaladda cusub ee uu galay dalka, isaga oo si kulul uga falceliyay qorshaha Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ee la xiriira xaaladda kala guurka ah.

Fahad Yaasiin ayaa Madaxweynaha ku eedeeyay inuu wado muddo kororsi sharci darro ah, uuna ku doonayo qoray si uu awood ugu muquuniyo mucaaradka.

Sidoo kale, wuxuu tilmaamay in haatan Xasan Sheekh uu ku howlan yahay qorahe halis ku ah mucaaradka, isla markaana uu doonayo inuu ku go’doomiao magaalada Muqdisho, sida uu hadalka u dhigay.

Agaasimhii hore ee NISA ayaa carrabka ku dhuftay in dowladda Soomaaliya ay waddo qorshe darbi dhagax ah loogu soo wareejinayo magaalada Muqdisho, si loola socdo dhaq-dhaqaaqa guud, isla markaana ujeedka Madaxweynaha uu yahay inuu isku ballaariyo Xamar, sida uu hadalka u dhigay.

“Ku darsasho qori wadato buu wadaa Xasan Sheekh hadda waxaa la ii sheegay magaalada Muqdisho laga wado in darbi lagu soo wareejiyo iyada oo dhagaxyo la dhigaayo magaalada oo dhan. Qorshaha wuxuu yahay badda in laga bilaabo oo magaalada saas loogu soo wareejiyo marka wuxuu rabaa Xamar oo kaliya, waana haysan karaa,” ayuu yiri Fahad Yaasiin.

Dhinaca kale wuxuu soo hadal qaaday wax-yaabaha la filan karo, maadaama ay markale fashilmeen wadahadalladii dowladda iyo mucaaradka ee ka socday xayndaabka xerada Xalane, isaga oo sheegay in la filan karo Badbaado Qaran 2 iyo inay is wajahayaan mucaaradka iyo dowladda Xasan Sheekh Maxamuud.

“Badbaado Qaran 2 Xasan isaga ayaa hoggaaminaayo wuu soo weeraraa nimankan mucaaradka ah magaalada isaga ayaa xabad soo gelinaayo meesha uu dhihi lahaa walaalayaalow ila fariista,” ayuu mar kale yiri Fahad Yaasiin.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo iyadoo weli la’isku fahmi la’yahay hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka dastuurka, waxaana dowladda ay ku adkeysatay qabashada doorasho qof iyo cod ah, halka mucaaradka ay diideen.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud ayaa saacado uun kadib markii ay fashilmeen wada-hadalladii uu kula jiray Golaha Mustaqbalka ayaa maanta kulan xasaasi ah la yeeshay safiirka Turkiga u fadhiya gudaha magaalada Muqdisho, Alper Aktaş.

Labada dhinac ayaa kulankooda diiradda ku saaray xoojinta iskaashigooda ku qotoma dhinacyada amniga, dhaqaalaha iyo siyaasadda dalka.

Danjire Alper Aktaş ayaa shaaca ka qaaday in dalkiisu garab taagan yahay dowladnimada Soomaaliya, xilli haatan ay taagan tahay xiisad culus oo u dhexeyso Villa Somalia iyo mucaaradka oo xulafo la ah Jubaland iyo Puntland.

Dhankiisa Madaxweyne Xassan Sheekh Maxamuud ayaa dowladda Turkiya uga mahadceliyay taageerada joogtada ah ee ay u fidiyaan dowladiisa, gaar ahaan dhanka amniga iyo dib u dhiska Ciidamada Xoogga Dalka Soomaaliyeed.

Kulankan ayaa loo arkaa dhaq-dhaqaaq siyaasadeed oo uu Madaxweynuhu ku muujinayo la macaamilkiisa saaxibada Soomaaliya ee caalamka, xilli maanta uu dhaqan-galay muddo kororsiga halka sano ee uu horay ugu dhawaaqay.

“Muddo xileedka BFS iyo dowladda Soomaaliya oo Madaxweynuhu ugu horreeyo wuxuu dhacayaa 15-ka May 2027 anaa rabo oo go’aankaas gaaray ma aha hay’addii sharciga u lahayd ayaa gaartay go’aankaas,” ayuu yiri Xasan Sheekh oo Jimcihii jeediyay khudbad uu kaha hadlay marxaladda uu galay dalka.

Si kastaba, mucaaradka ayaa iyaguna weli ku dhagan diidmadooda, iyaga oo ku adkeysanayo inuu dhamaaday muddo xileedka hay’adaha dowladda.

Lama oga sida ay wax noqon doonaan, waxaana gabi ahaan fashil kusoo dhammaaday wada-hadalladii labada dhinac ay gar wadeenka ka ahayd beesha caalamka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Warsaxaafadeed kasoo baxay xafiiska Qaramada Midoobay ee Soomaaliya ayaa looga hadlay fashilka ku yimid wada-hadalladii u dhexeeyay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo Golaha Mustaqbalka ee ka dhacay xerada Xalane, kuna soo dhamaaday natiijo la’aanta.

QM ayaa wax laga xumaado ku tilmaamtay fashilka wada-hadalladaas, maadaama ay soo dhamaadeen, iyadoo aan la gaarin wax heshiis ah, kadib markii ay dhinacyada isku fahmi waayeen arrimaha doorashooyinka dalka.

“Kadib wadahalladii dhacay 13–15 May, UNTMIS waxay ku ammaanaysaa dhinacyada dib u bilaabista wadahadallada, waxayna ka mahadcelinaysaa dadaallada ay bixiyeen saaxiibbada caalamiga ah ee taageeray wadahadallada, Si kastaba ha ahaatee, waa wax laga xumaado in mar kale ay kulamadu kusoo dhammaadaan iyadoo aan xal loo helin khilaafaadkii taagnaa,” ayaa lagu yiri Bayaanka.

Sidoo kale, QM ayaa farriin u dirtay Dowladda Federaalka, waxayna ugu baaqday in inta lagu jiro kala guurka ay fursad siiso wada-hadallada, si loo gaaro go’aan mid ah oo looga gudbi karo xaaladda cakiran ee ka taagan dalka.

“Haddaba, iyadoo Soomaaliya ay gelayso xilli kala-guur ah, bahda UNTMIS waxay rajaynaysaa in, inta lagu jiro marxaladdan, Dawladda Federaalka Soomaaliya ay mudnaanta siiso la-tashiga dhammaan daneeyayaasha si la isaga raaco qaab-doorasho oo fulin leh, dadkana midayn kara,” ayaa la raaciyay.

Dhinaca kale, waxaa isla qoraalka looga hadlay xaaladaha bani’aadanimo ee ka jira dalka, iyadoo Soomaalidu loogu baaqay inay u midoobaan wax ka qabashada xaaladda dhanka nolosha ee ka jira gudaha dalka.

“Hawlgalka QM wuxuu kaloo ugu baaqayaa Soomaalida inay u midoobaan wax ka qabashada dhibaatada bini’aadantinimo ee ba’an ee dalka ka jirta iyo khatarta joogtada ah ee ay argagixisadu ku hayso Soomaaliya” ayaa lagu soo gabagabeeyay warsaxaafadeedka.

Soomaaliya ayaa haatan ku jirta laba marxaladood oo xasaasi ah, kuwaas oo kala ah xaalad siyaasadeed oo cakiran iyo mid bani’aadanimo oo ka dhalatay abaaraha ku dhuftay qaybo kamid ah dalka, taas oo saameeyay dadka iyo duunyada.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Midowga Yurub ayaa isku raacay in dib loo bilaabo wada-hadallo farsamo oo ku saabsan soo celinta iyo dib-u-aqbalaadda soo-galootiga Soomaaliyeed ee ku sugan qaaradda Yurub. Heshiiskan ayaa imanaya xilli Brussels ay dooneyso in Muqdisho ay la yeelato iskaashi dhow oo ku aaddan socdaalka sharci-darrada ah, ka-hortagga tahriibka, iyo soo celinta muwaadiniinta Soomaaliyeed.

Go’aankan ayaa laga gaaray shirkii ugu horreeyay ee Iskaashiga Soomaaliya iyo Midowga Yurub oo 10-kii bishan May lagu qabtay magaalada Muqdisho. Shirkan oo ku saleysnaa heshiiska iskaashiga ee loo yaqaan ‘Samoa Agreement’, ayaa kulmiyay wasiirro ka tirsan xukuumadda Soomaaliya, diblomaasiyiin, iyo wakiillo ka socday hawlgallada Yurub, waxaana diiradda lagu saaray arrimaha sarreynta sharciga, amniga, socdaalka iyo horumarinta dhaqaalaha.

Wafdiga Soomaaliya waxaa hoggaaminayay Ra’iisul Wasaare Ku-xigeenka, Saalax Axmed Jaamac, halka dhanka Midowga Yurub ay mataleysay Danjire Francesca Di Mauro. Sida ku cad ajandaha socdaalka, labada dhinac ayaa isku raacay in sida ugu dhaqsiyaha badan loo qabto wada-hadalladii farsamo ee saddexaad oo diiradda saaraya soo celinta soogalootiga, si loo xalliyo caqabadaha jira loona horumariyo iskaashiga labada dhinac.

Soo celinta iyo dib-u-aqbalaadda

Marka la eego eray-bixinta siyaasadda Midowga Yurub, soo celinta iyo dib-u-aqbalaadda ayaa loola jeedaa iskaashi dhexmara dalalka ay dadku kasoo jeedaan, si ay dib ugu aqbalaan muwaadiniintooda aan haysan sharciga ay ku joogi karaan Yurub. Dadkaas waxaa ka mid ah kuwa loo diiday magangalyada, kuwa fiisooyinkoodu dhaceen, iyo kuwa aan gabi ahaanba haysan sharci degenaansho oo sax ah.

Arrintan ayaa ah mid aad xasaasi uga ah gudaha Soomaaliya, maadaama qoysas badan ay ehelkoodu ku sugan yihiin qaaradda Yurub. Inta badan tahriibka ayaa waxaa kiciya amni-darro, saboolnimo, shaqo la’aan, isbeddelka cimilada, iyo barakac baahsan.

War-saxaafadeedka wadajirka ah laguma shaacin tiro dad ah oo la soo musaafurinayo, dalal gaar ah oo la magacaabay, ama in labada dhinac ay isku raaceen soo celin qasab ah. Taas beddelkeeda, doodda ayaa lagu saleeyay ajande ballaaran oo isugu jira xallinta dhibaatooyinka aasaasiga ah ee sababa tahriibka, la-dagaallanka mukhalasiinta, horumarinta xogta socdaalka, iyo in la dhiirigeliyo waddooyinka sharciga ah ee socdaalka. Sidoo kale, waxaa laga wada hadlay taageerada dadka barakacayaasha ah iyo dadaallada lagu yareynayo qulqulka tahriibayaasha u socda qaaradda Yurub.

Soo celin sharaf leh

Bayaanka ayaa xusay in labada dhinac ay ka wada hadleen “soo celin badqabta oo sharaf leh” iyo in dib-u-dhexgal waara loo sameeyo dadka dib ugu soo laabanaya dalkooda hooyo. Dowladda Soomaaliya ayaa horay ula shaqeysay Midowga Yurub iyo Hay’adda Socdaalka Adduunka (IOM) si dalka dib loogu soo celiyo muwaadiniin ku xayirneyd dalka Liibiya, iyadoo la adeegsanayo barnaamijyada soo-laabashada iskaa-wax-u-qabso ah.

Bishii Diseembar ee sanadkii 2024, ilaa 147 soo-galooti Soomaali ah ayaa laga soo celiyay Liibiya iyadoo gacan laga helayo Dowladda Federaalka, Midowga Yurub iyo IOM. Duulimaadkaas ayaa markii hore cago-dhigtay magaalada Hargeysa oo ay ka degeen 31 qof, kahor inta uusan Muqdisho keenin 116-kii kale, waxaana dadkaas ku jiray dhallinyaro iyo carruur da’yar.

Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya ayaa xilligaas xaqiijisay in hawlgalkan uu qayb ka ahaa barnaamij uu maalgeliyo Midowga Yurub oo ay fuliso hay’adda IOM, kaas oo dadka soo laabanaya siiya lacag caddaan ah oo degdeg ah, daryeel caafimaad, taageero maskaxeed, kharashka gaadiidka safarka, iyo caawimaad la xiriirta dib-u-la-qabsiga bulshada. Wasaaradda ayaa xustay in duulimaadkii bishaas uu tirada guud ee Soomaalida laga soo celiyay Liibiya ee hoos yimaada barnaamijkan ka dhigay 844 qof.

Arrimaha socdaalka ayaa isku beddelay mid ka mid ah mowduucyada siyaasadeed ee ugu xasaasisan qaaradda Yurub, iyadoo dowlado dhowr ah ay raadinayaan qaabab deddeg ah oo dalkooda looga saarayo dadka aan haysan sharciga joogitaanka.

Brussels ayaa iskaashiga socdaalka si weyn ugu xirtay xiriirka ballaaran ee ay la yeelato dalalka ay dadku kasoo jeedaan iyo kuwa ay sii maraan. Tani waxay koobeysaa taageerada horumarinta, maareynta xuduudaha, dhiirigelinta socdaalka sharciga ah, iyo barnaamijyada dib-u-la-qabsiga.

Balse hay’adaha u dooda xuquuqda aadanaha ayaa ka digay in barnaamijyada dib-u-soo-celinta ay u baahan yihiin dammaanad-qaad adag, lagana taxadaro in dadka dib loogu celiyo goobo ay ka jirto amni-darro ama saboolnimo baahsan oo halis gelin karta noloshooda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Mudane Maxamed Cabdillaahi Farmaajo oo warsaxaafadeed soo saaray ayaa sheegay in dalku galay marxalad siyaasadeed iyo mid dastuuri ah oo halis ah, isaga oo shaaca ka qaaday inuu dhamaaday muddo xileedka Madaxweynaha iyo Baarlamaanka, sida uu hadalka u dhigay.

Farmaajo ayaa sheegay in marxaladda cusub ee uu dalku galay lagu wajihi karo wadatashi si loo badbaadiyo dalka, loogana gudbo firaaqa dastuuriga ah.

Sidoo kale wuxuu farrin u diray dhamaan ciidamada qalabka sida, isaga oo ugu baaqay inay ka fogaadaan arrimaha siyaasadda iyo in loo adeegsado awood ka baxsan sharciga.

Hoos ka akhriso qoraalka oo dhammaystiran;-

WAR-MURTIYEED, Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxa ay maanta wajahaysaa marxalad siyaasadeed iyo mid dastuuri oo halis ah, kaddib dhammaadka muddadii dastuuriga ahayd ee Madaxweynaha iyo Barlamaanka, si waafaqsan qodobbada 60-aad iyo 91-aad ee Dastuurka KMG ah ee Dalka.

Xaaladdan halista ah waxaa lagu wajihi karaa wadatashi qaran oo ay isugu yimaaddaan hormuudka siyaasadda, indheer-garadka iyo dhammaan qeybaha kala duwan ee bulshada Soomaaliyeed, si looga tashado badbaadinta dalka iyo maareynta marxaladdan la galay ee firaaqa dastuuriga ah iyo hubanti la’aanta siyaasadeed.

Sida ku cad qodobka 103 ee Dastuurka KMG ah, Xukuumadda hadda jirta waxa ay noqotay mid xil-gaarsiin ah oo aan lahayn awood ay ku qaadan karto go’aammo masiiri ah oo saameynaya mustaqbalka dalka, sidaas awgeed waxaa muhiim ah in la gaaro heshiis siyaasadeed oo horseedaya qabsoomidda doorasho la isku waafaqsan yahay, taas oo asaas u ah in dalka laga saaro marxaladdan, lana helo dowlad leh sharciyad qaran.

Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliyeed waxaan ugu baaqaynaa in ay si dhammaystiran uga fogaadaan ku-milanka arrimaha siyaasadda iyo in loo adeegsado xukun maroorsi iyo cabburinta shacabka. Marxaladdan adag ee dalku ku jiro waxaa hortaalla ciidanka in ay xoojiyaan gudashada waajibaadkooda dastuuriga ah ee difaaca dalka, sugidda amniga, dhowrista midnimada iyo dowladnimada dalka.

Ugu dambeyn, waxaan adkaynaynaa baaqyada ku aaddan wadatashiga, isu tanaasulka iyo ilaalinta dowladnimada, annaga oo muujinayna muhiimadda ay leedahay, xilligaan, in danta qaranka laga hormariyo danaha shakhsiga ah iyo kuwa kooxeed.

DHAMMAAD

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa xarigga ka jaray dhismaha cusub ee xarunta dhexe ee wasaaradda dhallinyarada iyo ciyaaraha, taas oo qayb ka ah qorshaha dowladda ee lagu horumarinayo adeegyada dhallinyarada iyo kobcinta ciyaaraha dalka.

Munaasabadda xarig-jarka oo ay ka qeyb galeen masuuliyiin ka tirsan dowladda, dhallinyaro iyo marti sharaf kale ayaa madaxweynaha waxa uu ku bogaadiyay wasaaradda dhallinyarada dadaallada ay ku bixisay hirgelinta xaruntan cusub ee casriga ah.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa sheegay in dhismahan uu ka qiimo badan yahay dhismeyaal badan oo dowladda lagu taageeray, maadaama lagu dhisay dhaqaale, aqoon iyo maskax Soomaaliyeed, taas oo uu ku tilmaamay astaan muujinaysa kartida iyo isku filnaanshaha shacabka Soomaaliyeed.

Waxa uu sidoo kale xusay in dowladda federaalka ay mudnaan gaar ah siinayso awood siinta dhallinyarada Soomaaliyeed, isaga oo tilmaamay inay yihiin laf-dhabarta horumarka, nabadda iyo mustaqbalka dalka.

Madaxweynaha ayaa khudbad dhinacyo badan taabanaysay oo uu ka jeediyay munaasabadda uga hadlay guulaha ay dowladdu ka gaartay dhinacyada amniga, dimuqraadiyeynta, hirgelinta doorashooyinka tooska ah, dhammaystirka dastuurka iyo xoojinta dowladnimada Soomaaliya.

Waxa uu tilmaamay in dowladda federaalka ay si gaar ah xoogga u saartay dhammaystirka dastuurka dalka, iyadoo laga duulayo ballamihii shacabka Soomaaliyeed loo qaaday, si loo helo hannaan dowladeed oo ku dhisan sharci iyo isla xisaabtan.

Sidoo kale, madaxweynaha ayaa sheegay in ajendeyaasha dowladda ay ku saleysnaan doonaan dastuurka la ansixiyay, isaga oo xusay in xil-haynta hay’adaha dowladda, kala dambeynta awoodaha iyo habraacyada dowladeedba laga tixraaci doono dastuurka, si loo xaqiijiyo dowladnimo ku dhisan sharciyad iyo matalaad dadweyne.

Muqdisho (Caasimada Online) – Inkasta oo Hay’adda Aqoonsiga iyo Diiwaangelinta Qaranka (NIRA) ay sheegtay in horumar laga sameeyay nidaamka aqoonsiga dhijitaalka ah, haddana shacabka Soomaaliyeed ayaa weli wajahaya cabashooyin ku saabsan gaabiska adeegga iyo dib u dhaca kaararka aqoonsiga.

Hay’addu waxay sheegtay in ka badan 1.4 milyan oo qof la diiwaangeliyay illaa Maarso 2026, balse dad badan oo sanadkii hore isdiiwaangeliyay ayaan weli helin kaararkoodii aqoonsiga.

Muwaadiniinta ayaa sidoo kale ka cabanaya safaf dhaadheer iyo in waaberiga hore loo kallaho xarumaha diiwaangelinta si adeeg loo helo. Qaar badan ayaa sheegay in kaarka Aqoonsiga Qaranka lagu xiray adeegyo muhiim ah, sida baasaboorka, taasoo sii kordhisay dhibaatada dadka aan weli helin kaarkooda.

Inkasta oo Maareeyaha Guud ee NIRA, Cabdiweli Cali Cabdulle Timacadde, uu sheegay in nidaamka aqoonsiga qaranku yahay tiir muhiim u ah casriyeynta adeegyada dalka, haddana shacabka qaar ayaa qaba in adeegga la dedejiyo, lana yareeyo dib u dhaca ku yimid bixinta kaararka.

Nidaamka Aqoonsiga Qaranka ayaa ka mid ah mashaariicda ugu waaweyn ee dowladdu ku doonayso inay ku mideyso xogta muwaadiniinta, kadib tobannaan sano oo Soomaaliya aysan lahayn diiwaan qaran oo mideysan. Dowladda ayaa ku doodaysa in aqoonsigu muhiim u yahay sugidda amniga, xaqiijinta muwaadinnimada, casriyeynta adeegyada dowladda iyo fududeynta helitaanka adeegyada muhiimka ah.

Dowladda Soomaaliya ayaa shaacisay in qof kasta oo aan haysan Aqoonsiga Qaranka uusan heli karin adeegyo dowladeed, taasoo ka dhigan in baasaboorka iyo shahaadooyinka kale ee dowladda, sida shahaadada dhalashada iyo shahaadada waxbarashada, lagu xirayo haysashada kaarka Aqoonsiga Qaranka.

Maamullada Puntland iyo Jubaland ayaa horey deegaannadooda uga hirgeliyay diidmo ka dhan ah Aqoonsiga Qaranka. Sidoo kale, Somaliland lagama hirgelin karo qaadashada aqoonsigan, maadaama maamulkaas uu sheegto inuu ka go’ay Soomaaliya.

Sidoo kale, Somaliland lagama hirgelin karo qaadashada aqoonsigan, maadaama maamulkaas uu sheegto inuu ka go’ay Soomaaliya. Taasi waxay muujineysaa in nidaamka Aqoonsiga Qaranka, inkasta oo uu muhiim u yahay dhismaha hay’adaha dowladda, uu weli wajahayo caqabado adeeg, siyaasad iyo deegaan oo u baahan xal degdeg ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dab xooggan ayaa xalay ka kacay qayb kamid ah Suuqa labaad ee dalka ee Suuq Bacaad, kaas oo saameeyay ganacsato badan, maadaama uu dabku basbeeliyay dhowr goobood.

Dabkan ayaa la sheegay inuu ka dhashay cilad koronto, isla markaana uu sababay khasaare hantiyeed oo baaxad leh, wuxuuna si gaar ah uga kacay suuq yaraha Dahabshiil, sida ay sheegeen qaar kamid ah ganacsatada suuqa.

Ibraahim Lafta oo ka mid ah ganacsatada ku sugan Suuq Bacaad, ayaa Somali Cable Tv u sheegay in dabka uu baabi’iyay ilaa 4 bakhaar oo lagu kaydin jiray dharka, isla markaana ay lahaayeen ganacsatada waratada ah ee suuqa.

“Meeshaan waxaa ka dhacay dhibaato xoogleh waxaa la yiraahdaa suuq yaraha Dahabshiil meeshaan ugu yaraan 4 bakhaar oo dhar ah ayaa gubatay marka shucuurteenna waa kacsan tahay”, ayuu yiri ganacsade Ibraahim Lafta.

Sidoo kale, wuxuu intaas ku daray in dhammaan hantidii tiilay bakhaarrada ay wada gubteen, isla markaana uu baaba’ay kaydkoodii.

Waxaa kale oo uu sii raaciyay “Wax walba oo meeshaan yiilay wax badbaaday maleh annaga banaanka ayaan ku shaqeysan jirnay meeshaana kayd ayay noo ahayd alaabta ayana ku xareysan jirnay. Anuga ugu yaraan lacagteyda kaliya haddii aan xisaabiyo 7 illaa 8 kun ayaan ku shaqeysan jiray marka dadkan hantidooda haddii la’isku dardaro waxaa la dhi karaan 50 illaa 60 kun oo dollar waa ku gubatay”.

Gubashada suuqan iyo kuwa kale oo ku yaalla magaalada Muqdisho ayaa soo noq noqotay, iyada oo khasaaraha ugu badan uu kasoo gaaro ganacsatada.