Buurhakaba (Caasimada Online) – Ciidamada Dowladda Federaalka Soomaaliya oo ka ruqaansaday degmada Buurhakaba ee gobolka Baay ayaa kusii siqaya magaalada Baydhabo, oo ah xarunta KMG ah ee Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed, xilli ay sii kordhayaan xiisadaha siyaasadeed iyo kuwa amni ee ka taagan gobolka.

Wararka laga helayo deegaanka ayaa sheegaya in ciidamadan ay wadaan dhaq-dhaqaaqyo ciidan oo ballaaran, isla markaana ay ku wajahan yihiin duleedka magaalada Baydhabo.

Ciidamada Federaalka ayaa la sheegay in ujeedkoodu yahay sidii ay u geli lahaayeen magaalada Baydhabo, inkasta oo magaalada ay ku sugan yihiin ciidamo daacad u ah madaxweynaha Koonfur Galbeed, Cabdicasiis Lafta-gareen.

Lafta-gareen ayaa shalay Baydhabo ku qabsaday doorasho uu mar kale kusoo baxay, taas oo si adag uga soo horjeeda Dowladda Federaalka. Arrintan ayaa sii hurisay khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya labada dhinac.

Cabsi dagaal ayaa laga dareemayaa duleedka magaalada Baydhabo, maadaama ay isku sii dhawaanayaan ciidamo iska soo horjeeda oo kala taabacsan dhinacyada isku haya maamulka Koonfur Galbeed.

Qaar ka mid ah dadka shacabka ah ayaa bilaabay inay ka barakacaan gudaha Baydhabo iyo duleedka magaalada, iyaga oo ka cabsi qaba in dagaal uu ka qarxo halkaas.

Si kastaba, Lafta-gareen ayaa doonaya inuu sii haysto sharciyadda uu shalay isu sameeyay, xilli siyaasiyiinta mucaaradka ah ee kasoo horjeeda ay ku doodayaan in doorashadu aysan ahayn mid sharciyeysan.

Xiisadda ka taagan Baydhabo ayaa u muuqata mid faraha kasii baxaysa, iyadoo dhinacyadu hoos u dhigeen baaqyadii lagu doonayay in lagu joojiyo xiisadda lana raadiyo xal wada-hadal ah, si looga baaqsado dagaal ka dhaca Baydhabo.

Muqdisho (Caasimada Online) – Qaramada Midoobay ayaa walaac xooggan ka muujisay xiisadda sii kordheysa ee ka taagan maamulka Koonfur Galbeed, waxayna ugu baaqday Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dowlad-goboleedyada in khilaafaadkooda ku xalliyaan wada-hadal, kana fogaadaan tallaabo kasta oo horseedi karta rabshado.

Qoraal ay baahisay Sabtidii xafiiska QM ee Soomaaliya (UNTMIS) ayaa lagu sheegay in si dhow loola socdo xaaladda kasoo korortay Koonfur Galbeed, xilli uu cirka isku sii shareerayo khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya Muqdisho iyo Baydhaba.

“Khilaafaadka siyaasadeed ee u dhexeeya Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Dowlad-goboleedyada xubnaha ka ah federaalka waa in lagu xalliyaa wada-hadal,” ayaa lagu yiri qoraalka UNTMIS.

Hay’addu waxay intaas ku dartay inay ka walaacsan tahay saameynta ay yeelan karto xiisaddan sii kordheysa, iyadoo ka digtay in xaaladdu ay waxyeello u geysan karto xasilloonida, amniga, midnimada iyo xaaladda bani’aadannimo ee Soomaaliya.

“Waxaan ugu baaqeynaa dhinacyada inay qaataan wada-hadal wax dhisaya, isla markaana ay ka fogaadaan tallaabo kasta oo dheeraad ah oo keeni karta isku dhac rabshado wata,” ayay mar kale tiri UNTMIS.

Baaqa Qaramada Midoobay ayaa kusoo aadaya xilli xaaladda Koonfur Galbeed ay gashay marxalad cusub oo halis ah, kadib doorashadii deg-degga ahayd ee Sabtidii ka dhacday magaalada Baydhaba, taas oo mar kale xilka madaxweynaha loogu doortay Cabdicasiis Xasan Maxamed (Lafta-gareen).

Doorashadaas ayaa sidoo kale lagu soo doortay guddoomiyaha baarlamaanka Koonfur Galbeed, Cali Siciid Fiqi, hase yeeshee dowladda federaalka ayaa si deg-deg ah u diidday natiijada kasoo baxday Baydhaba, kuna tilmaantay mid sharci-darro ah oo ka baxsan dastuurka iyo heshiisyadii lagu waday geeddi-socodka doorashooyinka.

Dhankeeda, Villa Somalia waxay ku eedeysay hoggaanka Koonfur Galbeed inay qabteen hannaan hore loo sii qorsheeyay oo aan waafaqsaneyn sharciyadda dalka, halka taageerayaasha Lafta-gareen ay ku doodayaan in dowladda dhexe ay faragelin ku hayso arrimaha maamulkaas.

Xiisaddan siyaasadeed ayaa sidoo kale yeelatay dhinac amni, iyadoo maalmihii lasoo dhaafay lasoo wariyay dhaq-dhaqaaqyo ciidan oo ka jira deegaannada ku dhow Baydhaba iyo Buurhakaba, arrintaas oo sare u qaaday cabsi laga qabo in khilaafku isu beddelo isku dhac toos ah.

Hadalkan kasoo baxay Qaramada Midoobay ayaa noqonaya calaamaddii ugu dambeysay ee muujineysa walaaca sii kordhaya ee beesha caalamka ka qabto xaaladda Koonfur Galbeed, xilli Soomaaliya ay wajahaysa muranno ku saabsan dastuurka, hanaanka doorashooyinka 2026 iyo weliba dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.

Inkasta oo UNTMIS aysan si toos ah eed ugu jeedin dhinac gaar ah, haddana baaqeeda ku aaddan xakameynta xiisadda iyo in laga baaqsado tallaabo kasta oo keeni karta dagaal ayaa muujinaya cabsida sii kordheysa ee laga qabo in khilaafka Muqdisho iyo Baydhaba uu sii ballaarto.

Baaqa Qaramada Midoobay ayaa la filayaa inuu cadaadis dheeraad ah saaro labada dhinac, si ay uga laabtaan iska hor imaad siyaasadeed iyo mid amni, uguna soo noqdaan miiska wada-hadalka ka hor inta aysan xaaladdu faraha ka bixin.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaare Ku-xigeenka Labaad ee Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Jibriil Cabdirashiid Xaaji Cabdi ayaa ka qeyb-galay munaasabad lagu saxiixayay hirgelinta heshiis iskaashi oo dhinacyada difaaca iyo dhaqaalaha ah oo u dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga.

Heshiiskan ayaa diiradda saaraya xoojinta iskaashiga khayraadka badda iyo kobcinta dhaqaalaha buluugga, kaas oo dowladda Soomaaliya ay mudnaan gaar ah siinayso si loo horumariyo ilaha dhaqaale ee badda ku saleysan.

Hirgelinta heshiiskan ayaa ku timid is-afgarad ay hore u gaareen Madaxweynayaasha Soomaaliya iyo Turkiga, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud iyo Mudane Recep Tayyip Erdogan, kuwaas oo si wadajir ah u muujiyay muhiimadda iskaashi dhow oo labada dal yeeshaan.

Iskaashigan ayaa horseeday aasaaska shirkadda SOMTURK bishii Diseembar 2025, taas oo ka dhalatay wada-shaqeyn dhex martay Wasaaradda Kalluumeysiga iyo Dhaqaalaha Buluugga ee Soomaaliya iyo shirkadda Turkiga ee OYAK.

Ra’iisul Wasaare Ku-xigeenka Labaad ayaa sheegay in shirkadda SOMTURK ay door weyn ka qaadan doonto nidaaminta iyo bixinta rukhsadaha kalluumeysiga caalamiga ah ee ka dhaca Aagga Dhaqaalaha Gaarka ah (EEZ) ee Soomaaliya.

Sidoo kale wuxuu xusay in shirkaddu ay si dhow ula shaqeyn doonto Wasaaradda Kalluumeysiga, isla markaana ay gacan ka geysan doonto la-dagaallanka kalluumeysiga sharci darrada ah iyo xoojinta awoodda ciidamada badda ee dalka.

Ugu dambeyntiina, Wasiir Jibriil ayaa tilmaamay in heshiiskan uu sidoo kale door muhiim ah ka qaadan doono ilaalinta xeebaha dalka iyo horumarinta kaabeyaasha kalluumeysiga, taas oo kor u qaadi doonta dhaqaalaha guud ee Soomaaliya.

Turkiga iyo Soomaaliya ayaa hore u kala saxiixday heshiisyo muhiim ah oo la xiriira amniga badda, difaaca iyo iskaashiga milatari, kuwaas oo la filayo inay sii xoojiyaan awoodda Soomaaliya ee ilaalinta biyaha iyo khayraadka ku jira.

Washington (Caasimada Online) – Xilli qiimaha tamarta adduunka uu cirka isku sii shareerayo, isla markaana ay hoos u dhacday taageerada shacabka, Madaxweyne Donald Trump ayaa wajahaya doorasho aad u adag kadib bil uu socday dagaalka ka dhanka ah Iiraan: in uu aqbalo heshiis aan dhameystirneyn oo uu ciidamadiisa kula baxo, ama in uu sii xoojiyo dagaalka oo uu wajaho olole milatari oo daba-dheeraada, kaas oo dhaawici kara sumcaddiisa madaxweynenimo.

In kasta oo ay jiraan dhaqdhaqaaqyo diblomaasiyadeed oo xooggan, Trump ayaa soo xiraya asbuuc kale oo ka mid ah ololaha wadajirka ah ee Mareykanka iyo Israa’iil isaga oo wali la daalaa-dhacaya sidii uu u xakameyn lahaa xiisadda ku sii baaheysa Bariga Dhexe.

Iiraan ayaa wali muujineysa madax adeyg, iyada oo cunaqabateyn saartay shidaalka iyo gaaska ka dhoofa Gacanka, sidoo kalena sii wadda weerarada gantaalaha iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (Drones) ee ay ka fulineyso gobolka.

Falanqeeyayaashu waxay sheegayaan in su’aasha ugu weyn ay hadda tahay in Trump uu isu diyaarinayo inuu dagaalka dejiyo, mise uu sare u qaadayo. Dadka naqdiya ayaa ku tilmaamay dagaalkan mid si ikhtiyaari ah loo doortay, kaas oo sababay jugtii ugu weynayd ee abid ku dhacda sahayda tamarta caalamiga ah, isla markaana saameyntiisu ay gaartay meelo ka fog gobolka.

Trump ayaa la-taliyeyaashiisa u sheegay inuu doonayo inuu ka fogaado “dagaal aan dhammaad lahayn” isla markaana uu helo waddo wada-hadal lagu soo afjaro colaadda. Sida uu sheegay sarkaal sare oo Aqalka Cad ka tirsan, wuxuu ku boorriyey saraakiisha la shaqeysa inay xoojiyaan muddada afar ilaa lix toddobaad ah ee uu si fagaare ah uga hadlay in dagaalku socon karo, hase yeeshee isla sarkaalkaas ayaa intaas ku daray in waqtigaasi uu hadda u muuqdo mid sii mugdi gelaya.

Dhanka kale, Trump wuxuu ku hanjabay inuu qaadi doono tallaabo militari oo ka ballaaran tan hadda jirta haddii diblomaasiyaddu fashilanto.

Xiriirkii uu la sameeyey Tehran, oo ay ku jirto qorshe nabadeed oo ka kooban 15 qodob oo loo mariyey waddo diblomaasiyadeed oo Pakistan ah, ayaa muujiyey dadaal sii kordhaya oo uu ku raadinayo dariiq uu uga baxo colaadda. Si kastaba, weli ma cadda in wadahadallo macno leh ay suurta-gal yihiin.

“Madaxweyne Trump hortiisa waxaa yaalla doorashooyin aad u liita marka la eego sida uu dagaalkan ku soo afjari karo,” ayuu yiri Jonathan Panikoff, oo hore u ahaa ku-xigeenka sarkaalka sirdoonka qaranka Mareykanka u qaabilsanaa Bariga Dhexe. “Qeyb ka mid ah dhibaatada waxay tahay in aan weli si cad loo garanayn waxa natiijo lagu qanci karo ay ahaan lahayd.”

Sarkaal ka tirsan Aqalka Cad ayaa sheegay in ololahan militari uu dhammaan doono oo keliya marka Trump uu go’aansado in yoolalka Mareykanka la gaaray, isaga oo ku adkeystay in ujeeddooyinkaasi ay si cad u qeexnaayeen.

Trump wuxuu hadda u muuqdaa mid dhinacyo kala duwan eegaya. Wuxuu kumannaan askari oo dheeraad ah u dirayaa gobolka, isagoo isla waqtigaas uga digaya Iran weerar ka xooggan haddii ay diido shuruudihiisa.

Falanqeeyayaashu waxay sheegayaan in bandhigga xooggaasi uu ujeedkiisu noqon karo in Tehran lagu cadaadiyo tanaasul, balse sidoo kale uu halis u yahay inuu Washington geliyo dagaal sii dheeraada. Haddii ciidamo dhulka ah oo Mareykan ah la geeyo gudaha Iran, taasi waxay si weyn uga careysiin doontaa codbixiyeyaal badan oo Mareykan ah.

Qorshe kale oo hadda laga hadlayo ayaa ah in la qaado weerar cirka ah oo aad u weyn oo kama dambeys ah, kaas oo loo bixiyey “Operation Epic Fury,” si loo sii wiiqo awoodda militari iyo kaabeyaasha nukliyeerka ee Iran. Kadibna Trump wuxuu ku dhawaaqi karaa guul, isagoo ku doodaya in ujeeddooyinkii Mareykanka la gaaray.

Hase yeeshee, ku dhawaaqis noocaas ah waxay u muuqan lahayd mid aan dhameystirneyn haddii aan si buuxda dib loogu furin marin-biyoodka Hormuz, oo ah marinka ugu muhiimsan sahayda tamarta caalamka. Iran ayaa illaa hadda diidday inay oggolaato arrintaas. Trump wuxuu sidoo kale muujiyey caro ku aaddan in xulafada Yurub aysan soo dirin maraakiib dagaal oo gacan ka gaysta sugidda marinkaasi.

Trump oo muddo dheer ballanqaadi jiray inuu Mareykanka ka fogeyn doono colaadaha dibadda, ayaa hadda u muuqda mid ku dhibtoonaya xakamaynta dagaal uu isagu la bilaabay Israel. Inkastoo uu weli isku dayayo inuu muujiyo kalsooni, haddana farriimihiisa dadweynaha wuxuu ku sii kordhiyey hab uu ku dejinayo suuqyada dhaqaalaha, isagoo la-taliyeyaasha ku riixaya inay muujiyaan in dagaalku dhowaan dhammaan doono, sida uu sheegay sarkaalka sare ee Aqalka Cad.

Maqnaanshaha istiraatiijiyad cad oo looga baxo dagaalka ayaa khatar siyaasadeed u abuuraya Trump iyo xisbigiisa Jamhuuriga, xilli Jamhuuriyiintu isku dayayaan inay ilaashadaan aqlabiyadooda yar ee Congress-ka ka hor doorashooyinka dhexe ee bisha November.

Mid ka mid ah khaladaadka ugu waaweyn ee Trump, sida ay falanqeeyayaashu sheegayaan, wuxuu ahaa inuu si hoose u qiyaasay jawaabta aargoosiga ee Tehran. Iran waxay adeegsatay gantaalladii iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee u harsanaa si ay u garaacdo Israel iyo dowladaha dariska la ah ee Khaliijka, waxayna si weyn u xirtay marin-biyoodka Hormuz, halkaas oo qiyaastii shan-meelood meel saliidda dunida ay marto. Carqaladeyntaas ayaa gilgishay dhaqaalaha caalamka.

“Sharadka dowladda Iran waa inay awood u leedahay inay xanuun badan qaadato muddo ka dheer kuwa la dagaallamaya, waxaana suuragal ah inay saxan yihiin,” ayuu yiri Jon Alterman oo ka tirsan Xarunta Daraasaadka Istiraatiijiyadda iyo Caalamiga ah.

Aqalka Cad wuxuu sheegay in Trump iyo kooxdiisu ay hore ugu diyaar garoobeen jawaabta Iran ee marinka Hormuz, islamarkaana ay weli ku kalsoon yihiin in maraakiibtu mar dhow dib u bilaabi doonaan dhaq-dhaqaaqooda. Si kastaba, walaaca sii kordhaya ee Trump wuxuu si muuqata u soo baxay Isniintii, markii uu ka laabtay hanjabaad uu ku burburin lahaa korontada Iran haddii aan dib loo bilaabin maraakiibta. Tallaabo si weyn loogu fasiray isku day lagu dejinayo suuqyada ayuu ku dhawaaqay hakad shan maalmood ah si diblomaasiyaddu fursad u hesho, kadibna Khamiistii ayuu muddadaas ugu daray 10 maalmood oo kale.

Cadaadis gudaha ah ayaa sidoo kale isa soo taraya. Ra’yi ururinno la sameeyey waxay muujinayaan in dagaalku si weyn uga dhex muuqdo mid aan shacabka Mareykanka jeclayn. Inkastoo qeyb weyn oo ka mid ah taageerayaasha Trump ee MAGA ay weli la safan yihiin, haddana taageeradaas way daciifi kartaa haddii saameynta dhaqaale, gaar ahaan qiimaha shidaalka oo sare u kaca, ay sii socoto.

Ra’yi ururin ay Reuters/Ipsos dhammeystirtay Isniintii ayaa muujisay in heerka taageerada Trump ay hoos ugu dhacday 36%, taasoo noqotay tii ugu hooseysay tan iyo markii uu dib ugu laabtay Aqalka Cad. Sida uu sheegay sarkaal sare oo hore uga tirsanaa maamulkiisa, Aqalka Cad wuxuu sii kordhiyey walaaca uu ka qabo saameynta siyaasadeed ee dagaalkan, gaar ahaan iyadoo xildhibaanada Jamhuuriga ay ka welwelsan yihiin doorashooyinka dhexe.

Calaamado muujinaya walaac gudaha xisbiga Jamhuuriga ah ayaa durba soo baxaya. Mike Rogers, oo ah guddoomiyaha Guddiga Adeegyada Hubeysan ee Aqalka Wakiillada, ayaa Khamiistii ku dhaliilay maamulka inuu ku guuldareystay bixinta macluumaad ku filan oo ku saabsan baaxadda ololaha ka dhanka ah Iran. Aqalka Cad ayaa arrintaas si degdeg ah uga jawaabay, isagoo sheegay in Congress-ka marar badan la siiyey warbixinno kahor iyo intii uu dagaalku socday.

Dhanka diblomaasiyadda, xaaladdu weli waa cakiran tahay. Qorshaha 15-ka qodob ah ee Trump wuxuu u egyahay soo-jeedinno ay Iran hore u diidday kahor dagaalka, wuxuuna xambaarsan yahay shuruudo aad u adag in la hirgeliyo, laga bilaabo burburinta barnaamijkeeda nukliyeerka iyo xaddidaadda gantaalladeeda, ilaa ka tagista kooxaha wakiillada u ah iyo in si dhab ah gacanta looga bixiyo marinka Hormuz.

Iran waxay ku tilmaantay qorshahaasi mid aan cadaalad ahayn oo aan waaqici ahayn, inkastoo aysan si buuxda u xirin albaabka xiriirro dadban. Trump ayaa Khamiistii ku adkeystay in Iran ay “baryeyso” heshiis, balse falanqeeyayaashu waxay sheegayaan in hoggaanka Tehran uu aaminsan yahay inay guul sheegan karaan kaliya haddii ay sii noolaadaan oo ay istaagaan.

Diblomaasiyadda waxaa sii adkeeyey dilalka loo geystay mas’uuliyiin sare oo Iranian ah intii lagu jiray duqeymaha wadajirka ah ee Mareykanka iyo Israel, iyadoo qaar kamid ah xilalkaas lagu beddelay dad ka adag kuwii hore. Hoggaanka Iran wuxuu si qoto dheer u aaminsan yahay inaan Trump lagu kalsoonaan karin, gaar ahaan kadib markii uu laba jeer duqeymo qaaday sanadkii tegay xilli wadahadallo ay weli socdeen.

Aqalka Cad wuxuu sheegay in Trump uu weli u furan yahay diblomaasiyad, balse wuxuu uga digay Iran inay wajihi doonto weerarro ka sii daran haddii ay diido inay aqbasho xaqiiqooyinka cusub ee ka dhashay dagaalka.

Saraakiil Israeli ah ayaa si hoose u muujiyey walaac ah in Trump uu bixin karo tanaasulaad xaddidi kara tallaabooyinka militari ee mustaqbalka ee Israel. Xulafada Khaliijka ayaa iyaguna ka cadhoon kara haddii Mareykanku si degdeg ah uga baxo colaadda, isaga oo uga tegaya Iran dhaawacantay balse weli cadowtinimo weyn qabta.

Haatan, Trump wuxuu sii wadaa farriimo is-khilaafsan, marna wuxuu isku dayayaa inuu dejiyo suuqyada, marna wuxuu dirayaa hanjabaado sare u qaadaya qiimaha tamarta.

“Trump wuxuu ku shaqeeyaa calaamado isdiidan,” ayay tiri Laura Blumenfeld oo ka tirsan Johns Hopkins SAIS. “Waa hal nin oo keliya oo isu rogay mashiin gudbinaya jahawareerka dagaalka si uu uga dhigo kuwa ka soo horjeeda kuwo aan isu dheellitirneyn.”

Kismaayo (Caasimada Online) – Madaxweynaha maamulka Jubbaland, Axmed Maxamed Islaam (Axmed Madoob) oo warsaxaafadeed soo saaray ayaa ka hadlay doorashadii maanta ka dhacday magaalada Baydhaba, taas oo mar kale dib loogu soo doortay madaxweyne Cabdicasiis Xasan Maxamed (Lafta-gareen), isaga oo u hambalyeeyay dhiggiisa Koonfur Galbeed Soomaaliya.

Axmed Madoobe ayaa doorasho caddaalad ah ku tilmaamay midii maanta lagu soo doortay Laftagareen, wuxuuna sheegay inuu garab taaganyahay.

Sidoo kale Axmed Madoobe ayaa Alle uga baryay inuu la garab galo mas’uuliyadda culus ee ay qaadeen isaga iyo guddoonka Baarlamaanka, isla markaana ku asturo xil gudasho hufan, caddaalad iyo horumar ay gaarsiiyaan shacabka Koonfur Galbeed.

Waxaa goor sii horeysay dib u doorashada Cabdicasiis Lafta-gareen iyaguna soo dhaweeyay xubnaha mucaaradka oo garab istaag deg-deg ah u muujiyay, waxayna tilmaameen in ay meesha ka saartay hubanti la’aantii iyo xaaladdii taagneyd.

Lafta-gareen ayaa noqonaya madaxweynihii labaad ee qabsaday doorasho ay diidan tahay dowladda dhexe, waxaana uga horreeyay Axmed Madoobe oo illaa iyo hadda dagaal siyaasadeed kula jira madaxweyne Xasan Sheekh.

Si kastaba, Arrimahan ayaa uga sii daraya xiisadda ka taagan Koonfur Galbeed, maadaama ay dhaq-dhaqaaqyo wadaan mucaaradka oo isku sii fidinayo degmooyin iyo deegaanno muhiim ah oo ka tirsan maamulkaasi.

Ciidamada dowladda iyo kuwa Badbaada Koonfur Galbeed ayaa hadda lasoo warinayaa in qaarkood ay kasoo dhaqaaqeen magaaladaas, iyaga oo kusoo jeeda aagga Baydhaba, si ay u uga hortegaan qorshaha Lafta-gareen.

Dagaal ayaa sidoo kale laga cabsi qabaa, maadaama dhankooda ciidanka Lafta-gareen ay isku ballaariyeen magaalada Baydhaba iyo bannaankeeda.

Baydhaba (Caasimada Online) – Wasiirka dekadaha iyo gaadiidka badda Soomaaliya Cabdulqaadir Maxamed Nuur (Jaamac) oo kamid ah xubnaha kasoo jeeda Koonfur Galbeed ayaa si adag uga hadlay doorashadii maanta ka dhacday magaalada Baydhaba ee mar kale dib loogu doortay Cabdicasiis Lafta-gareen.

Wasiirka ayaa ka horyimi dib u doorashada madaxweyne Cabdicasiis Lafta-gareen, wuxuuna sheegay in aanu madaxweyne ku noqon karin wixii maanta dhacay.

“Fuleysanaa Duqa, Nin walba intuu qol isku xiro haduu Madaxweyne noqon karo yaaba Madaxweyne la’aan ahaan lahaa! Diidney” ayuu qoraal uu soo saaray ku yiri Jaamac.

Sidoo kale, Wasiirka ayaa eedeyn culus dusha u saaray madaxweynihii hore ee dalka Maxamed Cabdullahi Maxamed (Farmaajo) oo taageero u muujiyay Lafta-gareen, wuxuuna tilmaamay in uu meel uga dhacay waddaniyada.

“Farmaajo ayaa wadani ah oo Shacab iyo dimoqraadiyad jecel ha iga harto, horta Duqii qolka dhexdiisa ilaaladiisa asaga iyo gudoon ku sheegiisa 4 saacadood ku doorteen sey sheegeen sow uma hambaliyeyn. Xildhibaano halkaas looguma soo xulaayee yuusan tirin qoraalka, hana loo diiwaan geliyo” ayuu mar kale yiri wasiirku.

Si kastaba, Lafta-gareen ayaa noqday madaxweynihii labaad ee qabsaday doorasho ay diidan tahay dowladda dhexe, waxaana uga horreeyay Axmed Madoobe oo illaa iyo hadda dagaal siyaasadeed kula jira madaxweyne Xasan Sheekh.

Doorashada maanta ka dhacday Baydhaba ayaa uga sii dareysa xiisadda ka taagan Koonfur Galbeed, maadaama ay dhaq-dhaqaaqyo wadaan mucaaradka oo isku sii fidinayo degmooyin iyo deegaanno muhiim ah oo ka tirsan maamulkaasi.

Ciidamada dowladda iyo kuwa Badbaada Koonfur Galbeed ayaa hadda lasoo warinayaa in qaarkood ay kasoo dhaqaaqeen magaaladaas, iyaga oo kusoo jeeda aagga Baydhaba, si ay u uga hortegaan qorshaha Lafta-gareen.

Dagaal ayaa sidoo kale laga cabsi qabaa, maadaama dhankooda ciidanka Lafta-gareen ay isku ballaariyeen magaalada Baydhaba iyo bannaankeeda.

Sanca (Caasimada Online) – Xuutiyiinta Yemen ee Iran taageerto ayaa Sabtidii gantaallo ku weeraray Israa’iil, taasoo noqotay weerarkoodii ugu horreeyay tan iyo markii uu billowday dagaalka Iran, isla markaana sare u qaaday khatarta ah in colaadda gashay toddobaadkeedii shanaad ay ku sii ballaarato guud ahaan gobolka.

Isagoo hadlayay ka hor weerarka, xoghayaha arrimaha dibadda Maraykanka Marco Rubio ayaa sheegay in Maraykanku filayo inuu ku soo gabagabeeyo howlgalka militari toddobaadyo gudahood, balse Xuutiyiinta ayaa sheegay inay sii wadi doonaan howlgalladooda ilaa waxa ay ugu yeereen “gardarrada” ka socota dhammaan jihooyinka ay dhammaato.

Madaxweynaha Iran Masoud Pezeshkian ayaa la hadlay ra’iisul wasaaraha Pakistan Shehbaz Sharif, iyadoo xukuumadda Pakistan ay martigelineyso kulan ay Axadda isugu imaanayaan wasiirrada arrimaha dibadda Turkiga iyo Sacuudiga si loo dejiyo xiisadaha gobolka.

Laakiin iyadoo aan wax ifafaale ah laga arkin horumar diblomaasiyadeed, dagaalka oo ay 28-kii Febraayo ku bilaabeen duqeymo ay Maraykanka iyo Israa’iil ku qaadeen Iran ayaa ku fiday Bariga Dhexe, wuxuuna sababay dhimashada kumannaan qof, halka dhaqaalaha dunidana uu ku dhuftay carqaladdii ugu weynayd abid ee soo wajahda sahayda tamarta caalamka.

Sabtidii, Israa’iil ayaa sheegtay inay qaaday mowjado duqeymo ah oo ka dhacay Tehran, iyadoo beegsaneysay goobo ay milatarigu ku tilmaamay kaabayaal ay leedahay dowladda Iran.

Iran ayaa iyaduna sii wadday weerarradeeda, iyadoo garaacday saldhig ciidan oo ku yaalla Sacuudiga isla markaana dhaawacday 12 askari oo Maraykan ah, kuwaas oo laba ka mid ah ay dhaawacyadoodu culus yihiin.

Heerka awoodda Xuutiyiinta

Weerarka Xuutiyiinta ayaa noqday halis cusub oo khatarteeda leh oo ku wajahan maraakiibta caalamiga ah, kuwaas oo horayba si daran uu u saameeyay xirnaanshaha wax ku oolka ah ee marinka muhiimka ah ee Hormuz, oo ay maraan qiyaastii shan meelood meel shidaalka dunida.

Kooxdan, oo sannadihii dhowaa si joogto ah gantaallo ugu weerareysay Israa’iil, ayaa muujisay inay awood u leedahay inay beegsato goobo aad uga fog Yemen, isla markaana ay carqaladeyso marinnada maraakiibta ee ku hareereysan Jasiiradda Carabta iyo Badda Cas, sidii ay u sameeyeen iyagoo taageeraya kooxda Xamaas ee Gaza kadib 7-dii Oktoobar 2023.

Jimcihii ayay sheegeen inay diyaar u yihiin inay tallaabo qaadaan haddii uu sii socdo waxa ay ugu yeereen xoojinta weerarrada ka dhanka ah Iran iyo “Axis of Resistance” inta uu dagaalku socdo.

Haddii Xuutiyiintu furaan jiid cusub oo colaadda ka mid ah, bartilmaameedka ugu cad wuxuu noqon karaa marin-biyoodka Bab al-Mandab ee ka baxsan xeebaha Yemen, oo ah marin muhiim ah oo maraakiibtu u maraan dhanka Kanaalka Suweys, taasoo sii kordhin karta jahawareerka ganacsiga dunida.

Carqaladahaan ayaa durba ku faafay caalamka, iyagoo sare u qaaday cadaadiska sicir-bararka ee saaran ganacsiyada iyo macaamiisha, oo ay ku jiraan kuwa Maraykanka.

Iyadoo doorashooyinka dhexe ee Maraykanka ay bisha November soo dhow yihiin, dagaalkan oo sii luminaya taageerada shacabka ayaa culeys ku noqday xisbiga Jamhuuriga ee Trump, waxaana muuqata inuu doonayo in si degdeg ah loo soo afjaro.

Isagoo hadlayay Jimcihii kahor weerarka Xuutiyiinta, Rubio wuxuu sheegay in Washington ay “ku socoto jadwalkii loo qorsheeyay ama ka horreyso.” Wuxuu intaas ku daray in la filayo in howlgalka militari lagu soo gabagabeeyo “toddobaadyo, ee aanay ahayn bilo.”

Rubio ayaa sidoo kale u sheegay dhiggiisa dalalka G7 ee ku sugan Faransiiska in dalalka Yurub iyo Aasiya ee ka faa’iideysta ganacsiga mara marinka Hormuz ay tahay inay gacan ka geystaan dadaallada lagu xaqiijinayo isu socodka xorta ah, isagoo sii xoojinaya baaqyo hore uga yimid Trump, kaas oo sheegay in taageero la’aanta xulafada NATO ay saameyn ku yeelan karto isbahaysiga ugu muhiimsan reer galbeedka.

“Mar walba annaga ayaa u taagnaan lahayn iyaga, laakiin hadda, marka la eego ficilladooda, waxaan filayaa in aanan qasab ku ahayn, sow ma aha?” ayuu Trump ka yiri madal maalgashi oo ka dhacday Miami Jimcihii. “Maxaan ugu garab istaagi lahayn iyaga haddii aysan iyaguna noo garab istaageyn? Iyagu na lama jiraan.”

Axdiga aasaasiga ah ee NATO, oo muddo dheer uu hoggaaminayay Maraykanku, wuxuu dhigaya in weerar lagu qaado hal xubin loo arko weerar lagu qaaday dhammaan xubnaha, taasoo waajib ka dhigeysa inay is taageeraan.

Hase yeeshee, xulafada Washington, oo aan lagala tashan ka hor duqeymihii Maraykanka iyo Israa’iil, ayaa si muuqata uga caga jiiday inay ku lug yeeshaan dagaal wali sii xumaan kara haddii Trump go’aansado inuu diro ciidamo dhulka ah si loo furo marinka Hormuz.

Rubio wuxuu sheegay in Maraykanku uu gaari karo ujeeddooyinkiisa isaga oo aan adeegsan ciidamo dhulka ah, balse wuxuu qirtay in qaar ka mid ah ciidamadaas loo dirayo gobolka “si madaxweynaha loo siiyo xulashooyinka ugu badan iyo fursadda ugu badan ee uu xaaladaha isbeddelaya ugu waafajin karo go’aannadiisa.”

Washington ayaa gobolka u dirtay laba cutub oo ka kooban kumannaan Marines ah, iyadoo cutubkii ugu horreeyay la filayo inuu maalmaha soo socda ku gaaro markab weyn oo weerar amphibi ah. Pentagon-ka ayaa sidoo kale la filayaa inuu diro kumannaan askari oo ka tirsan ciidamada cirka ee gaarka ah.

Duqeymo socda xilli Trump doonayo wada-hadal

Iyadoo dagaalku sii socdo isla markaana saameyntiisa dhaqaale ay sii kordheyso, suuqyada maaliyadeed ayaa muujiyay walwal isa soo taraya.

Suuqyada saamiyada ayaa Jimcihii si xooggan hoos ugu dhacay cabsi laga qabo in colaaddu dheeraato, halka qiimaha shidaalka cayrii uu dhaafay $112, taasoo ka badan 50 boqolkiiba koror tan iyo markii uu dagaalku billowday.

Gudaha Maraykanka, halkaas oo Trump uu siyaasiyan uga nugul yahay kororka qiimaha shidaalka, qiimaha diesel-ka ee California ayaa gaaray celcelis rikoor ah oo dhan $7.17 halkii gallon, sida ay sheegtay hay’adda American Automobile Association.

Trump ayaa ku hanjabay inuu beegsan doono xarumaha korontada Iran iyo kaabayaal kale oo tamareed haddii Iran aysan furin marinka Hormuz, taasoo noqon karta sare u kac halis ah oo horseedi kara weerarro la mid ah oo Iran ku qaaddo xulafada Washington ee Khaliijka. Hase yeeshee, wuxuu kordhiyay waqtigii kama dambaysta ahaa ee uu toddobaadkan u qabtay Iran, isaga oo siiyay 10 maalmood oo dheeraad ah si ay uga jawaabto.

Qoraal uu ku daabacay barta X oo ku qornaa Af-Ingiriisi, madaxweynaha Iran Pezeshkian ayaa sheegay in dalkiisu “si adag uga aargudan doono haddii la beegsado kaabayaashiisa ama xarumihiisa dhaqaale.”

“Dalalka gobolka waxaan leenahay: haddii aad rabtaan horumar iyo amni, ha u oggolaanina cadowgeenna inay dagaalka ka maamulaan dhulkiinna,” ayuu yiri.

Pakistan, Masar iyo Turkiga ayaa gudbinayay fariimo u kala socda dhinacyada dagaallamaya, inkastoo Tehran ay marar badan ku adkeysatay in aysan wax wada-xaajood ah la gelin Washington. Laba qof oo xog-ogaal u ah dadaallada qarsoodiga ah ayaa shaki ka muujiyay in wada-hadallo toos ah ay dhawaan dhici doonaan.

Iyadoo dagaalku galay toddobaadkiisii shanaad, Imaaraadka Carabta iyo Baxreyn ayaa sheegay in waaberigii Sabtida ay la kulmeen weerarro gantaallo ah, iyadoo shan qof ay ku dhaawacmeen dabna laga soo sheegay kadib markii gantaal lagu qabtay meel u dhow dekedda Khalifa ee Abu Dhabi, oo ka mid ah dekedaha ugu waaweyn ee konteenarada biyaha qoto dheer ee Khaliijka.

Garoonka diyaaradaha caalamiga ah ee Kuwait ayaa sidoo kale lagu weeraray diyaarado aan duuliye lahayn oo dhowr ah, kuwaas oo dhaawac weyn gaarsiiyay nidaamka raadaarka, sida ay Sabtidii sheegtay wakaaladda wararka dowladda ee KUNA.

Ugu yaraan shan qof ayaa la dilay toddobana waa la dhaawacay kadib weerar Maraykan iyo Israa’iil ay ku qaadeen guri ku yaalla magaalada Zanjan ee waqooyi-galbeed Iran, sida ay warbaahinta Iran sheegtay waaberigii Sabtida. Jaamacadda Iran University of Science and Technology ee Tehran ayaa sidoo kale la duqeeyay, sida ay wararku sheegeen.

Muqdisho (Caasimada Online) – Warsaxaafadeed kasoo baxay wasaaradda arrimaha gudaha Soomaaliya ayaa waxaa lagu diiday doorashadii deg-degga ahayd ee maanta ka dhacday magaalada Baydhaba, taas oo dib loogu doortay madaxweyne Cabdicasiis Lafta-gareen iyo guddoomiyaha Baarlamaanka, Cali Saciid Fiqi.

Wasaaradda arrimaha gudaha Soomaaliya ayaa sheegtay in doorashadaas ay ka hor imaaneyso dhammaan heshiisyadii Golaha Wadatashiga Qaranka, xeerarka doorashada iyo dastuurka dalka, isla markaana aan ka tarjumayn rabitaanka shacabka Koonfur Galbeed.

Sidoo kale, waxa ay dowladda dhexe sheegtay in aysan aqbali doonin natiijada doorashadaas iyo hannaan kasta oo sharci darro ah oo lagu daboolay magac doorasho.

“Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay caddeyneysaa in aan la aqbali karin hannaan kasta oo sharci-darro, qasab, iyo musuq siyaasadeed ku saleysan, laguna daboolay magac doorasho” ayaa lagu yiri nuqul kamid ah bayaanka.

Hoos ka akhriso warsaxaafadeedka oo dhammaystiran;-

Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay si adag u cambaareyneysaa is doorashada sharci darrada ah ee maanta lagu qabtay magaalada Baydhaba, taas oo dhab ahaan fal sharci-darro ah iyo is-magacaabid hore loo sii qorsheeyey,  kana hor imaanaya dhamaan heshiisyadii Golaha Wadatashiga Qaranka, xeerarka doorashada iyo dastuurka dalka, isla markaana aan ka tarjumayn rabitaanka shacabka Koonfur Galbeed.

Waxa si cad u muuqata in waxa dhacay aanu ahayn doorasho xalaal ah, balse ay tahay isku day qaawan oo lagu marin-habaabinayo hannaanka dimuqraadiyadeed, laguna meel-marinaayo natiijo hore loo sii go’aamiyey. Habraac 24 saacadood gudahood lagu soo afjaray, oo ka fog hufnaan, tartan xor ah, iyo sharciyad, looma aqoonsan karo doorasho waafaqsan dastuurka iyo nidaamka dowladnimo ee dalka.

Tallaabadan sharci darada ah waxay si toos ah uga hor imaanaysaa mabaadi’da sharciyeed ee hagaya  geedi socodka dowlad dhiska dalka. Sidoo kale, waxay sii xoojineysaa tabashooyinkii mudada dheer ka jiray Koonfur Galbeed, waxayna dhaawaceysaa dadaalada, dib-u-heshiisiinta iyo dimuqraadiyeynta dalka.

Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay caddeyneysaa in aan la aqbali karin hannaan kasta oo sharci-darro, qasab, iyo musuq siyaasadeed ku saleysan, laguna daboolay magac doorasho.

Hoggaan sharciyaddiisu sugan tahay waxa keliya oo uu ka iman karaa rabitaanka shacabka oo lagu muujiyo hannaan xor ah, hufan, xalaal ah, loona wada siman yahay.

Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay mar kale adkeynaysaa sida ay uga go’an tahay difaaca dastuurka, ilaalinta nidaamka federaalka, iyo hirgelinta doorashooyin xor, xalaal, hufan, kana tarjumaya rabitaanka dhabta ah ee shacabka Soomaaliyeed.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud ayaa maanta si rasmi ah xarigga uga jaray, waddada laamiga ah ee isku xirta Isgoysyada Dabka iyo Bakaaraha ee magaalada Muqdisho, taasi oo uu hirgaliyay maamulka Gobolka Benaadir.

Xasan Sheekh oo ka hadlay munaasabadda xarig jarka ayaa tilmaamay in dhismaha waddadaan ay astaan u tahay dib u soo kabashada iyo horumarka muuqda ee ay ku tallaabsatay Caasimaddu, gaar ahaan dhinacyada amniga, dimuquraadiyadda iyo kaabayaasha dhaqaalaha.

Sidoo kale, wuxuu ku boggaadiyay Maamulka Gobolka Benaadir tallaabada dhaxal reebka ah ee shacabka dib loogu celiyay Canshuurtii laga qaaday.

Dhanka kale, Madaxweynaha ayaa carrabka ku adkeeyey in Soomaaliya ay si dhab ah ugu tallaabsaneyso hirgelinta nidaam dimuqraadi ah oo ku dhisan doorasho qof iyo cod ah, isaga oo siyaasiyiinta hanka leh iyo daneeyaasha kalaba ku booriyay in ay doorkooda ka qaataan hirgalinta himmiladaasi Qaran.

“Hadafkeennu waa in siyaasadda la nidaamiyo oo talada dib loogu celiyo shacabka, suurta galma’ahan in shaqsi ama shaqsiyaad kooban ay go’aan ka gaaraan masiirka Malaayiinta Soomaaliyeed. Doorasho waa Qof iyo Cod ee halloo diyaar garoobo”” ayuu yiri madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Ugu dambeyn, Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa ugu baaqay ganacsada Soomaaliyeed in ay xoogga saaraan tacabka beeraha iyo warshadaha, si looga maarmo ku tiirsanaanta waxyaabaha dalka dibaddiisa laga soo dhoofiyo.

Horay ayuu madaxweynuhu amar ugu bixiyay in si deg-deg ah loo dhiso waddadan, kadib farriin uu u diray guddoomiye Muungaab oo sidaas ku howlgalay.

“Kaabe shaqada kuu taalo waa tan ayuu igu yiri inta Video ii soo diray madaxweynuhu, aniguna waxaan amray in la dhaqaajiyo wadadan” ayu yiri duqa Muqdisho oo hadal kooban ka jeediyay munaasabadda.

Hoos ka daawo sawirrada:-

Baydhaba (Caasimada Online) – Fal-celin aan caadi ahayn ayaa ka dhalatay dib u doorashada madaxweynaha Koonfur Galbeed Soomaaliya, Cabdicasiis Xasan Maxamed (Lafta-gareen) oo maanta xildhibaannada maamulkaas ay ku doorteen Baydhaba, isaga oo helay 66 cod, sida uu shaaciyay guddiga doorashada.

Xubnaha mucaaradka Soomaaliya ayaa si weyn usoo dhaweeyay doorashadan, iyaga oo taageero u muujiyay Cabdicasiis Lafta-gareen oo xilligan dagaal siyaasadeed oo culus ay kula jirto Dowladda Federaalka ah ee Soomaaliya.

Madaxweynihii hore ee dalka Maxamed Cabdullahi Maxamed (Farmaajo) oo warsaxaafadeed soo saaray ayaa u hambalyeeyay Lafta-gareen, wuxuuna ugu baaqay inuuu sii dardargeliyo shaqooyinka horyaallo ee maamulkaasi.

“Hambalyo iyo duco ayaan u dirayaa Madaxweynaha dib loo doortay ee Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed Mudane Cabdicasiis Xasan Maxamed. Hoggaanka la doortay ee Koonfur Galbeed waxaa hortaalla dardar-gelinta dib u heshiisiinta dadka Koonfur Galbeed, dhammaystirka xoreynta deegaannada ku jira gacanta argagixisada iyo horumarinta adeegyada aasaasiga ah ee dadweynaha” ayuu qoraalkiisa ku yiri Maxamed Cabdullahi Farmaajo.

Sidoo kale, madaxweynihii hore ee dowladdii KMG ka ahayd Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa isna bogaadiyay doorashada Koonfur Galbeed ee maanta lagu soo doortay madaxweynaha iyo guddoomiyaha Baarlamaanka maamulka, isaga oo sheegay in doorashadan ay meesha ka saareydo xaaladdii taagneyd.

“Waxaan u hambalyeynayaa madaxda dib loo doortay ee dowlad goboleedka Koonfur Galbeed, Mudane Madaxweyne Cabdicasis Maxamed Xasan (Laftagareen) iyo guddoomiyaha golaha wakiillada KGS Mudane Dr. Cali Saciid Fiqi. Doorashada KGS waxay meesha ka saartay hubanti la’aantii siyaaasadeed ee hay’addaha maamulka, waxaana sidoo kale ugu baaqayaa maamullada kale ee muddo xileedkoodu dhammaaday inay si deg-deg ah u qabtaan doorashooyinka heer Dowlad Goboleed si looga baxo firaaqa maamul, loogan hortago xasillooni darro baahsan oo saameyn ku yeelan karta amniga Qaranka” ayuu isna yiri madaxweyne Sheekh Shariif Sheekh Axmed.

Dhankiisa Ra’iisul wasaarihii hore Xasan Cali Khayre ayaa yir “Waxaan hambalyo u dirayaa Madaxweyne Cabdicasiis Xasan Maxamed iyo Guddoomiye Cali Siciid Fiqi oo mar kale loo doortay hoggaanka Dowlad-Goboleedka Koonfur-Galbeed. Waxaan sidoo kale madaxda dolwad-goboleedyada Galmudug iyo Hirshabeelle ugu baaqayaa in ay degdeg u qabtaan doorashooyinka dowlad-goboleedyada, si waafaqsan dastuurka dalka iyo dolwad-goboleedyada”

Fahad Yaasin oo ah agaasimihii hore ee Hay’adda NISA ayaa isaguna hambalyeeyay doorashada Koonfur Galbeed, wuxuuna u rajeeyay madaxda dib loo doorto inuu Alle u fududeeyo mas’uuliyadda culus ee loo igmaday.

“Hambalyo Guddoonka Golaha Wakiilada oo uu ugu horreeyo Dr. Cali Saciid Faqi iyo Madaxweynaha la doortay ee Koonfur Galbeed Soomaaliya Mudane Cabdicasiis Xasan Maxamed (Laftagareen). Alle ha idinku asturo xilka culus ee aad u dhaarateen” ayuu yiri Fahad.

Cabdiraxmaan Cabdishakuur Warsame ayaa isaguna hambalyo kadib ugu baaqay hoggaanka Koonfur Galbeed Soomaaliya in ay mudnaanta siiyaan wadahadal, soo celinta kalsoonida shacabka

“Waxaan hambalyo u dirayaa Madaxweynaha iyo guddoomiyaha Baarlamaanka Koonfur Galbeed. Waxaa ugu baaqayaa in ay mudnaanta siiyaan wadahadal, soo celinta kalsoonida shacabka, iyo u hoggaansanaanta hannaan loo dhan yahay oo lagu xaqiijinayo nabad iyo xasilooni” Xildhibaanku.

Baydhaba (Caasimada Online) – Madaxweynaha Koonfur Galbeed, Mudane Cabdicasiis Xasan Maxamed (Lafta-gareen) ayaa goordhow dib loogu doortay xilka madaxweynaha maamulkaas, kadib doorasho deg-deg ahayd oo maanta ka dhacday gudaha magaalada Baydhaba ee xarunta gobolka Baay.

Xildhibaannada cusub ee Baarlamaanka saddexaad ee Koonfur Galbeed oo xalay la shaaciyay liiskooda ayaa mar kale dib u doortay Lafta-gareen, waxaana la tartamay Cabdulaahi Xaaji Xasan oo ahaa malxiis uu keensaday.

Guddiga doorashada oo shaaciyay natiijada ayaa sheegay in Cabdicasiis Lafta-gareen uu helay 66 cod, sidaasna uu ku noqonayo mar kale madaxweynaha Koonfur Galbeed Soomaaliya.

Sidoo kale Xildhibaannada cusub ee Koonfur Galbeed ayaa goor siihorreysay oo maanta ah guddoomiyaha cusub ee Baarlamaanka saddexaad ee Koonfur Galbeed dib ugu doortay Cali Siciid Fiqi, sida ay shaacisay warbaahinta ku hadasha afka maamulka Lafta-gareen.

Shamsa Maxamed Yarow ayaa iyana loo doortay guddoomiye ku xigeenka labaada, kadib markii ay ka guuleysatay Jamaala Axmed Xuseen, sida uu sheegay guddoonka doorashooyinka maamulka Koonfur Galbeed.

Arrimahan ayaa imaanaya, iyadoo mucaaradka Koonfur Galbeed iyo dowladda dhexe ay diidan yihiin doorashadan, kuwaas oo haatan dhaq-dhaqaaq culus ka wada degmada Buurhakaba ee gobolka Baay.

Ciidamada dowladda iyo kuwa Badbaada Koonfur Galbeed ayaa hadda lasoo warinayaa in qaarkood ay kasoo dhaqaaqeen magaaladaas, iyaga oo kusoo jeeda aagga Baydhaba, si ay u uga hortegaan qorshaha Lafta-gareen.

Buurhakaba (Caasimada Online) -Wararka naga soo gaaraya gobolka Baay ayaa sheegaya in saacadihii ugu dambeeyay ay ciidamadii ugu badnaa gaareen degmada Buurhakaba oo uu haatan ka socdo dhaq-dhaqaaq ka dhan ah maamulka Lafta-gareen, kaas oo ay wadaan mucaaradka maamulkaas iyo DFS.

Ciidamada gaaray Buurhakaba oo wata gaadiidka gaashaaman ayaa ka baxay gobolka Shabeellaha Hoose, waxaana xalay si weyn loogu soo dhaweeyay halkaasi.

Muuqaallo si weyn loogu baahiyay baraha bulshada ayaa muujinayo gaadiid fara badan iyo ciidamo hubeysan oo gudaha usii galaya Buurhakaba, waxayna ku biirayaan ciidamada mucaaradka ee horay u joogay gudaha magaaladaasi.

Ilo wareedyo xilkas ah ayaa innoo sheegay in kooxda ku sugan Buurhakaba ay isku diyaarineyso inay dhowr jiho ka weerarto magaalada Baydhaba, iyadoo qorshuhu yahay baajinta doorashada uu haatan qaban qaabinayo Cabdicasiis Lafta-gareen.

Dhinaca kale, madaxweyne Lafta-gareen ayaa sii wata qorshihiisa, iyada oo xalay la shaaciyay liiska xildhibaannada cusub ee Baaramaanka saddexaad ee Koofur Galbeed, waxaana kadib la guda geli doonaa doorashada madaxweynaha.

Waxaa kale oo uu Lafta-gareen diyaarsaday ciidamo dheeraad ah oo shalay lagu sii daadiyay xaafadaha iyo bannaanka Baydhaba, si ay u xaqiijiyaan amniga, ugana hortegaan haddii weerar lagu soo qaado magaaladaasi.

Dhaq-dhaqaaqyadan ayaa uga sii daraya xiisadda u dhexeysa Dowladda Soomaaliya iyo Koonfur Galbeed, taas oo salka ku haysa muranka ka dhashay hannaanka doorashooyinka, kadib markii u heshiiskii ka baxay Lafta-gareen.

Xaaladda ayaa haatan u muuqata mid faraha kasii baxaysa, waxaana laga cabsi qabaa in labada dhinac ay is farasaaraan oo ay qarxaan dagaallo culus.

Baydhaba (Caasimada Online) – Magaalada Baydhaba ee xarunta gobolka Baay waxaa maanta si rasmi ah uga bilaabatay doorashada guud ee hogaanka Koonfur Galbeed, xilli ay weli diidan tahay Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Xildhibaannada cusub ee xalay la shaaciyay ayaa maanta guddoomiyaha cusub ee Baarlamaanka saddexaad ee Koonfur Galbeed dib ugu doortay Cali Siciid Fiqi, sida ay shaacisay warbaahinta ku hadasha afka maamulka Lafta-gareen.

Sidoo kale, Shamsa Maxamed Yarow ayaa iyana loo doortay guddoomiye ku xigeenka labaada, kadib markii ay ka guuleysatay Jamaala Axmed Xuseen, sida uu sheegay guddoonka doorashooyinka maamulka Koonfur Galbeed.

Dhanka kale, guddiga oo jadwal cusub soo saaray ayaa muddeeyay xilliga ay dhaceyso doorashada madaxweynaha, waxaana la qorsheeyay in la dadajiyo, lana qabto 28-ka illaa 30-ka bishaan Maarso, sida ku cad jadwalka soo baxay.

Cabdicasiis Lafta-gareen ayaa qorshihiisa yahay inuu dib ugu fariisto kursiga madaxweynaha, wuxuuna goordhow qaatay shahaadada musharraxnimo, isaga oo wata malxiis siyaasadeed, sida ay muujiyanaa sawirada la baahiyay ee guddiga.

Arrimahan ayaa imanaya, iyadoo mucaaradka Koonfur Galbeed iyo dowladda dhexe ay diidan yihiin doorashadan, kuwaas oo haatan dhaq-dhaqaaq culus ka wada degmada Buurhakaba ee gobolka Baay.

Ciidamada dowladda iyo kuwa Badbaada Koonfur Galbeed ayaa hadda lasoo warinayo in qaarkood ay kasoo dhaqaaqeen magaaladaas, iyaga oo kusoo jeeda aagga Baydhaba, si ay u baajiyaan doorashada deg-degga ah ee uu ku howlan yahay Lafta-gareen.

Dhaq-dhaqaaqyadan ayaa uga sii daraya xiisadda u dhexeysa Dowladda Soomaaliya iyo Koonfur Galbeed, taas oo salka ku haysa muranka ka dhashay hannaanka doorashooyinka, kadib markii u heshiiskii ka baxay Lafta-gareen.

Xaaladda ayaa haatan u muuqata mid faraha kasii baxaysa, waxaana laga cabsi qabaa in labada dhinac ay is farasaaraan oo ay qarxaan dagaallo culus.

Doolow (Caasimada Online) – Hay’adaha gargaarka ayaa ka digay in carqaladaha ka dhashay dagaalka Iiraan iyo yaraanta maalgelinta ay sii xumeeyeen xaaladda macluusha ka jirta koonfurta Soomaaliya, halkaas oo kumannaan qoys oo barakacayaal ah ay la tacaalayaan badbaadinta noloshooda kaddib markii abaartu ay baabi’isay dalagyadoodii iyo xoolahoodii.

UNICEF ayaa sheegtay in dagaalka Bariga Dhexe uu hakad geliyay gaarsiinta sahayda naf-badbaadinta ah ee loo waday Soomaaliya, isla markaana uu sare u qaaday kharashaadka gaadiidka, taasoo keentay cabsi laga qabo in gargaar cunto iyo dawooyin ah uusan waqtigiisa ku gaari doonin bulshada nugul.

Hay’addu waxay sheegtay in sahay qiimaheedu gaarayo 15.7 milyan oo dollar, oo ay ku jiraan cuntooyinka daaweynta nafaqo-darrada, tallaallo iyo shabaqyadaa kaneecada, ay hadda ku jiraan safar ama loo diyaarinayo in Soomaaliya la keeno, balse keenistooda ay wajahday hubanti la’aan cusub.

Agaasimaha guud ee UNICEF, Catherine Russell, oo Arbacadii booqatay degmada Doolow, ayaa sheegtay in dagaalka Iran uu si weyn u saameeyay howlihii gargaarka ee hay’addu ka waday Soomaaliya.

“Waxay ka dhigan tahay in sahaydu aysan noogu soo geli karin si sahlan, isla markaana qiimaha shidaalku aad u sarreeyo,” ayay tiri Russell. “Waa dhibaato kale oo aan isku dayeyno inaan la tacaalno, waxaana ay ka dhigan tahay in carruur badan ay sii dhibtoon doonaan.”

UNICEF ayaa sheegtay in qiimaha gaadiidka uu kordhi karo boqolkiiba 30 ilaa 60, halka waddooyinka qaarna uu xitaa labalaabmi karo, maadaama dib-u-leexinta maraakiibta iyo saxmadda dekeduhu ay dib u dhac ku keenayaan sahayda.

Digniintan ayaa imaneysa xilli Soomaaliya ay wajaheyso abaar sii xoogeysaneysa, kaddib afar xilli-roobaad oo xiriir ah oo roobabku ka baaqdeen deegaanno badan, taasoo qoysas badan ku khasabtay inay ka soo barakacaan miyiga una soo gudbaan xeryaha sida Ladan ee ku yaalla duleedka Doolow ee gobolka Gedo.

Dhinaca kale, hay’adaha gargaarka ayaa sheegay in in ka badan 400 xarumood oo caafimaad iyo nafaqo ah ay xirmeen sannadkii la soo dhaafay guud ahaan Soomaaliya, sababo la xiriira inta badan dhimista maalgelintii Mareykanka, taasoo ka dhigtay bulshooyin badan kuwo aan helin adeegyo aasaasi ah.

Russell ayaa sheegtay in isku darka carqaladaha sahayda, kororka kharashaadka iyo xiritaanka xarumaha caafimaadka ay carruurta ku riixeen heer aad halis u ah.

“Waxaan arkeynaa carruur durba qarka u saaran geeri iyo xaalad aad u daran,” ayay tiri.

Bishii hore, dowladda Soomaaliya ayaa ka digtay in ku dhowaad 6.5 milyan oo qof oo ka mid ah dadka dalka ay wajahayaan cunto yari aad u daran, maadaama abaarta, colaadaha iyo hoos u dhaca gargaarka caalamiga ah ay sii xoojiyeen xaaladda bani’aadannimo.

Warbixin ay soo saartay hay’adda caalamiga ah ee IPC, oo la socota heerarka sugnaanta cuntada, ayaa qiyaastay in 1.84 milyan oo carruur Soomaaliyeed ah oo ka yar shan jir ay la kulmi doonaan nafaqo-darro ba’an inta lagu jiro sanadkan 2026.

Xerada Ladan, oo hoy u ah ku dhowaad 4,500 qoys, ayaa waxaa ka muuqda aqallo ka sameysan bacaha iyo marooyinka duugga ah oo qorraxda kulul hoosteeda lagu dhisay ulo iyo geedo qodxo leh.

“Waxaan rabnaa oo keliya in carruurteenna ay noolaadaan,” ayay tiri Shamso Nuur Xuseen, oo 20 jir ah, carmalna ah, lehna saddex carruur ah. Waxay sheegtay inay ka soo barakacday deegaankeeda gobolka Bakool kaddib markii ay wayday dhammaan xoolihii ay dhaqan jirtay.

“Tan iyo saaka waxaan haysannay oo keliya shaah madow,” ayay tiri.

Isbitaalka Doolow, shaqaalaha caafimaadka ayaa sheegay in xaaladda carruurta nafaqo-darrada la keenayo ay ka sii dareyso maalinba maalinta ka dambeysa.

Libaan Rooble, oo ah isku-duwaha barnaamijka nafaqada ee isbitaalka, ayaa sheegay in xaruntu horey u qaabili jirtay carruur qaba xaalado dhexdhexaad ah, balse hadda ay imaanayaan carruur xaaladdoodu aad u liidato.

“Hadda waxaan heleynaa carruur ku sugan xaalad aad u halis ah, oo aad u tabar daran, nafaqo-darro daran qabta, mararka qaarna laf iyo maqaarka isu beddelay,” ayuu yiri.

Rooble ayaa sheegay in sahayda hadda taal isbitaalka ee lagu daweeyo carruurta nafaqo-darradu hayso ay ku filan tahay oo keliya illaa bartamaha bisha April ama dhammaadkeeda.

“Haddii aysan sahay cusub imaan, carruur badan ayaa sii liici doona, qaarna way dhiman karaan,” ayuu yiri.

Xarunta nafaqada ee Ladan, shaqaalaha caafimaadka ayaa wali miisaamaya carruurta isla markaana siinaya cunto daaweyn ah oo loos ku saleysan, taasoo loo adeegsado in lagu xasiliyo carruurta nafaqo-darradu saameysay.

Kalkaaliye Abdimajid Aadan Xuseen ayaa sheegay in daaweyntan ay tahay mid muhiim u ah badbaadinta carruurta, maadaama jirradooda tabarta daran ay uga sii nugleynayaan cudurro kale.

“Jirkooda daciifay wuxuu u fududeeyaa oof-wareen, shuban iyo cudurro kale,” ayuu yiri.

Mas’uuliyiinta bulshada ee xerada ayaa sheegay in taageeradii bani’aadannimo ay si weyn hoos ugu dhacday.

“Waxaan horay gargaar uga heli jirnay hay’adaha samafalka, balse taas waxay joogsatay bishii September 2025,” ayuu yiri guddoomiye ku xigeenka xerada Ladan, Cabdifataax Maxamed Cismaan.

“Taageerada yar ee hadda na soo gaarta waxay u badan tahay cuntooyinka daaweynta ee carruurta nafaqo-darrada qabta.”

Soomaaliya ayaa wajahaysa xaaladdan bani’aadannimo iyadoo isla markaasna ku jirta dagaal dheer oo ay kula jirto kooxda Al-Shabaab, taasoo sii adkeysay gaarsiinta gargaarka deegaanno badan kana dhigtay xaaladda mid ka sii adag.

Doolow iyo deegaannada ku xeeran, qoysaska barakacay waxay sheegeen in walaacooda ugu weyn uu yahay sidii ay nolol ugu heli lahaayeen carruurtooda, xilli cunnada ay sii yaraaneyso, sahayduna ay noqotay mid aan la hubin.