Islamabad (Caasimada Online) – Dowladda Pakistan ayaa shaacisay in ay wafdi heer sare ah u soo dirayso magaalada Muqdisho, si ay wada-hadallo ula yeelato Dowladda Federaalka Soomaaliya, kuwaas oo ku saabsan sii daynta shaqaale u dhashay Pakistan oo afduub loo haysto.

Shaqaalahaas Pakistani ah ayaa la sheegay in lagu haysto markab ganacsi oo ay la wareegeen kooxo burcad-badeed Soomaali ah, xilli uu marayay biyaha Gacanka Cadmeed, sida ay sheegeen ilo diblomaasiyadeed.

Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Pakistan, Tahir Hussain Andrabi ayaa xaqiijiyay in Islamabad ay si joogto ah ula xiriirayso mas’uuliyiinta Soomaaliya, si xal waara looga gaaro xaaladda adag ee shaqaalahaasi ku sugan yihiin.

Andrabi ayaa intaa ku daray in Safaaradda Pakistan ee Soomaaliya iyo Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee dalkiisa ay si dhow ula socdaan horumarka kiiskan, isla markaana dadaallo diblomaasiyadeed ay socdaan.

Sidoo kale, wuxuu tilmaamay in wafdiga la filayo in uu dhowaan tago Muqdisho, si uu kulan toos ah ula yeesho hay’adaha dowladda Soomaaliya ee ay khuseyso arrintani.

Wuxuu xusay in inkastoo aan weli la gaarin natiijo degdeg ah oo la xiriirta sii deynta shaqaalaha, haddana ay jiraan isfahan iyo horumar ku saabsan wada-hadallada socda ee labada dhinac.

Dhanka kale, warka ka soo baxay Dowladda Pakistan ayaa yimid xilli ay burcad-badeedda haysta markabka la afduubay ay dalbadeen in ay si toos ah ula hadlaan wakiillo ka socda dowladda Pakistan.

Ilo ku dhow kooxaha burcad-badeedda ayaa sheegay in markabka lagu magacaabo “Honor 25” ay saaran yihiin shaqaale gaaraya 17 qof, kuwaas oo ay ku jiraan 10 muwaadiniin Pakistani ah.

Shaqaalahan ayaa lagu haystaa tan iyo markii markabka la afduubay 21-kii bishii Abriil, iyadoo xaaladdooda ay weli tahay mid aan la hubin.

Dhanka kale, qoysaska shaqaalaha la haysto ayaa wajahaya walwal iyo cabsi sii kordhaysa, iyagoo ku jira sugitaan adag oo ku saabsan badbaadada ehelkooda.

Dadaallada diblomaasiyadeed ee socda ayaa la filayaa in ay door ka qaataan xal u helidda xiisaddan, inkastoo xaaladdu weli tahay mid cakiran oo u baahan wadahadallo dheeraad ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Dowladda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa amar ku bixiyay in si kumeel gaar ah loo joojiyo howlaha burburinta iyo baneynta dhulka danta guud ee maalmihii lasoo dhaafay ka socday qeybo kamid ah magaalada Muqdisho.

Go’aankan ayaa yimid kadib cabashooyin isa soo tarayay oo kasoo baxay qaar kamid ah dadka deganaa goobaha laga waday howlaha baneynta, kuwaas oo sheegay in saameyn xooggan ay ku yeesheen tallaabooyinkaasi.

Afhayeenka Maamulka Gobolka Banaadir, Saalax Xasan Cumar oo la hadlay warbaahinta ayaa xaqiijiyay in amarka joojinta uu si toos ah uga yimid Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, isla markaana loo soo marsiiyay Guddoomiyaha Gobolka Banaadir.

“Iyadoo la raacayo amarka Madaxweynaha Jamhuuriyadda iyo kan Guddoomiyaha Gobolka Banaadir, waxaa gabi ahaanba la joojiyay howlaha baneynta iyo dib u habeynta dhulka danta guud ee maalmihii lasoo dhaafay ka socday caasimadda Muqdisho,” ayuu yiri Afhayeenka.

Waxa uu sidoo kale sheegay in maamulka gobolka iyo dowladda federaalka ay dib u eegis ku sameyn doonaan qorshayaasha la xiriira dhulka danta guud, si loo helo hannaan waafaqsan sharciga iyo danaha bulshada.

Sidoo kale, dowladda ayaa magacawday guddi isugu jira khubaro iyo qeybaha kala duwan ee bulshada, kuwaas oo loo xil saaray inay kasoo talo bixiyaan qaabka ugu habboon ee loo maareyn karo dhulka danta guud.

Guddigan ayaa la filayaa inay soo diyaariyaan talooyin ku saabsan sida loo ilaalin karo dhulka dowladda, iyadoo aan lagu xad-gudbeyn xuquuqda dadka shacabka ah ee ku nool goobahaasi.

Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo maamulka gobolka Banaadir ayaa dhankooda ballan-qaaday in dadka laga barakiciyay goobaha la burburiyay loo sameyn doono qorshe dib u dejin ah, isla markaana la siin doono dhul iyo adeegyo aasaasi ah.

Go’aankan cusub ayaa kusoo aadaya xilli siyaasiyiinta mucaaradka ay wadaan qaban-qaabada dibadbax weyn oo looga soo horjeedo dowladda, isla markaana ay shacabka la barakiciyay ugu baaqeen inay muujiyaan dareenkooda, kana soo horjeestaan waxa ay ku tilmaameen dhul-boobka ka socda caasimadda.

Xalay, dagaal xooggan oo la xiriira xiisadda dhulka ayaa degmada Deyniile ku dhexmaray ciidamo ka tirsan kuwa dowladda federaalka iyo shacab careysan, kaas oo ay si adag u cambaareeyeen mucaaradka.

Iska hor-imaadkaas oo ka dhacay xaafadda Warlaliska ee degmada Deyniile ee magaalada Muqdisho ayaa salka ku hayay howlaha baneynta dhulka danta guud ee dowladda federaalka Soomaaliya ka waddo caasimadda.

Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Shariif Sheekh Axmed, ahna hoggaamiyaha Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed, ayaa dhacdadaasi ku tilmaamay fal dambiyeed u baahan in la iskula xisaabtamo.

“Waxaan Madaxweynaha muddo xileedkiisu dhammaadka yahay, Xasan Sheekh Maxamuud, xusuusinayaa in la gaaray marxalad halis ah oo ay tahay inuu ka waantoobo ku takrifalka awoodda dowladda iyo boobka hantida ummadda,” ayuu Shariif ku yiri war-saxaafadeed uu soo saaray.

Istanbul (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo dowladda Suudaan ayaa kala saxiixday heshiis iskaashi oo dhinaca difaaca iyo amniga ah kadib kulan muhiim ah oo magaalada Istanbul ku dhexmaray Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi iyo Wasiirka Difaaca Suudaan, General Hassan Daoud Kabroun.

Kulankan ayaa ka dhacay intii lagu guda jiray Bandhigga Warshadaha Difaaca ee SAHA 2026, kaas oo ka socda magaalada Istanbul ee dalka Turkiga, iyadoo labada mas’uul ay ka wada hadleen xoojinta xiriirka iskaashi ee labada dal.

Wasiir Fiqi iyo wafdiga uu hoggaaminayo ayaa dhinaca Suudaan kala hadlay arrimo la xiriira amniga, la-dagaallanka kooxaha argagixisada iyo sidii loo dardargelin lahaa wada-shaqeynta dhinacyada militariga iyo difaaca.

Dowladda Suudaan ayaa kulanka ku muujisay inay taageero buuxda siineyso Dowladda Federaalka Soomaaliya, gaar ahaan dadaallada ay ku dooneyso ciribtirka kooxaha hubeysan ee ka dagaallama gudaha dalka.

Labada dhinac ayaa sidoo kale isla soo qaaday muhiimadda ay leedahay isweydaarsiga khibradaha amniga iyo tababarrada ciidamada, si loo xoojiyo awoodda hay’adaha difaaca ee labada dowladood.

Wasiirrada ayaa adkeeyay in iskaashiga cusub uu salka ku hayo danaha wadaagga ah ee labada dal, iyadoo la tilmaamay in Soomaaliya iyo Suudaan ay leeyihiin xiriir walaaltinimo iyo iskaashi soo jireen ah.

Kulankan iyo heshiiska ka dhashay ayaa kusoo aadaya xilli Soomaaliya ay dadaal xooggan ugu jirto xoojinta xiriirrada amni iyo difaac ee ay la leedahay dalalka gobolka iyo kuwa Islaamka, si loo taageero dagaalka ka dhanka ah kooxaha argagixisada.

Muqdisho (Caasimada Online) –  Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre oo khudbad ka jeediyay shirkii maanta ee Golaha Wasiirrada ayaa jawaab culus siiyay xubnaha mucaaradka ee haatan dhaq-dhaqaaqyada ka wada magaalada Muqdisho, kana abaabulayo dibadbax ka dhan ah dowladda.

Xamza oo si guud uga hadlay xaaladda dalka ayaa tilmaamay in dowladda ay diyaar u tahay dhageysiga siyaasiyiinta ka aragtida duwan, balse aan la aqbali karin in khalkhal la galiyo amniga iyo xasilloonida dalka, isaga oo ugu baaqay shacabka Soomaaliyeed in ay xoojiyaan amniga iyo dowladnimada

Ra’iisul Wasaaraha ayaa mucaaradka ku eedeeyay inay ka shaqeyneynayaan carqaladeynta amniga caasimada, isla markaana uu cambaareynayo.

“Waa nasiib darro haddii ay arrintu noqoto teyda la qaadanayaa ama nabad laguma seexanayo arrintaas aad iyo aad ayaa u cambaareynayaa,” ayuu yiri ra’iisul wasaare Xamza.

Sidoo kale, wuxuu sii raaciyay “Siyaasiyiinta Soomaaliyeed ee maalmahan wada caga jugleynta ka dhanka ah amniga Muqdisho waxaan usoo jeedinayaa haddii aad xukun dooneysaan Ilaaheybaa bixiya, waana garaneysaan jidka loo maro midka aad hadda ku caga jugleyneysaan ma’aha mid ku haboon.”

Dhinaca kale wuxuu ugu baaqay xubnaha mucaaradka inay yimaadaan gogosha u dhigay Madaxweynaha Soomaaliya, ayna keenaan talooyinkooda, isaga oo xusay in dowladdu ay diyaar u tahay inay dhageysato.

“Waxaan rajeynayaa inaad gogosha si buuxda uga soo qayb-gashaan idinkoo talo wada ama talo raac ah,” ayuu mar kale yiri ra’iisul wasaare Xamza.

Soomaaliya ayaa haatan ku jirto marxalad adag oo xasaasi ah, iyada oo mucaaradka ay dhabarka u jeediyeen Villa Somalia, waxayna hadda abaabulayaan banaanbax dhacaya 10-ka bishan, kaas oo ay sheegeen inay uga soo horjeedaan barakicinta shacabka ku dhaqan magaalada Muqdisho

Muqdisho (Caasimada Onlin) – Golaha Wasiirrada Soomaaliya oo maanta shirkoodii caadiga ahaa ku yeeshay Muqdisho ayaa ka hadlay arrimo xasaasi ah oo ku aadan xaaladda dalka iyo howlaha horyaallo xukuumadd Dan-Qaran.

Ra’iisul wasaaraha oo kulanka guddoomiyaha ayaa soo hadal qaaday amniga caasimada, xilli ay haatan mucaarada ay qorsheynayaan inay qabtaan dibadbax ka dhanah  dowladda, wuxuuna Xamza ka digey in la carqaladeeyo amniga, isaga oo shacabka ugu baaqay in ay illaashadaan nabadda.

Sidoo kale, shirka golaha wasiirrada ayaa lagu soo bandhigay warbixinno xog naqshadaysan oo ku saabsan fatahaadaha webiyada dalka iyo halista wajahaysa illaha biyaha, waxaanna warbixintaas soo jeediyay Wasaaradda Tamarta iyo Kheyraadka Biyaha.

Hoos ka akhriso warsaxaadadeedka oo dhammaystiran;-

Golaha Wasiirrada Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, oo maanta yeeshay kulankoodii toddobaadlaha ahaa ayaa looga hadlay xaaladda guud ee dalka gaar ahaan amniga, dardargalinta hawlaha Xukuumadda iyo ka jawaabista saamaynta culeesyada caalamka kasoo kordhay ee dhinaca amniga iyo dhaqaalaha.

Kulanka Golaha oo uu guddoomiyey Ra’iisul Wasaaraha Xukuumadda Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Mudane Xamsa Cabdi Barre, ayaa lagu ansixiyay Xeer-nidaamiyaha Adeegyada Amniga gaarka ah  oo ay golaha horkeentay Wasaaradda Amniga Gudaha iyo Hagaha Nidaamka Hanti-dhowrka Gudaha (Internal Audit Charter) oo ay soo gudbisay Wasaaradda Qorsheynta.

Golaha ayaa lagu soo bandhigay warbixinno xog naqshadaysan oo ku saabsan fatahaadaha webiyada dalka iyo halista wajahaysa illaha biyaha, waxaanna warbixintaas soo jeediyay Wasaaradda Tamarta iyo Kheyraadka Biyaha. Waxaa sidoo kale golaha loo jeediyay warbixin faahfaahsan oo la xiriirta sicirka badeecooyinka kala duwan ee dalka kadib xasaradda ka aloosan Marin-biyoodka Hormus.

Warbixinta sicirka badeecooyinka iyo saamaynta xayiraadda Marinka Hormus oo soo diyaarisay Hay’adda Tirakoobyada Qaranka ayaa muujisay in boqolkiiba 40% ay hoos u dhaceen badeecooyinkii imaan jirey dalka, taas oo keentay in qiimaha cuntada uu sare u koco boqolkiiba 10%,  adeegyada caafimaadka waxa ay kaceen 14%, halka badeecooyinka kale ay sare u kaceen wax intaas ka badan.

Golaha waxa ay aragti dhiibteen siyada ugu habboon ee looga jawaabi karo, waxaanna la faray wasaaradaha ay quseyso in ay tallaabooyinka ku habboon ka qaataan xaaladaha jira si culeeska looga qafiifiyo shacabka.

Wasaaradda Diinta iyo Awqaafta ayaa golaha la wadaagtay warbixin la xiriirta arrimaha xajka oo meel wanaagsan maraya, iyada oo sanadkan xujeyda garoonka Aadan Cadde looga sameeyay Taarminaal u gaar ah.

Ugu dambeyntii, Ra’iisul Wasaare Xamsa, ayaa ammaanay amniga iyo xasiloonida ka jirta qeybo badan oo dalka ka mid ah oo ay caasimadda ugu horeyso, wuxuuna ka digey in la carqaladeeyo amniga, isaga oo shacabka ugu baaqay in ay illaashadaan nabadda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirkii hore ee Batroolka Soomaaliya, ahna Xildhibaan ka tirsan Baarlamaanka Soomaaliya Cabdirisaaq Maxamed Cumar oo ka hadlay soo celinta dhulalka danta guud ee ku yaalla gudaha magaalada Muqdisho ayaa sheegay in hadda la bilaabay in laga faa’iideysto.

Cabdirisaaq Cumar Maxamed ayaa shaaciyay in dhulalka dib loola wareegay qaarkood la siiyay dad shacab ah oo loo sharciyeeyay, si ay uga faa’iideystaan, halka kuwa kalena dib loogu celiyay wasaaradihii iyo xarumihii horay u lahaa.

Sidoo kale, wuxuu intaas ku daray in haatan uu socdo qorshe ay dowladdu ku dhiseyso 10 kun oo guri oo loogu talagalay dadka barakacayaasha ah, sida uu hadalka u dhigay.

“Dhul dowladda ka maqnaa 30 sano ayaa lasoo celiyay qaar waxaa la siiyay qof kasta oo raba inuu sharciyeysto, hadda dowladda wxay dhiseysaa 10 kun oo guri oo loogu talagalay barakacayaasha,” ayuu yiri Cabdirisaaq Cumar.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyadoo haatan ay taagan tahay xiisad culus oo ka dhalatay dhulalka danta guud ee ku yaalla caasimada, maadaama dadkii ugu badnaa laga barakiciyey, kuwaas oo aan haysan meel kale oo ay deegaansadaan.

Arrintan ayaa sidoo kale keentay in meelaha qaar uu ka dhaco gacan ka hadal, waxaana ugu dambeeyay dagaalkii xalay ka dhacay xaafadda Warlaliska ee degmada Dayniile, halkaas oo ay isku fara saareen ciidamada dowladda iyo maleeshiyaad hubeysan oo deegaanka ah oo diidan in laga barakiyo dhulkaasi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Xaaladda guud ee degmada Dayniile ayaa weli kacsan, kadib markii xalay uu ka dhacay dagaal culus oo u dhexeeyay ciidamo ka tirsan kuwa dowladda iyo maleeshiyaad deegaanka oo hubeysan.

Dagaalka ayaa si gaar ah uga dhacay xaafadda Warlaliska, waxaana lasoo warinayaa in uu sii kordhayo khasaaraha dhimashada iyo dhaawaca ee ka dhashay dagaalka.

Inta la xaqiijiyay waxaa iska hor imaadkan ku dhintay afar wiil oo kamid ah dadka deegaanka, waxaan ku jiro Musamil Yuusuf cusmaan oo 3 sano jir ahaa, sida ay innoo sheegeen ilo dadka deegaanka ah oo lagu kalsoonaan karo.

Sidoo kale, waxaa lasoo wariyay in khasaare uu gaaray dhanka ciidamada, waxaana dagaalka lagu dilay 4 askari, sida ay ogaatay Caasimada Online.

Wararka ayaa intaas kusii daraya in weli ay socdaan dhaq-dhaqaaqyo iska soo horjeedo oo ay wadaan labada dhinac, taas oo iyana abuurtay cabsi ku aadan in dagaalka uu sii socdo, maadaama ay hub uruursi wadaan labada dhinacba.

Dhanka kale, shacabka ku dhaqan xaafadda Warlaliska ee degmada Dayniile ayaa intoobada isaga barakacay guryahooda, si ay uga fogaadaan waxyeello kasoo gaarta dagaalka socda.

Xiisadan oo soo noq-noqotay ayaa salka ku haysa howlaha banaynta dhulka danta guud ee dowladda federaalka Soomaaliya ka waddo caasimadda, waxaana indhowaanahan Dayniile ka taagnaa buuq xooggan oo gaaray illaa ay soo farogeliyeen xubnaha mucaaradka oo garab istaag u muujiyay shacabka.

Si kastaba, Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa meelo badan oo kamid ah caasimada waxay ka sameysay burburin iyada oo maalmihii ugu dambeeyay cagta marisay xaafado dhowr ah ka tirsan degmooyinka gobolka Banaadir.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirka amniga gudaha Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Cabdullaahi Sheekh Ismaaciil (Fartaag) oo la kulmay madaxweynaha dalka Burkina Faso Kabtan Ibrahim Traoré ayaa gaarsiiyay farriin muhiim ah oo uu ka siday madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Fartaag oo haatan booqasho ku  ku jooga Burkina Faso ayaa xalay kulan gaar ah la yeeshay Hoggaamiyaha guud ee Dowladda dalkaas Kabtan Ibrahim Traoré, isaga oo la wadaagay farriin rasmi ah oo uu ka siday Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Mudane Xasan Sheekh Maxamuud.

Wasiirka oo faah-faahiyay booqashadiisa ayaa sheegay in ay qayb ka tahay dadaallada ay Soomaaliya ku xoojinayso iskaashiga caalamiga ah, gaar ahaan dhinacyada amniga iyo la dagaallanka argagixisada.

Sidoo kale, wasiirka ayaa madaxweyne Ibrahim Traoré kala hadlay arrimo xasaasi ah oo ay kamid yihiin la dagaallanka Al-Shabaab iyo la wadaagida Khibradaha ciidan, maadaama ay labada dal wadaagaan caqabadaha argagixisada.

“Labada dowladood Burkina Faso iyo Soomaaliya waxaay wadaagaan caqabado argagixiso, sidaas darteedna ay muhiim tahay in la xoojiyo iskaashiga, gaar ahaan dhinacyada la dagaallanka argagixisada, tababarrada, is-weydaarsiga xogta sirdoonka iyo wada shaqeynta hay’adaha amniga,” ayuu yiri Fartaag.

Kulankan ayaa loo arkaa mid muhiim ah, isla markaana sare u qaadaya xiriirka labada dal, gaar ahaan iskaashigooda la xiriira la dagaallanka argagixisada.

Kabtan Ibrahim Traoré oo ah hoggaamiye dhalinyaro ah oo  awood ku qabsaday xukunka, ayaa ah nin firfircoon oo si weyn saameyntiisa looga dareemay gobolka, wuxuuna marar badan soo hadal qaaday arrimaha Soomaaliya, gaar ahaan fursadaha ka jira oo ay ugu horreeyo khayraadka dabiiciga ah ee uu Alle ku maneystay.

Istanbul (Caasimada Online) – Dowladda Turkiga ayaa qorsheyneysa inay Soomaaliya ka tijaabiso gantaalkeedii ugu horreeyay ee isaga gudba qaaradaha dhammaadka sanadkan, sida ay warisay Bloomberg, taas oo noqoneysa tallaabo weyn oo Ankara u qaadeyso dhanka awoodda gantaallada riddada dheer.

Gantaalkan oo lagu magacaabo Yildirimhan, lana soo bandhigay Talaadadii intii uu socday bandhigga difaaca ee SAHA ee magaalada Istanbul, ayaa la sheegay inuu gaari karo masaafo dhan 6,000 oo kiiloomitir. Taasi waxay ka dhigan tahay in qaybo badan oo Yurub ah, Bariga Dhexe, Waqooyiga Afrika iyo qaybo ka mid ah Aasiya ay geli karaan masaafada uu gaari karo.

Bloomberg, oo soo xiganeysa dad xog-ogaal u ah qorshaha, ayaa sheegtay in Turkigu doonayo inuu gantaalka ka rido xarun cusub oo hawada sare ah oo laga dhisayo Soomaaliya, isaga oo ku wajahan Badweynta Hindiya.

Tijaabadaas ayaa Ankara siin karta marin badeed dheer oo ku habboon tijaabinta nidaam noocan ah, maadaama Turkigu ay ku adkaan karto inuu gantaal sidan u fog ka tijaabiyo dhulkiisa, sababo la xiriira ciriiriga hawada, marinnada maraakiibta iyo dalalka deriska la ah.

Soo bandhigidda gantaalka Yildirimhan ayaa ka mid ah tallaabooyinkii ugu waaweynaa ee Turkigu qaaday isaga oo dhisaya warshad difaac oo madax-bannaan, isla markaana xoojinaya awooddiisa ka hortagga khataraha gantaallada ee gobolka ku soo badanaya.

“Waxaan rumeysanahay inaan u adeegsan doonno oo keliya ka hortag ahaan, balse haddii ay dhacdo inaan u baahanno inaan isticmaalno, cidna shaki yaysan ka gelin inaynu u adeegsan doonno si aan ka laba-labeyn lahayn,” ayuu yiri Wasiirka Difaaca Turkiga Yasar Guler, xilli uu booqanayay bandhigga lagu soo bandhigay nooc ka mid ah gantaalka.

“Waxaan qiimeyneynaa inaan u adeegsan doonno sida ugu waxtarka badan ee suurtagalka ah,” ayuu raaciyay.

Heer cusub oo istaraatiiji ah

Yildirimhan, oo loogu magacdaray suldaan ka mid ahaa Boqortooyada Cusmaaniyiinta, ayaa noqonaya gantaalkii ugu riddada dheeraa ee Turkigu yeesho iyo kii ugu horreeyay ee Ankara si rasmi ah u soo bandhigto oo lagu tilmaamo gantaal isaga gudba qaaradaha.

Gantaallada noocan ah ayaa inta badan lala xiriiriyaa quwadaha nukliyeerka haysta, inkastoo Turkigu aanu haysan hub nukliyeer ah. Ankara ayaa barnaamijkeeda gantaallada u soo bandhigtay inuu qeyb ka yahay istaraatiijiyad ballaaran oo ku dhisan awood ka hortag oo caadi ah.

Masaafada la sheegay ee 6,000 oo kiiloomitir ayaa Turkiga la simi karta dalal ay ka mid yihiin Mareykanka, Ruushka, Shiinaha iyo tiro yar oo dalal kale ah oo haysta teknoolajiyadda gantaallada riddada dheer.

Nidaamka Yildirimhan ayaa la sheegay inuu qaadi karo madax dagaal oo culeyskiisu yahay 3,000 oo kiilogaraam, isla markaana uu isticmaalo shidaal dareere ah.

Turkiga ayaa sidoo kale horumariyay gantaallo gaagaaban iyo kuwa dhexdhexaad ah, oo ay ku jiraan Tayfun iyo Cenk, isaga oo ballaarinaya hubkiisa gudaha si uu u yareeyo ku tiirsanaanta qalabka difaaca ee dibadda.

Ankara ayaa hore u kordhisay soo saarista gantaallada Tayfun-1, oo leh masaafo ugu yaraan 560 kiiloomitir ah. Bloomberg ayaa sheegtay in Turkigu sidoo kale qorsheynayo inuu Soomaaliya ka tijaabiyo nooc horumarsan oo Tayfun-4 ah, kaas oo la filayo inuu duuli karo in ka badan 2,000 oo kiiloomitir.

Turkiga ayaa sidoo kale sameeyay gantaalka Cenk, oo la sheegay inuu gaari karo masaafo ku dhow 3,000 oo kiiloomitir.

Marin tijaabo oo Soomaaliya ah

Doorka Soomaaliya ee qorshahan ayaa ah mid hawlgal, balse muhiim ah.

Gantaal laga rido dhulka Soomaaliya isaga oo ku wajahan Badweynta Hindiya ayaa Turkiga siinaya marin tijaabo oo ballaaran, furan, isla markaana ku habboon tijaabinta gantaallada riddada dheer.

Waxay sidoo kale Ankara siin kartaa waddo macquul ah oo ay ku fuliso tijaabooyinka gantaallada fog iyo hawlgallada dayax-gacmeedyada, kuwaas oo ay ku adkaan lahayd inay ka sameyso Badda Madow, Badda Aegean ama Mediterranean-ka.

Bloomberg ayaa markii ugu horreysay shaacisay in Soomaaliya loo qorsheeyay goobta tijaabada, iyadoo soo xiganeysa dad xog-ogaal u ah arrintan oo ka hadlay qorshayaal difaac oo xasaasi ah, lagana codsaday inaan magacyadooda la shaacin.

Mas’uuliyiinta Soomaaliya ayaa si cad u sheegay in mashruuca xarunta hawada sare ee ay la wadaan Turkiga uu yahay mid rayid iyo horumarineed, kuna saabsan sayniska, teknoolajiyadda iyo kobaca dhaqaalaha, balse aanu ahayn mid diiradda saaraya tijaabinta hubka.

“Soomaaliya waxay iskaashigan u aragtaa fursad lagu soo jiidan karo maalgashi, shaqooyin lagu abuuri karo, khibrad farsamo lagu dhisi karo, laguna ballaarin karo iskaashiga teknoolajiyadda dayax-gacmeedyada iyo hawada sare, kuwaas oo taageeri kara isgaarsiinta, la socodka cimilada, waxbarashada iyo horumarka dhaqaalaha,” ayuu yiri Wasiiru Dowlaha Arrimaha Dibadda Soomaaliya Cali Maxamed Cumar, isagoo ka jawaabayay su’aalo ku saabsan qorshayaasha Turkiga.

Madaxweyne Recep Tayyip Erdogan ayaa bishii December sheegay in Turkigu qorsheynayo inuu Soomaaliya ka dhiso xarun hawada sare ah, iyadoo lagu saleynayo heshiisyo laba geesood ah oo lala saxiixday dowladda Soomaaliya.

“Heshiisyada aan saxiixnay awgood, waxaan qorsheyneynaa inaan Soomaaliya ka dhisno xarun hawada sare ah,” ayuu Erdogan sheegay xilligaas.

Mas’uuliyiinta Turkiga ayaa sheegay in goobta ay Soomaaliya ku taallo ee u dhow dhulbaraha, xeebteeda dheer iyo ciriiriga yar ee hawada iyo badda ay ka dhigayaan meel ku habboon hawlgallada ridista.

Soomaaliya, tijaabada la sheegay waxay ku kordhineysaa lakab cusub xiriirka amni ee Ankara iyo Muqdisho, kaas oo si weyn u xoogeysay tobankii sano ee la soo dhaafay.

Turkiga ayaa Muqdisho ka furtay sanadkii 2017 saldhiggiisa militari ee ugu weyn ee uu dibadda ku leeyahay, wuxuuna tababaray kumannaan askari iyo boolis Soomaaliyeed ah.

Labada dal ayaa sidoo kale sanadkii 2024 saxiixay heshiis difaac iyo iskaashi dhaqaale, kaas oo Ankara ay ku ogolaatay inay Soomaaliya ka taageerto amniga badda iyo ilaalinta biyaha dhulkeeda.

Balse muhiimadda ugu weyn ee tijaabada Yildirimhan waxay ku jirtaa sare u kaca istaraatiijiga ah ee Turkiga.

Haddii tijaabada Soomaaliya ka dhacaysa ay guuleysato, waxay muujin doontaa in Ankara ay isku dari karto iskaashi dibadeed, kaabayaal hawada sare ah iyo teknoolajiyad difaac oo gudaha lagu sameeyay, si ay u gasho heer gantaal oo mar hore u gaar ahaa dalalka ugu awoodda badan dunida.

Muqdisho (Caasimada Online) — Mareykanka ayaa lagu wadaa inuu cunaqabateyn ka qaado Eritrea, sida lagu sheegay dokumenti gudaha dowladda Mareykanka ah oo ay aragtay Reuters, tallaabo falanqeeyayaashu ku xiriiriyeen muhiimadda istiraatiijiga ah ee dalkaas uu ku leeyahay marinka ganacsiga ee Badda Cas.

Go’aankan ayaa u muuqda isku day Washington ay ku hagaajineyso xiriirka Asmara, oo muddo dheer ahaa mid qabow, xilli Eritrea ay leedahay xeeb dheer oo ku teedsan Badda Cas, kana soo horjeedda xeebaha Sacuudiga.

Falanqeeyayaal ayaa sidoo kale sheegay in tallaabadan ay fariin u tahay Itoobiya, oo muddooyinkii dambe si cad u muujisay rabitaankeeda ah inay hesho marin badeed.

Dukumentiga gudaha ee dowladda Mareykanka ayaa sheegay in Washington ay si cad Addis Ababa ugu gudbisay in aysan taageeri doonin isku day kasta oo lagu raadinayo marin badeed iyadoo xoog la adeegsanayo.

Fariintaas ayaa imaaneysa iyadoo xiisadda Itoobiya iyo Eritrea ay mar kale sare u kacday, kadib sannado ay labada dal mar xulafo ku ahaayeen dagaalkii Tigray, balse ay hadda ku kala fogaadeen danaha gobolka iyo arrinta Badda Cas.

Muhiimadda cusub ee Badda Cas 

Tallaabada Mareykanka ayaa kusoo beegmeysa xilli dagaalka Iran iyo xirnaanshaha Marinka Hormuz ay sare u qaadeen muhiimadda Badda Cas, oo ah marin muhiim u ah ganacsiga u dhexeeya Mediterranean-ka, Aasiya iyo Bariga Dhexe.

Marinka Hormuz, oo ku dhow xeebaha bari ee Sacuudiga, wuxuu ka mid yahay meelaha ugu xasaasisan ee shidaalka adduunka maro. Haddii marinkaas uu xirmo ama halis galo, Badda Cas iyo marinnada ku xiran waxay noqonayaan kuwo muhiim usii ah Mareykanka iyo xulafadiisa.

Eritrea waxay ku taallaa meel istiraatiiji ah oo ku dhow marinno badeed waaweyn, gaar ahaan jidka isku xira Badweynta Hindiya, Gacanka Cadmeed, Badda Cas iyo Kanaalka Suweys. Taas ayaa Asmara ka dhigeysa dal aan si fudud la isaga indho-tiri karin, inkastoo ay muddo dheer ahayd dowlad go’doonsan oo lagu eedeeyo xadgudubyo xuquuqda aadanaha ah.

Murithi Mutiga, oo ah agaasimaha barnaamijka Afrika ee International Crisis Group, ayaa sheegay in xirnaanshaha Hormuz uu ka dhigan yahay in Badda Cas ay noqon doonto goob loollanka ku sii weyn yahay, taasina ay muujineyso in Mareykanku doonayo inuu si xooggan ugu soo laabto gobolka.

Cunaqabateynta dagaalkii Tigray

Cunaqabateynta Eritrea waxaa sanadkii 2021 kusoo rogay maamulka madaxweyne Joe Biden, iyadoo lagu beegsaday militariga Eritrea, xisbiga talada haya ee People’s Front for Democracy and Justice, iyo saraakiil sare oo Eritrean ah.

Washington ayaa xilligaas sheegtay in tallaabadu la xiriirtay doorka Eritrea ee dagaalkii waqooyiga Itoobiya, halkaas oo ciidamadeedu ay garab siiyeen ciidamada federaalka Itoobiya ee la dagaallamay maamulka gobolka Tigray.

Dukomentiga ay Reuters aragtay ayaa sheegay in Mareykanku uu baabi’in doono amar fulineed oo Biden saxiixay, kaas oo saldhig u ahaa cunaqabateynta. Si kastaba, weli si rasmi ah looma shaacin waqtiga la qaadayo cunaqabateynta, mana jirin jawaab degdeg ah oo ka timid Wasaaradda Arrimaha Dibadda Mareykanka, Wasaaradda Maaliyadda, Eritrea ama Itoobiya.

Dagaalkii Itoobiya ee 2020 ilaa 2022 ayaa noqday mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa qarnigan, waxaana ku dhintay boqolaal kun oo qof, halka malaayiin kalena ay ku barakaceen. Ciidamada Eritrea ayaa lagu eedeeyay inay galeen dilal sharci-darro ah, afduubyo, dad la waayay iyo xadgudubyo ka dhan ah qaxooti Eritrean ah oo ku sugnaa Tigray.

Asmara ayaa muddo bilo ah beenisay in ciidamadeedu joogeen Tigray, balse markii dambe way qiratay joogitaankooda, iyadoo weli diiday eedeymaha xadgudubyada.

Tacaddiyada xuquuqda aadanaha  

Inkasta oo Mareykanku uu u muuqdo inuu doonayo dib-u-habeyn xiriir oo ku saleysan danaha amniga iyo istiraatiijiyadda, Eritrea weli waxay leedahay sumcad aad u liidata oo ku saabsan xuquuqda aadanaha iyo xorriyadda siyaasadeed.

Freedom House waxay Eritrea ku tilmaantay dowlad militari ku dhisan oo kali-talis ah, taas oo aan qaban doorasho qaran tan iyo markii ay xorriyadda ka qaadatay Itoobiya sanadkii 1993.

Ururku wuxuu sheegay in xisbiga PFDJ uu yahay xisbiga keliya ee dalka ka jira, isla markaana xarigga aan sharciga lahayn iyo adeegga qaran ee muddada dheer ay yihiin kuwo baahsan.

Madaxweyne Isaias Afwerki ayaa dalka hoggaaminayay tan iyo madaxbannaanidii Eritrea, wuxuuna wajahaa eedeymo muddo dheer soo taagnaa oo la xiriira caburinta mucaaradka, warbaahinta madaxa bannaan iyo bulshada rayidka ah. Saraakiisha Asmara ayaa si joogto ah u beeniya eedeymahaas, iyagoo ku tilmaama olole siyaasadeed oo dibadda laga wado.

Fariin ku socota Itoobiya

Ka sokow isku dayga Washington ee ku wajahan Asmara, tallaabadan ayaa sidoo kale loo arkaa fariin loo dirayo Itoobiya, oo aan lahayn marin badeed tan iyo markii Eritrea ay madax-bannaani qaadatay 1993.

Itoobiya iyo Eritrea waxay soo mareen dagaallo qaraar, gaar ahaan dagaalkii xuduudda ee 1998 ilaa 2000, ka hor inta aysan 2018 heshiis nabadeed gaarin.

Hase yeeshee, xiriirka labada dal ayaa mar kale xumaaday kadib dhammaadkii dagaalkii Tigray. Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Ahmed ayaa marar badan sheegay in dalkiisa uu xaq u leeyahay marin badeed, hadalladaas oo Eritrea iyo dalal kale oo gobolka ah u arkeen digniin qarsoon oo ku saabsan suurtagalnimada adeegsiga awood militari.

Eritrea ayaa bishii February si adag u beenisay eedeymo uga yimid Itoobiya oo la xiriiray gardarro militari iyo taageero ay siinayso kooxo hubeysan gudaha Itoobiya, iyadoo ku tilmaantay eedeymahaas kuwo “been abuur ah”.

Dokumentiga dowladda Mareykanka ayaa sheegay in Washington ay labada dalba uga digtay “doorka xasilooni-darrada ah” ee ay ku leeyihiin midba gudaha kan kale. Taas waxay muujineysaa in Mareykanku u arko xiisadda Itoobiya iyo Eritrea khatar ka weyn xiriirka labada dal, balse saamayn karta Badda Cas, Suudaan, Soomaaliya iyo guud ahaan Geeska Afrika.

Isbeddel ku dhisan dan  

Go’aanka Mareykanka ee ku aaddan qaadista cunaqabateynta Eritrea wuxuu muujinayaa isbeddel ka dhashay duruufo cusub oo amni iyo juqraafi-siyaasadeed ah. Washington waxay wajahaysaa gobol ay isku mar ka jiraan dagaalka Suudaan, xiisadaha Soomaaliya, hanjabaadaha marinnada badda, iyo cabsi laga qabo dagaal cusub oo ka qarxa Itoobiya iyo Eritrea.

Dhinaca Eritrea, tallaabadani waxay u noqon kartaa fursad ay kaga baxdo go’doon diblomaasiyadeed oo muddo dheer saarnaa. Dhinaca Mareykanka, waxay ka tarjumaysaa xisaabtan cusub oo ah in goobaha muhiimka ah ee Badda Cas aan looga tagi karin quwado kale, gaar ahaan xilli marinnada shidaalka iyo ganacsiga caalamka ay wajahayaan cadaadis kordhaya.

Si kastaba, qaadista cunaqabateynta ma tirtireyso su’aalaha adag ee weli ku xeeran Eritrea, kuwaas oo ay ka mid yihiin xuquuqda aadanaha, xukunka hal xisbi, adeegga militari ee muddada dheer, iyo doorka Asmara ee colaadaha gobolka.

Waxayse muujineysaa in Mareykanku, ugu yaraan hadda, uu mudnaanta siinayo amniga Badda Cas iyo xakameynta xiisadda Itoobiya iyo Eritrea, halkii uu si buuxda ugu adkeysan lahaa cadaadiskii xuquuqda aadanaha ee hore. 

Muqdisho (Caasimada Online) – Musharrax madaxweyne Xasan Cali Kheyre ayaa ku eedeeyay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud inuu weerar ku qaaday degmada Dayniile, halkaas oo saacadihii u dambeeyay ay dowladdu geysay ciidamo tiro badan, kuwaas oo qeyb ka ah sugidda amniga howlgal burburin ah.

Xasan Cali Kheyre ayaa maamulka iyo dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh ugu yeeray talis arxan-daran oo ku jira maalmihiisii ugu dambeeyay, isaga oo ku eedeeyay inuu ku mashquulsan yahay xaalufinta dalka iyo boobka hantida qaranka.

“Waxaa ayaan-darro iyo musiibo qaran ah in dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh ay weerareyso shacabka, si ay uga barakiciso guryahooda, ciidankii qarankana ugu adeegsato dhul-boobka, barakicinta iyo gumaadka shacabka,” ayuu Kheyre ku yiri qoraal uu soo dhigay bartiisa Facebook.

Xasan Cali Kheyre ayaa sidoo kale uga digay ciidamada ammaanka inay ka qeyb qaataan waxa uu ku sheegay boobka dhulka shacabka, gumaadka dadweynaha, barakicinta dadka danyarta ah iyo fulinta damaca gurracan ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, sida uu ku sheegay qoraalkiisa.

Sidoo kale, Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Shariif Sheekh Axmed, ahna hoggaamiyaha Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed ayaa dhacdadan ku tilmaamay fal dambiyeed u baahan in la iskula xisaabtamo.

“Waxaa Madaxweynaha muddo xileedkiisu dhammaadka yahay Xasan Sheekh Maxamuud aan xusuusinayaa in la soo gaaray marxalad halis ah oo ay tahay inuu ka waantoobo ku takrifalka awoodda dowladda iyo boobka hantida ummadda,” ayuu Shariif ku yiri war-saxaafadeed uu soo saaray.

Degmada Dayniile ayaa saacadihii u dambeeyay laga dareemayay xiisad ka dhalatay qorshe ay dowladdu ku burburineyso goobo dan guud ah oo ay deggenaayeen dad shacab ah. Dowladda ayaa dadkaas ugu baaqday inay ka guuraan goobahaas, balse way ka soo horjeesteen, taas oo keentay in ciidamo fara badan la geeyo xaafadaha Warlaliska iyo goobo kale.

Iska hor-imaadka xalay ka dhacay Deyniile ayaa waxaa ka dhashay khasaare kala duwan, kaas oo illaa hadda aan si rasmi ah loo xaqiijin.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dagaal xooggan ayaa caawa degmada Deyniile ku dhexmaray ciidamo ka tirsan kuwa dowladda federaalka iyo shacab careysan, kaas oo si adag u cambaareeyeen mucaaradka.

Iska hor-imaadkan oo ka dhacay xaafadda Warlaliska ee degmada Deyniile ee magaalada Muqdisho ayaa salka ku haya howlaha banaynta dhulka danta guud ee dowladda federaalka Soomaaliya ka waddo caasimadda.

Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Shariif Sheekh Axmed, ahna hoggaamiyaha Madasha Samatabixinta Soomaaliyeed ayaa dhacdada caawa ku tilmaamay fal dambiyeed u baahan in la iskula xisaabtamo.

“Waxaa Madaxweynaha muddo xileedkiisu dhammaadka yahay Xasan Sheekh Maxamuud aan xusuusinayaa in la soo gaaray marxalad halis ah oo ay tahay inuu ka waantoobo ku takrifalka awoodda dowladda iyo boobka hantida ummadda,” ayuu Shariif ku yiri war-saxaafadeed uu soo saaray.

Iska hor-imaadka caawa ka dhacay Deyniile ayaa waxaa ka dhashay khasaare kala duwan, kaas oo illaa hadda aan si rasmi ah loo xaqiijin.

Hoos ka aqriso war-saxaafadeedka oo dhameystiran:

Waxaan si adag u cambaareynayaa weerarka bahalnimo ee caawa lagu qaaday shacabka xaafadda War-laliska ee degmada Dayniile.

Waa fal dambiyeed u baahan in la iskula xisaabtamo waxaana Madaxweynaha muddo xileedkiisu dhammaadka yahay Xasan Sheekh Maxamuud aan xusuusinayaa in la soo gaaray marxalad halis ah oo ay tahay inuu ka waantoobo ku takrifalka awoodda dowladdda iyo boobka hantida ummadda.

Waxaan si gaar ah ugu tacsiyeynayaa waalidinta Musamil Yuusuf Cismaan oo ah wiil yar oo 3 jir ah, kuna dhintay weerarka caawa.

Ugu dambayn, waxaan ciidamada ammaanka uga digayaa ficillada foosha xun iyo weerarada bahalnimo ee ka dhanka ah nafta iyo maalka bulshada caasimadda, waana inay joojiyaan qaadashada amarrada qaldan ee looga horkeenayo shacabka.

SHARIF SHEIKH AHMED
Madaxweynihii 7-aad ee JFS

Muqdisho (Caasimada Online) – Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud ee Qaranka Soomaaliya ayaa war rasmi ah ka soo saaray kiiska Sacdiyo Macalin Cali oo loo yaqaan Sacdiyo Bajaaj, taas oo maalmihii la soo dhaafay ku xirneyd xabsiga dhexe ee Muqdisho.

Bayaan ka soo baxay xeer ilaalinta ayaa lagu sheegay in dambiyada loo heysto Sacdiyo Macalin ay ka mid yihiin sumcad dil iyo kicin bulsho, kuwaas oo lagu tilmaamay eedeymo culus oo u baahan baaritaan dheeraad ah.

Xafiiska Xeer Ilaaliyaha ayaa caddeeyay in haatan ay wadaan baaris qoto dheer oo la xiriirta gal-dacwadeedka Sacdiyo, si loo xaqiijiyo sax ahaanshaha eedeymaha loo jeediyay.

Sidoo kale, xeer ilaalinta ayaa sheegtay in marka la soo gabagabeeyo baarista, galka dacwadda loo gudbin doono maxkamadda awoodda u leh, si halkaas loogu qaado tallaabo sharci ah oo waafaqsan nidaamka cadaaladda dalka.

“Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud ee Qaranku wuxuu adkaynayaa in ilaalinta sharciga, ka hortagga dambiyada, iyo difaaca sumcaddu ay yihiin tiirarka ugu muhiimsan ee xaqiijinaya nabad waarta iyo horumar bulsho,” ayaa lagu yiri warsaxaafadeedka.

Waxaa sidoo kale qoraalka lagu xusay in hay’addu ay ka go’an tahay fulinta waajibaadkeeda sharci iyadoo aan loo eegin cid gaar ah, si loo ilaaliyo kala dambeynta iyo cadaaladda guud ee bulshada.

Si kastaba, ilaa iyo hadda qareenka ama qoyska Sacdiyo Macalin Cali kama aysan hadlin eedeymaha ay u jeedisay xeer ilaalinta qaranka, mana jirto wax jawaab rasmi ah oo kasoo baxday.

Xariga Sacdiyo Bajaaj ayaa kor usii qaaday xiisadda siyaasadeed ee mucaaradka iyo dowladda, iyadoo siyaasiyiinta mucaaradka ay dalbadeen in si degdeg ah xorriyadeeda dib loogu soo celiyo.

Muqdisho (Caasimada Online) – Safiirrada Masar iyo Suudaan ayaa maanta tegay xarunta Wasaaradda Arrimaha Dibadda Soomaaliya ee magaalada Muqdisho, halkaas oo kulan heer sare ah kula qaateen Wasiirka Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga, Cabdisalaan Cabdi Cali (Dhaay).

Kulamada ayaa diiradda lagu saaray xiriirka Soomaaliya ay la leedahay labadaasi dal iyo xoojinta iskaashiga istaraatiijiga ah ee u dhexeeya saddexda dal.

Kulanka Masar

Wasiirka Arrimaha Dibadda Soomaaliya iyo Safiirka Jamhuuriyadda Carabta ee Masar u fadhiya Soomaaliya, Maxamed Saalax Xasan Keshtah ayaa ka wada-hadlay sidii loo ballaarin lahaa iskaashiga u dhexeeya dowladaha Soomaaliya iyo Masar.

Labada mas’uul ayaa si gaar ah diiradda u saaray iskaashiga dhinacyada diblomaasiyadda, amniga gobolka, waxbarashada, iyo iskaashiga istaraatiijiga ah, taas oo ka tarjumaysa xiriirka adag ee ka dhexeeya labada dal.

Sidoo kale, kulanka ayaa muujiyay dadaallada lagu xoojinayo iskaashi waara oo labada dhinac ay ka gaaraan danaha wadajirka ah.

Kulanka Suudaan

Wasiir Dhaay ayaa sidoo kale Safiirka Jamhuuriyadda Suudaan u fadhiya Soomaaliya, Cabdiraxmaan Khaliil Axmed Abakar Afandi kala hadlay xiriirka diblomaasiyadeed ee u dhexeeya labada dal.

Wada-hadallada ayaa diiradda lagu saaray xaaladaha ka taagan gobolka, iyadoo labada mas’uul si gaar ah diiradda u saareen adkeynta xiriirka walaaltinimo ee taariikhiga ah ee mideeya Soomaaliya iyo Suudaan.

Si kastaba, dowladda Soomaaliya ayaa si kalsooni leh dib u dhisaysa iskaashiyadeeda, waxayna sii xoojinaysaa xiriirrada gobolka, iyada oo horumarinaysa doorkeeda muhiimka ah ee diblomaasiyadda gobolka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa ku guuleysatay in Soomaaliya markii ugu horreysay laga furo Xafiiska Sare ee Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay (OHCHR).

Dowladda Soomaaliya oo ay metelayso Wasiirka Qoyska iyo Horumarinta Xuquuqda Aadanaha Soomaaliya, Amb. Khadiija Maxamed Al-Makhzoumi iyo Xafiiska Wakiilka Sare ee QM ee Xuquuqda Aadanaha ayaa maanta oo Arbaco ah magaalada Geneva ee dalka Switzerland ku kala saxiixday heshiis lagu hirgelinayo qaraarkii Golaha Xuquuqda Aadanaha ee QM.

Qaraarkaas oo lambarkiisu ahaa A/HRC/RES/60/28 ayaa ku suntanaa la soo wareegidda maareynta madaxa-bannaan ee xuquuqda aadanaha Soomaaliya, kaas oo tilmaamayay iskaashiga iyo taageerada farsamo ee ay u baahan tahay Soomaaliya si ay u horumariso xuquuqda aadanaha, isla markaana u maareyso waajibaadkeeda qaran iyo midka caalamiga ah.

Tani waxa ay ka dhigan tahay in Dowladda Federaalka Soomaaliya markale fagaarayaasha caalamka ka soo hoysay guul muhiim ah, iyadoo dowladdu ay dadaal xooggan u gashay in markii ugu horreysay taariikhda ay QM Soomaaliya ka furato Xafiiska Sare ee Xuquuqda Aadanaha (OHCHR), kaas oo dhowaan laga furi doono magaalada Muqdisho.

“Tan ayaa noqonaysa in markii ugu horreysay taariikhda QM ay u fuliso heshiis noociisa ah muddo, taas oo ku timid dadaalka iyo ka go’naanshaha Wasaaradda Qoyska iyo Horumarinta Xuquuqda Aadanaha,” ayaa lagu yiri bayaan ka soo baxay dowladda.

Soomaaliya waxaa heshiiskan u saxiixay Wasiirka Wasaaradda Qoyska iyo Horumarinta Xuquuqda Aadanaha, Amb. Khadiija Al-Makhzoumi, iyadoo dhanka QM uu u saxiixay Volker Türk, Madaxa Xafiiska Sare ee QM ee Xuquuqda Aadanaha. Heshiiskan ayaa ah mid Soomaaliya muhiimad gaar ah u leh, maadaama dalkeennu uu ku jiro marxalad soo kabasho ah.

Magaalada Geneva ee dalka Switzerland waxaa ku sugan wafdi sare oo ka socda Dowladda Federaalka Soomaaliya oo ay hoggaaminayso Wasiirka Wasaaradda Qoyska iyo Horumarinta Xuquuqda Aadanaha, kaas oo ay ka mid yihiin Agaasimaha Guud ee Wasaaradda, la-taliyeyaal iyo khubaro ka tirsan wasaaradda.

Si kastaba, guushan ayaa qeyb ka ah dadaallada ay Dowladda Soomaaliya ku bixisay sanad iyo barkii la soo dhaafay horumarinta xuquuqda aadanaha iyo maareynteeda, iyadoo ka sokow guushii weynayd ee October ay Soomaaliya ka gaartay shirkii xuquuqda aadanaha QM ee Geneva iyo dhismihii Guddiga Madaxa-bannaan ee Xuquuqda Aadanaha Qaranka ay tani tahay guul kale oo ballaaran.

Muqdisho (Caasimada Online) – Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre ayaa xafiiskiisa ku qaabilay wafdi heer sare ah oo ka socday Hay’adda Cuntada Adduunka (WFP), oo uu hoggaaminayey Mudane Matthew Hollingworth, oo ah ku-xigeenka Maareeyaha Guud ee WFP.

Kulankan ayaa waxay uga wada-hadleen sidii xal waara loogu heli lahaa xaaladda cunna-yarida, abaaraha, fatahaada iyo raadadka soo laa-laabta ee ka dhasha.

Ra’iisul Wasaaraha ayaa warbixin ka siiyey wafdiga ka socday WFP xaaladda guud ee dalka, gaar ahaan amniga, siyaasadda iyo horumarrada la gaaray, iyo sidoo kale dhibaatooyinka ay sababeen abaaraha, oo ay kamid tahay cunna-yaridu.

Waxa uu xusay baahida loo qabo in xal waara loo helo, maadaama xilligan la galay waqti roobaad, loona baahan yahay in si wadajir ah loogu istaago sidii reer guuraaga iyo beeraleyda dalka loogu jiheyn lahaa ka faa’iideysiga wax-soo-saarkooda, si looga maarmaamo ku tiirsanaanta gargaarka dibedda.

Mudane Xamza ayaa uga mahadceliyey WFP doorkooda muhiimka ah, isaga oo xusay in Soomaaliya ay xilligan ka soo kabanayso dhibaatooyinkii dalka ragaadiyey.

Sidoo kale wuxuu tilmaamay in xukuumadda uu hoggaamiyo ay diyaarisay qorshayaal xal waara u noqon kara dhibaatooyinka keena cunna-yarida, isaga oo hoosta ka xarriiqay sida ay lagama maarmaan u tahay in hay’adaha caalamiga ah ee ka shaqeeya gargaarka ay dowladda gacan ku siiyaan sidii loo gaari lahaa isku-filnaansho.

Dhankooda, madaxda ka socotay WFP ayaa bogaadiyey guulaha ay xaqiijisay xukuumaddu ee ku aaddan sidii xal waara loogu heli lahaa dhibaatooyinka soo laa-laabta ee keena cunna-yarida.

Waxa ay sidoo kale sheegeen in ay diyaar u yihiin sidii ay doorkooda uga qaadan lahaayeen qorshayaasha dowladda ee ku aaddan in dalku gaaro isku-filnaansho, si looga maarmo gargaarka dibedda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa sheegtay in aysan diidaneyn bannaanbax ka dhaca magaalada Muqdisho, xilli mucaaradku uu qorsheynayo dibadbax weyn oo ka dhan ah dowladda.

Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi ayaa sheegay in dowladda ay diidan tahay in hub la soo qaato, balse aysan ka soo horjeedin qabashada bannaanbax nabadeed.

“Bannaanbax lama diidin, dowladduna ma diidin. Waxa aan ka hadlaynay waa hubka dadka lagu hanjabayo, weli farriintas ayaa direyna in hub aan la soo qaadan karin. Wax hub ah oo la soo qaadan karana ma jirto,” ayuu yiri Wasiir Axmed Macallin Fiqi.

Wuxuu intaas ku daray: “Bannaanbax aad tabeelahaaga wadatid oo shucuurtaada ku cabbiraysid waa kuu furan yahay. Dadna heli maysid oo dadna kusoo bixi maayaan.”

Sidoo kale, wasiirku wuxuu si weyn u dhaliilay habka ay siyaasiyiinta mucaaradku wax u wadaan, kuwaas oo uu ku eedeeyay inay adeegsanayaan dalal shisheeye.

“Dalkaan wax ka haleysan ma leh, haddii aad qalad sameyso gacanta ayaa lagu qabanayaa,” ayuu yiri Wasiir Fiqi.

Wasiirka ayaa siyaasiyiinta mucaaradka qaarkood ku tilmaamay “xagjir siyaasadeed”, isagoo weerar aan loo meel-dayin ku qaaday mucaaradka.

Mucaaradka ayaa maanta iclaamiyay dibadbax weyn oo ay qaban doonaan 10-ka bishan, iyagoo reer Muqdisho, gaar ahaan dadkii la barakiciyay ugu baaqay inay si buuxda uga soo qayb-galaan banaanbaxa, isla markaana ay muujiyaan dareenkooda ku aadan ka dhiidhinta “dhul boobka ka socda gudaha caasimada.”

Hoggaanka mucaaradka ayaa uga digay ciidamada inay ku xad-gudbaan dadka isku soo baxaya, isaga oo sheegay in lagula xisaabtami doono fal kasta oo ay gaystaan.

Mucaaradka ayaa sidoo kale sheegay in hay’adaha Dowladda Federaalka uu ka dhamaaday muddo xileedka, isla markaana aysan haysan wax sharciyad ah.

Si kastaba, isla maalintan ay mucaaradka iclaamiyeen banaanbaxa ayaa ah maalintii uu Madaxweyne Xasan Sheekh qabsaday inay is arkaan isaga iyo mucaaradka, si looga wada-hadlo xaaladda sii cakirmeyso ee siyaasadda, iyadoo weli la isku fahmi la’yahay hannaanka doorashooyinka iyo wax ka beddelka dastuurka KMG ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Shirkad shidaal oo laga leeyahay dalka Ingiriiska ayaa bilowday dadaallo ay ku raadineyso iskaashiga Mareykanka, si ay u ballaariso sahminta shidaalka ee xeebaha Soomaaliya.

Shirkadda Soma Oil and Gas oo ka shaqeysa sahminta shidaalka badda, lagana leeyahay Ingiriska ayaa hadda dooneysa la-hawlgalayaal cusub oo ka yimaada Mareykanka, si loo xoojiyo awoodda maalgashi iyo farsamo ee mashruucyada ay ka waddo Soomaaliya, sida lagu sheegay dukumeenti ka soo baxay Wasaaradda Caddaaladda Mareykanka.

Qoraalka ayaa sidoo kale tilmaamay in Sami Michl oo leh 10% saamiga shirkadda, uu riixayo in la sameeyo heshiisyo iskaashi, isla markaana qayb ka mid ah mashruuca loo wareejiyo shirkado kale, arrintaas oo loo yaqaan “farm-out”.

Tallaabadan ayaa imaneysa xilli ay jirto cadaadis sii kordhaya oo ku aaddan dardar-gelinta howlaha sahminta shidaalka, kuwaas oo muddo dheer dib u dhac ku yimid, inkastoo heshiisyo hore loo galay.

Warkan ayaa kusoo beegmaya xilli ay Dowladda Federaalka Soomaaliya bishii April soo saartay digniin adag oo ku socota shirkadaha shidaalka reer Galbeedka, iyadoo ku amartay inay bilaabaan howlaha sahminta ama ay ka tanaasulaan heshiisyada ay hayaan.

Dowladda ayaa muujisay niyad-jab sii kordhaya oo la xiriira gaabiska ku yimid horumarinta batroolka dalka, inkastoo ay heshiisyo wadaagga wax soo saarka la gashay shirkado caalami ah.

Shirkadaha qaar ayaa lagu eedeeyay inay ku mashquuleen raadinta la-hawlgalayaal cusub, halkii ay si toos ah uga bilaabi lahaayeen howlaha sahminta iyo qodista gudaha dalka.

Waxaa ka mid ah waajibaadka laga sugayay shirkadahaas inay fuliyaan sahanno dhulka hoostiisa ah, qodista ceelal tijaabo ah, iyo inay gutaan ballanqaadyo maaliyadeed oo ay hore u sameeyeen.

Dhanka kale, Soomaaliya ayaa sanadkii 2024 heshiis shidaal la saxiixatay dowladda Turkiga, iyadoo saddex heshiis la siisay shirkadda Turkish Petroleum.

Shirkadda Turkish Petroleum ayaa si degdeg ah u billowday howlaha sahminta, iyadoo sanadkii 2025 dhammeysay sahanno casri ah oo 3D ah, taas oo muujineysa horumar muuqda. Sidoo kale, qodista ceelasha ayaa la bilaabay sanadkan 2026, taas oo cadaadis ku kordhisay shirkadaha kale ee weli aan bilaabin howlaha lagu heshiiyay.