Ankara (Caasimada Online) – Dalal badan oo Afrikaan ah ayaa doonaya inay Turkiga la yeeshaan xiriir u eg kan uu Ankara la dhistay Soomaaliya, kaas oo isku daraya taageero amni, tababar ciidan, maalgashi dhaqaale iyo ilaalinta danaha istaraatiijiga ah.

Wasiirka Difaaca Turkiga Yaşar Güler ayaa sheegay in dalal dhowr ah ay Ankara ka codsadeen in lagu taageero qaab la mid ah midka Turkigu ka hirgeliyey Soomaaliya, halkaas oo xiriirkii markii hore ku bilowday gargaar bani’aadannimo uu isu beddelay iskaashi ballaaran oo dhinacyo badan leh.

“Annagoo ka jawaabayna codsiyada naloo soo gudbiyo, waxaan sii wadnaa tababarka iyo taageerada farsamo ee aan siino ciidamada qalabka sida ee dalalka Afrika, si aan uga qeyb qaadanno dhisidda awooddooda,” ayuu Güler u sheegay wariyeyaasha xilli uu ka qeybgalayey dhoolatuska milateri ee Efes oo ka dhacay galbeedka Turkiga.

“Xaaladdan gudaheeda, dalal kale oo dhowr ah ayaa codsanaya isla qaabkii aan ka hirgelinnay Soomaaliya. Codsiyadaas waan qiimeyneynaa,” ayuu raaciyay.

Hadalkan ayaa muujinaya sida Soomaaliya, oo muddo dheer loo arkayey dal dagaallo iyo burbur ka soo kabanaya, ay hadda u noqotay tusaale ay dalal kale oo Afrikaan ah u eegayaan marka ay doonayaan xiriir amni iyo dhaqaale oo ay la yeeshaan Turkiga.

Xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga ayaa si weyn u billowday sanadkii 2011, markii Recep Tayyip Erdogan, oo markaas ahaa ra’iisul wasaaraha Turkiga, uu booqday Muqdisho xilli Soomaaliya ay wajahaysay abaar daran iyo xaalad bani’aadannimo oo culus.

Booqashadaas ayaa noqotay billowga xiriir si tartiib ah uga gudbay gargaar iyo mashaariic adeeg bulsho, una wareegay iskaashi amni, difaac, dhaqaale, waxbarasho, caafimaad iyo kaabeyaasha dhaqaalaha.

Turkiga ayaa Soomaaliya ka dhisay xarumo caafimaad, iskuullo iyo mashaariic kale, wuxuuna sidoo kale door muuqda ku yeeshay maamulka iyo howlgelinta dekedda iyo garoonka diyaaradaha ee Muqdisho. Ankara ayaa sidoo kale saldhiggeeda milateri ee ugu weyn dibadda ka furtay Muqdisho sanadkii 2017, halkaas oo lagu tababaray kumannaan askari oo Soomaali ah.

Ciidamo kale oo Soomaali ah ayaa tababar dheeraad ah loogu qaaday Turkiga, arrintaas oo qeyb ka noqotay dadaalka Ankara ee lagu dhisayo awoodda ciidamada Soomaaliya, gaar ahaan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab iyo ilaalinta hay’adaha dowladda.

Qaabka hadda loogu yeerayo “Somali Model” ayaa ah in Turkigu marka hore gacan ka geysto dhismaha amniga iyo xasilloonida, kadibna uu ka qeyb qaato mashaariic dhaqaale iyo kaabeyaal muhiim ah, isaga oo sidoo kale ka faa’iideysanaya fursadaha ka dhasha maalgashigaas.

Qof xog-ogaal ah oo arrintan kala hadlay Middle East Eye ayaa sheegay in dalalka doonaya qaabkan ay fahmeen in aanay suurtagal ahayn in adeegyo iyo khayraad dadweyne la gaarsiiyo shacabka haddii aan marka hore la helin xasillooni amni.

“Soomaaliya, dowlado kala duwan ayaa diyaar u ahaa inay helaan taageero milateri oo Turkish ah si ay u xoojiyaan awooddooda difaac,” ayuu yiri qofkaas xog-ogaalka ah. “Waxay doonayeen inay adeegyo iyo khayraad gaarsiiyaan shacabka Soomaaliyeed, taasna suurtagal ma aha haddii aan xasillooni jirin.”

Turkiga ayaa sannadihii la soo dhaafay qaaday khataro muuqda oo ku saabsan joogitaankiisa Soomaaliya, oo weli wajahaysa weerarro ay fuliyaan Al-Shabaab. Si kastaba, Ankara waxay aragtaa Soomaaliya dal muhiim ah oo ku yaalla meel istaraatiiji ah, una dhow marinno badeed oo waaweyn iyo goobaha loollanka gobolka.

Warbixinta Middle East Eye ayaa sheegtay in dad dhawaan booqday Muqdisho ay arkeen isbeddel amni iyo dhisme oo ka muuqda caasimadda, inkasta oo magaalada weli ay wajahdo khataro amni. Waxay sheegeen in qaraxyadii joogtada ahaa ay yaraadeen marka loo eego sanadihii hore, halka dhismayaal cusub iyo maalgashi gaar loo leeyahay ay ka muuqdaan qeybo badan oo magaalada ah.

Xiriirka labada dal ayaa sanadihii ugu dambeeyay galay marxalad cusub, kadib heshiis difaac iyo dhaqaale oo Soomaaliya iyo Turkiga ay kala saxiixdeen 2024. Heshiiskaas ayaa Ankara siinaya door ku saabsan taageerada amniga badda Soomaaliya, ilaalinta xeebaha iyo dhismaha awoodda ciidamada badda.

Turkiga ayaa sidoo kale bilaabay inuu si qoto dheer ugu lug yeesho sahaminta khayraadka badda Soomaaliya, gaar ahaan shidaalka iyo gaaska. Maraakiib Turkish ah ayaa billaabay inay ka howlgalaan xeebaha Soomaaliya, halka ciidamo iyo qalab milateri oo Turkish ah lagu sheegay inay taageerayaan amniga howlahaas.

Arrinta kale ee si weyn loo hadal hayo ayaa ah qorshaha Turkiga ee lagu dhisayo xarun hawada sare ah oo Soomaaliya laga hirgeliyo. Madaxweyne Erdogan ayaa hore u sheegay in Turkigu qorsheynayo inuu Soomaaliya ka sameeyo xarun noocaas ah, inkasta oo faahfaahin rasmi ah oo dhameystiran aan weli la shaacin.

Horumarkan ayaa sidoo kale ku soo beegmaya xilli loollanka gobolka Geeska Afrika iyo Badda Cas uu sii xoogeysanayo, gaar ahaan kadib markii Israel ay aqoonsatay Somaliland, tallaabo ay Soomaaliya si adag u diidday, Turkiguna ku tilmaamay mid sharci-darro ah oo gobolka xasillooni darro u horseedi karta.

Qoraa Turkish ah oo lagu magacaabo Yahya Bostan, oo wax ku qora wargeyska Yeni Şafak, ayaa ku dooday in Israel iyo Imaaraadka Carabta ay kordhin karaan dhaq-dhaqaaqyada uu ku sheegay kuwo “xasillooni darro” ka abuuraya Afrika, gaar ahaan dalalka uu Turkigu xiriir dheer la leeyahay.

Wuxuu sheegay in dalal ay ka mid yihiin Sudan ay noqon karaan kuwa xiga ee doonaya in Turkigu ka caawiyo tababarka ciidamada, dhismaha hay’adaha amniga iyo gudbinta teknoolajiyadda iyo khibradda.

Qofka xog-ogaalka ah ee Ankara ayaa sidoo kale sheegay in dalal ka tirsan Saaxilka, sida Niger iyo Burkina Faso, iyo sidoo kale Itoobiya, ay ka mid noqon karaan kuwa xiiseynaya qaabkan.

Si kastaba, Ankara si rasmi ah uma shaacin magacyada dalalka codsiyada soo gudbiyey, taas oo muujineysa in Turkigu si taxaddar leh u wajahayo ballaarinta qaabkan, maadaama xiriir kasta oo noocan ah uu leeyahay culeys amni, siyaasadeed iyo dhaqaale.

Soomaaliya, qaabkan wuxuu u leeyahay laba macne. Marka koowaad, wuxuu muujinayaa in dalka oo muddo dheer lagu tilmaami jiray meel burbur iyo gargaar u baahan uu hadda noqday tusaale istaraatiiji ah oo dalal kale ay eegayaan. Marka labaad, wuxuu kordhinayaa muhiimadda Soomaaliya ee loollanka gobolka, gaar ahaan marka la eego badda, shidaalka, amniga iyo xiriirka quwadaha shisheeye.

Turkiga, dhanka kale, wuxuu u arkaa Soomaaliya meel uu ka dhistay kalsooni, joogitaan milateri iyo dano dhaqaale oo muddo dheer ah. Taas ayaa Ankara u oggolaaneysa inay qaabkan u soo bandhigto dalal kale oo Afrikaan ah oo wajahaya amni darro, dhaqaale xumo iyo baahi ay u qabaan saaxiib aan reer Galbeed ahayn.

Laakiin ballaarinta “Qaabka Soomaaliya” ama “Somalia Model” waxay sidoo kale dhalin kartaa su’aalo cusub oo ku saabsan madax-bannaanida dalalka Afrika, doorka quwadaha shisheeye, iyo sida loo hubin karo in iskaashiga amniga iyo dhaqaalaha uu si dhab ah uga faa’iideeyo shacabka, halkii uu u adeegi lahaa keliya danaha dowladaha iyo quwadaha dibadda.

Arrinta cad ayaa ah in xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya uusan hadda ku koobnayn labada dal. Wuxuu noqday qaab siyaasadeed iyo amni oo laga doodayo gudaha Afrika, isla markaana laga dareemayo xarumaha loollanka ee Geeska Afrika, Badda Cas iyo Saaxilka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Kooxda Al-Shabaab ayaa si kulul u weerartay Mareykanka iyo Turkiga, iyadoo ku eedeysay inay door militari iyo mid siyaasadeed ku leeyihiin Soomaaliya, isla markaana ay taageeraan dowladda federaalka.

Eedeymahan ayaa ku jiray farriinta sanadlaha ah ee kooxda ay soo saarto munaasabadda Ciidul Adxa, taas oo uu jeediyay afhayeenka rasmiga ah ee Al-Shabaab, Cali Maxamuud Raage (Cali Dheere).

Cali Dheere ayaa si gaar ah u weeraray duqeymaha Mareykanka ee Soomaaliya, isagoo ku eedeeyay Washington inay beegsato dad rayid ah, xilli ay ku doodayso inay fulineyso hawlgallo ka dhan ah argagixisada.

Eedeymahaas si madax-bannaan looma xaqiijin. Al-Shabaab ayaa marar badan adeegsata sheegashooyinka khasaaraha rayidka si ay ugu faafiso dacaayaddeeda ka dhanka ah dowladda Soomaaliya iyo dalalka shisheeye ee taageera.

Mareykanka ayaa sanadihii u dambeeyay kordhiyay duqeymaha uu ka fuliyo Soomaaliya. Warbixin ay soo saartay mareegta Long War Journal, oo la socota duqeymaha ka dhaca Soomaaliya, ayaa lagu sheegay in Mareykanku fuliyay 132 duqeyn sanadkii 2025, kuwaas oo 54 ka mid ah lala beegsaday Al-Shabaab.

Warbixinta ayaa sidoo kale sheegtay in ugu yaraan 64 duqeyn la diiwaangeliyay illaa hadda sanadkan 2026, iyadoo ugu yaraan 31 ka mid ah lagu bartilmaameedsaday kooxda Al-Shabaab.

Cali Dheere ayaa sheegay in duqeymo dhowaan ka dhacay agagaarka Kismaayo ee koonfurta Soomaaliya iyo Buq Aqable oo ka tirsan bartamaha dalka ay ku dhinteen dad rayid ah, halkii ay ka ahaan lahaayeen dagaalyahanno ka tirsan Al-Shabaab.

Taliska Mareykanka ee Afrika, AFRICOM, ayaa inta badan sheegay in duqeymaha lagu fuliyo wada-shaqeyn kala dhexeysa dowladda federaalka Soomaaliya, isla markaana looga gol leeyahay in lagu wiiqo awoodda Al-Shabaab ee qorsheynta iyo fulinta weerarrada.

AFRICOM ayaa sidoo kale marar badan sheegtay inay qaaddo tallaabooyin lagu yareynayo waxyeellada rayidka.

Qeyb weyn oo ka mid ah khudbadda Cali Dheere ayaa sidoo kale lagu weeraray Turkiga, oo ka mid ah dalalka ugu dhow dowladda federaalka Soomaaliya.

Turkiga ayaa tababar siiya ciidamada Soomaaliya, wuxuuna taageero militari, diblomaasiyadeed iyo dhaqaale u fidiyaa dowladda federaalka. Ankara ayaa sidoo kale Muqdisho ku leh saldhigga tababarka militari ee ugu weyn ee ay ku leedahay meel ka baxsan dalkeeda.

Cali Dheere ayaa Turkiga ku eedeeyay inuu doonayo inuu “boobo” kheyraadka dhulka, badda iyo hawada Soomaaliya.

Wuxuu sidoo kale weeraray Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, isagoo ku eedeeyay inuu heshiisyo uu la galay Ankara ku “iibinayo” hantida qaranka.

“Waxaan dowladda Turkiga leenahay: dalkan iyo kheyraadkiisa nin tuug ah oo khaa’in ah idinma siin karo,” ayuu yiri Cali Dheere.

Hadalkaas ayaa u muuqday mid loola jeeday iskaashiga sii kordhaya ee Soomaaliya iyo Turkiga ee dhinacyada difaaca, amniga badda iyo sahminta shidaalka badda.

Dowladda Soomaaliya ayaa sanadkii 2024 Turkiga la saxiixatay heshiis ballaaran oo difaac iyo iskaashi dhaqaale ah, waxaana xigay heshiisyo la xiriira sahminta shidaalka oo ay ku lug leedahay shirkadda Turkish Petroleum.

Mas’uuliyiinta dowladda federaalka ayaa difaacay heshiisyadaas, iyagoo ku tilmaamay qeyb ka mid ah istaraatiijiyad lagu ilaalinayo xeebaha Soomaaliya, lagu horumarinayo kheyraadka dabiiciga ah, laguna xoojinayo awoodda hay’adaha dowladda kadib tobanaan sano oo colaado ah.

Al-Shabaab ayaa se marar badan iskaashiga amni iyo dhaqaale ee Soomaaliya la leedahay dalalka shisheeye ku tilmaantay isku-dayo lagu qabsanayo ama lagu boobayo dalka.

Cali Dheere ayaa sidoo kale Turkiga ku eedeeyay inuu fuliyo duqeymo ay ku dhintaan dad rayid ah. Turkiga si joogto ah ugama hadlo hawlgallada noocaas ah.

Long War Journal ayaa sheegtay inay diiwaangelisay ugu yaraan 23 duqeyn oo Turkigu ka fuliyay Soomaaliya tan iyo 2022, iyadoo xustay in tirada dhabta ah ay intaas ka badan karto maadaama Ankara aysan si joogto ah u shaacin hawlgalladeeda.

Muqdisho (Caasimada Online) – Khilaaf siyaasadeed oo xooggan ayaa la sheegay inuu soo kala dhex-galay Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Agaasimaha Hay’adda Nabadsugidda iyo Sirdoonka Qaranka (NISA), Mahad Maxamed Salaad, kaas oo salka ku haya arrimaha doorashada maamulka Galmudug.

Warar lagu kalsoon yahay oo ay heshay Caasimada Online ayaa sheegaya in Mahad Salaad uu si cad ugu sheegay Madaxweyne Xasan Sheekh inuu doonayo inuu isu sharaxo xilka madaxweynaha Galmudug, isla markaana aanu taageersaneyn qorshe kasta oo lagu cadaadinayo madaxweynaha hadda talada haya ee Axmed Cabdi Kaariye (Qoor-Qoor).

Mahad Salaad ayaa la sheegay inuu aaminsan yahay in xal siyaasadeed lagu gaari karo arrinta Galmudug, isaga oo ku dooday in Qoor-Qoor lagu qancin karo tanaasul siyaasadeed, halkii loo adeegsan lahaa awood ciidan ama cadaadis siyaasadeed oo toos ah.

Sidoo kale, ilo xog-ogaal ah ayaa tilmaamay in kulamo dhowr ah oo u dhexeeyay Xasan Sheekh iyo Mahad Salaad ay kusoo dhammaadeen is-afgaranwaa, iyadoo aan weli wax heshiis ah laga gaarin khilaafka taagan. Labada dhinac ayaa la filayaa inay yeeshaan kulamo kale oo arrintan looga hadlayo.

Mahad ayaa doonaya in doorashada Galmudug ay noqoto mid furan oo qolo kasta ay qaadato calafkeeda. Qoor-Qoor ayaa sidoo kale isna caddeeyay inuu keliya aqbalayo doorasho hufan.

Dhinaca kale, Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamza Cabdi Barre, ayaa lagu warramayaa inuu taageersan yahay mowqifka Mahad Salaad, isla markaana aanu ku qanacsaneyn qorshaha la sheegay in Madaxweyne Xasan Sheekh uu ku taageerayo Liibaan Shuluq si uu ugu soo baxo madaxtinimada Galmudug.

Wararka ayaa intaasi ku daraya in khilaafkan cusub uu saameyn ku yeeshay dhaq-dhaqaaqyada siyaasadeed ee ka socda magaalada Dhuusamareeb, halkaas oo ay ka socdaan kulamo iyo abaabulo la xiriira doorashada maamulkaasi.

Inta badan siyaasiyiinta kasoo jeeda Galmudug ayaa iyaguna walaac ka muujiyay suurta-galnimada in Dhuusamareeb ay ka dhacaan xiisado la mid ah kuwii hore uga dhacay Baydhabo, kuwaas oo saameyn amni iyo mid siyaasadeed ku yeeshay deegaannada Koonfur Galbeed Soomaaliya.

Si kastaba, dowladda federaalka ayaan weli si rasmi ah uga hadlin wararka la xiriira khilaafka la sheegay inuu u dhexeeyo Madaxweyne Xasan Sheekh iyo Agaasime Mahad Salaad, xilli ay isa soo tarayaan hadal-heynta ku saabsan loolanka siyaasadeed ee Galmudug.

Dhuusamareeb (Caasimada Online) – Xaaladda guud ee deegaannada dowlad-goboleedka Galmudug ayaa ah mid deggan, xilli saacadihii lasoo dhaafay la isla dhex marayay warar la xiriira dhaq-dhaqaaqyo amni iyo ciidan oo la geeyay caasimadda maamulkaasi ee Dhuusamareeb.

Ilo xog-ogaal ah oo ku sugan Dhuusamareeb ayaa Caasimada Online u xaqiijiyay inaysan jirin ciidamo dheeraad ah oo gaaray magaalada, isla markaana xaaladda amni ay tahay mid deggan.

Ilo-wareedyadu waxay sheegeen in ammaanka magaalada ay si caadi ah u sugayaan hay’adaha amniga ee heer federaal iyo kuwa dowlad-goboleedka Galmudug.

Wararkii ugu dambeeyay ee naga soo gaaraya Dhuusamareeb ayaa tilmaamaya in magaalada aysan ka jirin wax xiisad amni ah, iyadoo sidoo kale halkaasi uu ku sugan yahay madaxweynaha Galmudug, Axmed Cabdi Kaariye (Qoorqoor), oo weli sii wada howlihiisa maamulka.

Dhanka kale, waxaa magaalada iyo guud ahaan Galmudug ka socda dhaq-dhaqaaqyo siyaasadeed oo la xiriira doorashooyinka soo socda ee maamulkaasi.

Musharixiin dhowr ah ayaa la sheegay inay bilaabeen ololayaal iyo kulamo siyaasadeed oo ay ku doonayaan inay taageero uga helaan qaybaha kala duwan ee bulshada iyo siyaasiyiinta deegaanka.

Doorashada Galmudug ayaa lagu wadaa, sida qorshuhu yahay, inay qabsoonto 20-ka bisha June 2026, markaas oo loo dareeri doono codbixinta doorashada golayaasha deegaanka iyo xubnaha Baarlamaanka dowlad-goboleedka.

Sidoo kale, jadwalka doorashooyinka ayaa muujinaya in doorashada guddoonka Baarlamaanka Galmudug la qaban doono 2-da bisha July, halka doorashada madaxweynaha dowlad-goboleedkaasi loo asteeyay 9-ka July.

Doorashooyinkan ayaa noqon doona kuwii ugu horreeyay ee Galmudug uga dhaca hannaan qof iyo cod ah, waxaana socda diiwaangelinta codbixiyeyaasha iyo diyaar-garowga xisbiyada siyaasadeed ee doonaya inay ka qayb galaan tartanka doorashada.

Mas’uuliyiinta maamulka Galmudug iyo hay’adaha doorashooyinka ayaa dhinacooda wada dadaallo lagu xaqiijinayo in doorashooyinku ku dhacaan jawi amni iyo xasillooni leh, iyadoo indhaha siyaasadda Soomaaliya ay si gaar ah ugu jeedaan habka ay u qabsoomaan doorashooyinka maamulkaasi.

Muqdisho (Caasimada Online) – Falcelin aan caadi ahayn ayaa ka dhalatay hanjabaad kasoo yeertay Saadaq Cumar Xasan (Saadaq Joon) oo ka tirsan Baarlamaanka Soomaaliya, kaas oo xalay soo saaray digniin siyaasadeed oo culus.

Saadaq Joon oo sidoo kale ah sarkaal xilal kala duwan soo qabtay ayaa qoraal uu soo dhigay bartiisa Facebook, oo ku socda madaxweyne Xasan Sheekh, ku sheegay in nabadda magaalada Dhuusamareeb iyo tan degmada Wardhiigley ee magaalada Muqdisho ay isku xiran yihiin, taasi oo loo arkay hanjabaad ku socota madaxweynaha.

“Duq Xasanow, nabadda Dhuusamareeb iyo nabadda Wardhiigley waa isku xiran yihiin, ogoow,” ayuu yiri Saadaq Joon.

Inkastoo uusan si toos ah u magacaabin Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, haddana erayga “Duq Xasan” ayaa si weyn loogu fasiray inuu ula jeedo madaxweynaha, gaar ahaan iyadoo qoraalka lagu xirey Dhuusamareeb iyo Wardhiigley, oo ah degmada ay ku taallo Madaxtooyada Soomaaliya ee Villa Somalia.

Intaas kadib waxaa soo jawaabay wasiirro iyo xildhibaanno ku xiran Villa Somalia oo si kulul kaga falceliyay hanjabaadda Saadaq Joon

Xildhibaan Cabdiraxmaan Cagaweyne ayaa ku jawaabay: Saadaq Joon waxaan leeyahay Nabaddii Dhuusamareeb lagu joogay duq Xasan ayaa lahaa Tabar iyo talo Qoorqoor laguma joogin, ragii Wardhiigleyna duqa ayay ku garabyihiin!.

Xildhibaan Cabdirisaaq Xusul ayaa isna yiri: Saadaq Joonow tanu tii maahan xisaabta ku darso.

Sidoo kale, Wasiir ku xigeenka wasaaradda deegaanka iyo isbeddeka cimilada Soomaaliya Xuseen Cali Xaaji ayaa isna ku jawaabay: Gen saadaq Waxaan rabaa inaan usheego wardhigley iyo galmudug waa soomali labo wadan makala ah duq xasan ayaa Madaxweyne u ah taladiisa ayaa ka socondoonto”.

Hadalkan ayaa kusoo aadaya xilli warar siyaasadeed ay sheegayaan in Madaxweyne Xasan Sheekh uu doonayo in hoggaanka Galmudug loo riixo Liibaan Axmed Xasan, oo loo yaqaan Liibaan Shuluq, taas oo loo arko inay qeyb ka tahay loollan cusub oo ka dhex taagan siyaasadda maamulkaas.

Si kastaba, ha’ahaatee qoraalka Saadaq ayaa loo arkay fariin siyaasadeed oo ku socota Villa Somalia, laguna muujinayo in cadaadis ama isku day lagu wiiqayo Axmed Qoorqoor uu saameyn ama rabshado ka dhallin karo meel ka baxsan Dhuusamareeb, gaar ahaan magaalada caasimada ah ee Muqdisho.

Dhuusamareeb (Caasimada Online) – Xaalad kacsanaan ah ayaa weli laga dareemayaa deegaannada Galmudug, taas oo la xiriirta qorshaha dowladda ee maamulkaasi, gaar ahaan arrimaha doorashooyinka oo si adag la’isugu hayo.

Wararka ayaa sheegaya in haatan daq-dhaqaaqyo ciidan laga dareemay qaybo kamid ah gobollada dhexe, taas oo keentay cabsi xooggan, maadaama ay arrintu isku rogi karto gacan ka hadal, sidii ka dhacday Koonfur Galbeed.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa lagu soo warramayaa in amar ay siisay ciidamadeeda ku sugan deegaanada Galmudug, kuwaas oo qaarkood kasoo dhaqaaqay furimaha hore, si ay usoo gaaraan magaalada Dhuusamareeb, oo qaybo kamid ah ay joogaan ciidamo iyo saraakiil ay dowladdu ka dirtay magaalada Muqdisho.

Sidoo kale, Madaxweyne Qoor Qoor ayaa dhankiisa bilaabay uruursi ciidan, iyada oo si gaar ah looga dareemayo magaalooyinka Dhuusamareeb iyo Cadaado ee gobolka Galgaduud, sida ay soo sheegayaan dadka deegaanka.

Doodda ugu wayn ayaa ka taagan qorshaha ay Villa Somalia ku dooneyso in isbeddel lagu sameeyo hoggaanka maamulka, taas oo keentay kala aragti duwanaan u dhexeysa labada dhinac, iyada oo sidoo kale mas’uuliyiinta heer federaal iyo heer dowlad-goboleed ee kasoo jeedo Galmudug ay la kala safteen labada dhinac.

Warar siyaasadeed ayaa sheegaya in Madaxweyne Xasan Sheekh uu doonayo in hoggaanka sare ee Galmudug loo riixo Liibaan Axmed Xasan (Shuluq), taas o qeyb ka ah loollan cusub ee haatan ka dhex taagan siyaasadda maamulkaas.

Taliye ku xigeenkii hore ee Booliska Soomaaliya Jeneraal Zakiya Xuseen Axmed oo qoraal soo saartay ayaa taageero u muujisay Axmed Qoor Qoor, waxayna sheegtay inuu isku filan yahay, haddii dagaal lagu soo qaado, sida ay hadalka u dhigtay.

“Qoor Qoor dagaal iskaaga filan ee dulaankaa ku tashaneysid ha noqdo dadkaa shalay dilkooda darajo iyo dollar ku qaadatay ileen Dirtu dowlad inay dhisaan mooyee wax ma dumiyaan darajana anagaa u sidno dalkana kula joogno dardaaran,” ayay qoraalkeeda ku tiri Jeeraal Zakiya Xuseen Axmed.

Waxaa kasii horeeyay oo isna digniin diray Xildhibaan Saadaq Joon oo sheegay inay isku xiran yihiin amniga Dhuusamareeb iyo kan degmad Wardhiigley ee magaalada Muqdisho, arrintaas oo keentay falcelin xooggan oo deg-deg ah.

Xiisaddan ayaa muujineyso in siyaasadda Galmudug ay mar kale gashay marxalad xasaasi ah, iyadoo Villa Somalia, maamulka Galmudug iyo siyaasiyiin miisaan leh ay isku eegayaan mustaqbalka hoggaanka maamulkaas.

Muqdisho (Caasimada Online) – Wasiirkii hore ee Warfaafinta Soomaaliya Zakaria Maxamuud Xaaji Cabdi ayaa sheegay in duullaankii Ethiopia ee Soomaaliya uu ahaa “dagaal wakiilnimo” oo ay ku kulmeen danaha Ethiopia iyo Israa’iil, isagoo ku dooday in labada dhinac ay ka faa’iideen kala daadashada dowladnimada Soomaaliya.

Zakaria, oo wareysi gaar ah siiyay wargeyska Egypt Independent, ayaa sheegay in Israa’iil ay muddo dheer daneynaysay in Soomaaliya aysan yeelan dowlad dhexe oo awood leh, sababo la xiriira goobta istiraatiijiga ah ee dalka iyo saameynta uu ku leeyahay Badda Cas, Gacanka Cadmeed iyo Bab al-Mandab.

“Markii Ethiopia ay qabsatay qaybo ka mid ah Soomaaliya, wuxuu ahaa dagaal wakiilnimo,” ayuu yiri Zakaria. “Israa’iil waxay dan ku qabtay kala dhantaalidda Soomaaliya, Ethiopia-na waxay lahayd dano toos ah oo ay Soomaaliya kula dagaallameysay.”

Ethiopia ayaa dhammaadkii 2006 ciidamo soo gelisay Soomaaliya, xilli uu jiray dagaal u dhexeeyay Midowgii Maxkamadaha Islaamiga ah iyo dowladda federaalka ku-meel-gaarka ahayd. Duullaankaas ayaa horseeday dagaallo sanado socday, barakac ballaaran iyo isbeddel weyn oo ku dhacay siyaasadda iyo amniga Soomaaliya.

Zakaria ayaa sheegay in xilligaas uu ka tirsanaa Isbaheysigii Dib-u-xoreynta Soomaaliya, isla markaana uu dagaalka u arkayay mid aan ku koobneyn Soomaaliya iyo Ethiopia, balse qeyb ka ahaa loollan shisheeye oo ka ballaaran gobolka.

“Israa’iil waxay Soomaaliya ku soo gashaa Ethiopia, maadaama labada dal ay leeyihiin xiriir iyo dano wadaag ah,” ayuu yiri.

Hadalkan ayaa kusoo aadaya xilli Geeska Afrika uu wajahayo loollan cusub oo ku saabsan Badda Cas, dekedaha, Somaliland iyo xiriirka Israa’iil ee gobolka. Israa’iil ayaa 26-kii December 2025 si rasmi ah u aqoonsatay Somaliland, tallaabo ay Soomaaliya si adag uga hortimid, kuna tilmaantay xadgudub ka dhan ah madax-bannaanideeda iyo midnimadeeda dhuleed.

Midowga Afrika iyo dalal badan oo Carab iyo Afrikaan ah ayaa iyaguna diiday aqoonsigaas, iyagoo sheegay in Somaliland ay weli tahay qeyb ka mid ah Soomaaliya, isla markaana tallaabada Israa’iil ay khatar ku tahay xasilloonida gobolka.

Zakaria ayaa sheegay in xiriirka Ethiopia iyo Israa’iil uu yahay qeyb ka mid ah sawir istiraatiiji ah oo ka ballaaran Soomaaliya. Wuxuu ku dooday in labada dhinac ay dan ka leeyihiin saameynta Geeska Afrika, Badda Cas iyo marinnada ganacsiga ee u dhexeeya Bariga Dhexe iyo Afrika.

Qorshaha toddobada dal

Zakaria ayaa sidoo kale tixraacay hadallo hore oo uu jeediyay Jeneraalka Mareykanka ah ee hawlgabka ah Wesley Clark, oo sheegay in kadib weerarradii September 11 uu maqlay qorshe lagu beegsanayo toddoba dal oo kala ah Iraq, Syria, Lebanon, Libya, Somalia, Sudan iyo Iran.

Sida uu Zakaria ku dooday, waxa maanta ka socda Gaza, Lebanon, Sudan, Soomaaliya iyo Iran waxay xoojinayaan aragtidiisa ah in gobolka uu wajahayo qorshe ballaaran oo lagu beddelayo dheelitirka awoodda, iyadoo Israa’iil ay ka faa’iideysaneyso kala qeybsanaanta Carabta iyo burburka dowladaha qaarkood.

“Waxaan mar kale tixraacayaa hadalladii Jeneraal Wesley Clark ee ku saabsanaa kala dhantaalidda toddobo dal: Soomaaliya, Sudan, Libya, Syria, Lebanon, Iraq iyo Iran,” ayuu yiri Zakaria.

Wuxuu sheegay in dagaalka Iran uu qeyb ka yahay dib-u-qaabeynta Bariga Dhexe ee danaha Israa’iil, isagoo ka digay in haddii Tehran la wiiqo ay Israa’iil awood u heli karto inay si xor ah uga dhaqaaqdo gobolka.

Wuxuu sheegay in markii Ethiopia ay gudaha u gashay Soomaaliya, uu uga digay xubno ka tirsan Baarlamaanka Carabta in haddii aysan Carabtu ka falcelin waxa Soomaaliya ka socda, dalal kale ay xigi doonaan.

“Waxaan u sheegay haddii ay daawadayaal ka noqdaan Ethiopia oo qabsatay Muqdisho, Khartoum ayaa xigi doonta, kadibna Dimishiq,” ayuu yiri.

Zakaria ayaa sheegay in Soomaalidu xilligaas aysan u baahnayn ciidamo Carbeed, balse ay u baahnayd taageero diblomaasiyadeed iyo cadaadis siyaasadeed oo lagu joojinayo faragelinta Ethiopia.

Wuxuu sidoo kale xiriiriyay loollanka Geeska Afrika iyo muranka biyo-xireenka weyn ee Ethiopia, isagoo ku dooday in Israa’iil ay door ku leedahay sii qoto dheereynta xiisadda u dhexeysa Ethiopia iyo Masar.

“Shaki kuma jiro in Israa’iil ay door ku lahayd sii qoto dheereynta xiisadda ka dhalatay biyo-xireenka Renaissance,” ayuu yiri.

Hadallada Zakaria ayaa ah eedeymo culus oo siyaasadeed, balse waxay kusoo aadayaan xilli aqoonsiga Israa’iil ee Somaliland uu dib u furay doodda ku saabsan doorka Tel Aviv ee Badda Cas, xiriirka ay la leedahay Ethiopia iyo saameynta uu loollanka gobolka ku yeelan karo Soomaaliya.

Zakaria ayaa ka digay in haddii Soomaaliya ay sii ahaato dal nugul, ay noqon karto goob ay ku loollamaan quwado shisheeye, halka dhaawaca ka dhashana uu gaari karo Badda Cas, Masar, Sudan iyo guud ahaan dunida Carabta.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud ayaa si adag uga hadlay dhawaaqa kasoo yeeray maamulka Somaliland ee uu hoggaamiyo Cabdiraxmaan Cirro, kaas oo la xiriira magaalada Qudus iyo dowladda Israa’iil.

Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa sheegay inay tahay “nasiib darro weyn” in maamulkaasi uu qaato mowqif uu ku sheegay mid ka hor imanaya dareenka shacabka Soomaaliyeed iyo dunida Islaamka, maadaama hoggaanka Somaliland uu sheegay in Qudus loo aqoonsaday magaalo ay leedahay Israa’iil.

Waxa uu tilmaamay in xitaa dalal badan oo aan Muslim ahayn ay ka gaabsadeen inay safaaradahooda geeyaan magaalada Qudus, maadaama ay weli tahay magaalo muran badan ka taagan yahay, isla markaana ay Falastiiniyiintu u arkaan caasimaddooda.

Madaxweynaha ayaa sheegay inaysan marnaba dhici karin in Soomaaliya ay aqbasho in Qudus loo aqoonsado caasimadda Israa’iil, isaga oo tallaabadaasi ku tilmaamay mid ceeb ku ah ummadda Soomaaliyeed iyo tan Islaamka guud ahaan.

Sidoo kale, Xasan Sheekh ayaa sheegay in shacabka ku nool gobollada Waqooyiga Soomaaliya aysan qaadi karin masuuliyadda go’aankaasi, isaga oo ugu baaqay inay iska fogeeyaan arrimaha dhaawacaya midnimada iyo mowqifka Soomaaliyeed ee ku aaddan qadiyadda Falastiin.

“Caalamka aan Muslimka ahayn ayaa ka xishooday in safaarad laga dhigto Qudus. Waa nasiib darro in calan towxiidka ku qoran yahay maanta laga taago Qudus, laguna yiraahdo Israa’iil ayaa iska leh,” ayuu yiri Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Waxa uu intaas ku daray in arrintaasi ay tahay mid keeni karta caro Alle, isla markaana loo baahan yahay in laga laabto go’aannada noocaas ah. “Walaalaha Waqooyiga ku nool waxa aan leenahay nama qabato, noomana qaadanno ceebtaas, waana in aan iska tirnaa una caqli-celinnaa kuwa sidaasi sameeyay,” ayuu sii raaciyay.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa hore u sheegtay in magaalada Qudus ay leedahay xaalad sharci iyo siyaasadeed oo gaar ah, taas oo lagu saleeyay go’aannada Qaramada Midoobay iyo heshiisyada caalamiga ah ee khuseeya arrinta Falastiin.

Soomaaliya ayaa sidoo kale dib u xaqiijisay taageeradeeda ku aaddan shacabka Falastiin iyo xaqa ay u leeyihiin inay helaan dowlad madax-bannaan oo caasimaddeedu tahay Bariga Qudus.

Si kastaba, maamulka Somaliland ayaa arrintan darteed la kulmay cambaareyn xooggan oo uga timid dalalka Islaamka iyo dad badan oo taageersan qadiyadda Falastiin, kuwaas oo si weyn uga hor-yimid safaaradda la sheegay in Somaliland ka furaneyso Qudus, taas oo taageero u muujineysa sheegashada Israa’iil ee magaaladaas oo kamid ah magaalooyinka ugu barakeysan Muslimiinta.