Jabuuti (Caasimada Online) – Maamulka Trump ayaa dalka South Sudan u masaafuriyay siddeed muhaajiriin ah oo ay Maraykanku in ka badan bil ku hayeen saldhig milatari oo ku yaalla dalka Djibouti, sida ay Sabtidii sheegtay Wasaaradda Amniga Gudaha (Department of Homeland Security), ka dib markii muhaajiriintu ay ku guuldarraysteen isku daygoodii ugu dambeeyay ee ay ku doonayeen inay ku joojiyaan u wareejintooda dalkaas siyaasad ahaan aan degganayn.

Raggan ayaa la masaafuriyay Jimcihii, oo ku beegnayd maalinta fasaxa ee maalinta xorriyadda Maraykanka ee 4-ta Luulyo, sida ay ku sheegtay war-saxaafadeed kaaliyaha xoghayaha wasaaradda, Tricia McLaughlin.

“Tani waxay guul u ahayd sarreynta sharciga, iyo badqabka iyo amniga shacabka Maraykanka,” ayay tiri McLaughlin.

Diyaarad siday dadka Maraykanku masaafuriyay ayaa Sabtidii ka degtay dalka South Sudan, sida ay sheegeen laba sarkaal oo ka shaqeeya garoonka diyaaradaha ee Juba.

Shaqaale ka tirsan garoonka oo codsaday inaan magaciisa la sheegin ayaa u sheegay wakaaladda wararka ee Reuters inuu arkay dokumiinti muujinaya in diyaaraddu “ay timid saaka 6:00 subaxnimo” (0400 GMT). Sarkaal ka tirsan laanta socdaalka ayaa isna sheegay in dadka la masaafuriyay ay dalka soo gaareen balse ma uusan bixin faahfaahin intaas dheer, isagoo dhammaan su’aalaha u gudbiyay hay’adda sirdoonka ee Amniga Qaranka (National Security Service).

Horey, ilo ka tirsan dawladda South Sudan ayaa sheegay in saraakiil Maraykan ah ay ku sugnaayeen garoonka diyaaradaha iyagoo sugayay imaatinka muhaajiriinta.

Aayaha muhaajiriintan ayaa noqday qodob xasaasi ah oo laga doodayo oo ku saabsan sharci ahaanshaha ololaha maamulka Trump ee lagu doonayo in lagu hor istaago socdaalka iyadoo la adeegsanayo masaafurinno si weyn loo buunbuuniyay oo la gaynayo waxa loogu yeero “waddamo saddexaad” halkaas oo muhaajiriintu ay sheegeen inay kala kulmayaan walaac dhinaca ammaanka ah, arrintan oo horey laba jeer uga gudubtay maxkamadaha hoose illaa Maxkamadda Sare.

South Sudan ayaa muddo dheer ahayd meel khatar ku ah xitaa dadka deegaanka. Wasaaradda Arrimaha Dibedda ee Maraykanka ayaa kula talisa muwaadiniinteeda inaysan u safrin halkaas sababo la xiriira dembiyo rabshado wata iyo iskahorimaadyo hubeysan. Qaramada Midoobay ayaa sheegtay in dhibaatada siyaasadeed ee dalkaas Afrikaanka ah ay dib u hurin karto dagaal sokeeye oo arxan daranaa kaasoo dhammaaday 2018-kii.

Siddeedda nin, oo sida ay qareennadoodu sheegeen ka soo jeeda dalalka Cuba, Laos, Mexico, Myanmar, Sudan iyo Vietnam, ayaa ku dooday in masaafurintooda loo gaynayo South Sudan ay jabinayso Dastuurka Maraykanka, kaasoo mamnuucaya ciqaabta arxandarrada ah ee aan caadiga ahayn.

Waxay ku jireen xabsiyada Maraykanka ee Djibouti tan iyo markii uu garsoore federaal ah oo jooga Boston bishii May ka hor istaagay maamulka Trump inuu si degdeg ah ugu raro South Sudan sababo la xiriira walaac laga qabay habraaca sharciga ah.

Dacwado dheeri ah ka dib, Maxkamadda Sare ayaa Khamiistii la safatay maamulka, iyadoo meesha ka saartay xayiraadahaas.

Laba maxkamadood ayaa Jimcihii si degdeg ah u eegay codsiyada qareennada muhaajiriinta, xilli maxkamaduhu ay fasax ahaayeen, laakiin ugu dambeyntii Garsooraha Maxkamadda Degmada ee Maraykanka Brian Murphy oo jooga Boston ayaa sheegay in amarka Maxkamadda Sare uu ku qasbay inuu diido codsigooda, taasoo u gogol xaartay masaafurintooda.

Goobta ay raggan ku sugan yihiin ee South Sudan imaatinkooda ka dib isla markiiba lama ogaan.

Baydhaba (Caasimada Online) – Warar kala duwan ayaa kasoo baxaya khasaaraha ka dhashay qarax miino oo xalay ka dhacay guri ku yaalla xaafadda Suuqa Xoolaha ee magaalada Baydhabo ee xarunta gobolka Baay, kaas oo ay dagan yihiin dad shacab ah.

Qaraxa oo jugtiisa si xooggan looga maqlay magaalada  ayaa la sheegay in lagu dhajiyay guriga, waxaana degan nin magaciisa lagu sheegay Ibraahim Mursal oo kamid ah dadka deegaanka.

Wararka ayaa sheegaya in wax khasaare nafeed ah aanu gaysan qaraxa, balse uu burbur xoogan soo gaaray guriga lala bartilmaameedsaday oo ku yaalla xaafadda Suuqa Xoolaha.

Ciidamo ka tirsan kuwa ammaanka ee Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed ayaa goobta gaaray, kuwaas oo sameeyay baaritaanno dheeraad ah, waxayna gacanta ku dhigeen dad ka ag dhowaa meesha ay wax ka dhaceen, kuwaas oo tuhmanayaal ah.

Sidoo kale dadk deegaanka ayaa waxaa soo wajhaday cabsi, maadaama xilli habeen ah uu weerarka dhacay, isla markaana lala bartilmaameedsaday guri ay dagan yihiin dad rayid ah.

Qaraxyada ayaa ku badan magaalada Baydhaba, waxaana badanaa ka fuliso kooxda Al-Shabaab oo weli ku sugan hareeraha magaaladaas oo ay kasoo abaabusho weeraro culus.

Habeen hore ayay ahayd markii sidaan oo kale qarax miino loogu dhajiyay guri ay dagan yihiin qaar kamid ah Fannaaniinta Koonfur Galbeed, waxaana ka dhashay khasaare u badan dhaawac iyo burbur soo gaaray guriga oo isna ku yaalla bartamaha magaalada Baydhaba.

Weeraradan qaraxyada ah aya kusoo aadayo, iyadoo dhowaan Al-Shabaab lagu jabiyay dagaallo ka dhacay deegaanka Burjeed oo hoostaga degmada Baydhaba, kadib markii halkaas lagu laayay xubno ka tirsanaa Khawaarijta oo weerar kusoo qaaday halkaasi,

Maydadka xubnaha la laayay ayaa sidoo kale la geeyay gudaha magaalada, waxaana lagu soo bandhigay fagaaraha Afar Irdoodka, halkaas oo ay isugu soo baxeen dadweyne badan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa wajahaya cadaadis uga imaanaya Addis Ababa iyo Qaahira, kaas oo u baahan maarayn iyo go’aan qaadasho adag.

Masar ayaa doonaysa in Xasan Sheekh dib u soo celiyo go’aanadii saddex-geesoodka ahaa ee lagu gaaray dalka Eritrea, kuwaas oo xambaarsanaa qorshe lagu go’doominayo Itoobiya.

Madaxweynaha Masar ayaa casuumaad u soo diray Madaxweyne Xasan Sheekh, sida ay ogaatay Caasimada Online. Madaxweynaha ayaa berri iyo wixii ka dambeeya u safri doona dalka Masar, si uu ula kulmo dhiggiisa, Cabdalfataax Al-Sisi.

Dhinaca kale, waxaa xoogaystay khilaafka u dhexeeya Addis Ababa, Asmara, iyo Qaahira. Madaxweynaha Masar ayaa wadaya cadaadis uu Xasan Sheekh ku saarayao, si uu uga qeyb noqdo go’doominta Itoobiya.

Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya, Abiy Ahmed, ayaa isna dhankiisa Xasan Sheekh ku casuumay xaflad xarigga looga jarayo biyo-xireenka Wabiga Nile ee Itoobiya dhistay, kaasi oo haddii uu Xasan ka qeyb galo, ay taasi ka dhigan tahay inuu si bareer ah uga hor yimid Masar iyo Suudaan.

Abiy Ahmed ayaa Khamiistii sheegay in biyo-xireenka muranka dhaliyay ee laga dhisay Wabiga Nile uu hadda dhammaaday, taasoo guul weyn u ah dalkiisa, xilli uu khilaaf kala dhexeeyo dalka Masar oo ku saabsan qaybsi caddaalad ah oo biyaha ah.

Masar ayaa muddo dheer kasoo horjeedday biyo-xireenka, sababo la xiriira walaac ay ka qabto inuu yareyn doono saamigeeda biyaha Wabiga Nile. Dowladda Masar ayaa ku tilmaantay biyo-xireenka – oo loo yaqaan Biyo-xireenka Weyn ee Dib-u-curashada Itoobiya (Grand Ethiopian Renaissance Dam) – mid khatar ku ah jiritaankeeda, maadaama dalku uu si buuxda ugu tiirsan yahay Wabiga Nile si uu biyo ugu helo beeraha iyo dadkiisa ka badan 100 milyan.

Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Masar, Badr Abdelatty, ayaa shaaciyay in wada-hadalladii u dhexeeyay Masar, Itoobiya iyo Suudaan ee ku saabsanaa biyo-xireenka Itoobiya ay istaageen, taasoo muujinaysa in aan wax natiijo ah laga gaarin dadaalladii diblomaasiyadeed.

Wasiirka ayaa arrintan ku tilmaamay mid nasiib darro ah, isagoo xusay in Masar ay mar walba ka shaqaynaysay sidii wada-hadalladu u mira dhalin lahaayeen, balse ay ku dhammaadeen is-faham la’aan.

“Waxaan si toos ah u sheegnay in geeddi-socodka wadahadalka uu gaaray waddo xiran. Masar waxay xaq u leedahay inay isdifaacdo oo ay ilaaliso danahaheeda biyaha haddii ay la kulanto hanjabaad kasta,” ayuu yiri Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Masar.

Garoowe (Caasimada Online) – Wasaaradda Warfaafinta Puntland ayaa si weyn u difaacday Ayuub Cabdirisaaq — oo loo yaqaan “Kabtan Ayuub” kadib markii Warbaahinta Jarmalka ee Deutsche Welle (DW) iyo ARD ay qoreen eedeymo culus oo ka dhan ah isaga iyo Yacquub Siyaad, kuwaas oo loo haysto in baraha bulshada ay u adeegsadaan dhiirrigelinta rabshadaha. 

Bayaanka wasaaradda warfaafinta Puntand ayaa lagu beeniyay dhammaan eedeymaha ku xusan warbixinta warbaahinta Jarmalka ee DW iyo ARD ee la xiriira hurinta colaadaha gudaha iyo in Kabtan Ayuub uu horay uga tirsanaan kooxaha burcad-badeeddii Soomaalida.

Puntland ayaa sidoo kale intaasi ku dartay in kooxda faafisay warkan ee beegsatay Kabtan Ayuub ay taabacsan yihiin kooxaha Al-qaacida iyo Daacish, sida ay hadalka u dhigtay.

Waxaa kale oo ay wasaaraddu sheegtay in Kabtan Ayuub uu ciidamada Puntland kala qeyb qaatay, kuna dhaawacmay howlgalka Calmiskaad ee ciribtirka argagixisada Daacish, isla markaana wararka laga faafiyay ay yihiin kuwa been abuur ah oo isaga lagu sumcad-dilayo.

“Kuwa beenta ka faafinaya Kabtan Ayuub waa kuwa taabacsan Al-Qaacida iyo Daacish. Kabtan Ayuub wuxu dagaal la galay Daacish isagoo ka garab dagaallamay ciidamada difaaca Puntland oo taageero ka helaya saaxiibo Caalami ah oo kala duwan sida Maraykanka iyo Imaaraatiga (UAE), waxaana soo gaaray dhaawac, isagoo diyaarad loogu qaaday isbitaalka Boosaaso” ayuu lagu yiri bayaanka kasoo baxay dowladda Puntland.

Jawaabta Puntland ayaa kusoo aadeyso, iyada oo Warbaahinta Jarmalka ee Deutsche Welle (DW) iyo ARD ay Jimcihii shalay baahiyeen warbixin ay cinwaan uga dhigeen: “Ayaga oo jooga Jarmalka, ‘saameeyayaal dagaal’ ayaa hurinaya rabshado ka socda Soomaaliya.” Warbixintan ayaa eedeyn u jeedinaysa Ayuub Cabdirisaaq — oo loo yaqaan “Kabtan Ayuub” — iyo Yacquub Siyaad, kuwaas oo la tuhunsan yahay in ay baraha bulshada u adeegsadaan dhiirrigelinta rabshadaha. Hoos ka aqriso warbixinta.

Ayuub Cabdirisaaq — ama “Kabtan Ayuub,” sida ay u yaqaanaan taageerayaashiisa baraha bulshada — wuxuu si sahlan fariimihiisa ugu gaarsiin karaa boqollaal kun oo qof isagoo adeegsanaya baraha TikTok iyo Facebook. Farriimihiisu waxay inta badan xambaarsan yihiin isku-jir nacayb loo qabo beelaha ay iska soo horjeedaan ee Soomaaliya iyo dhiirigelin rabshado oo iyaga ka dhan ah.

Wuxuuna sumcaddiisa baraha bulshada ku dhistay dalka Jarmalka, halkaasoo uu tagay sannadkii 2017 ayna u ahayd hoy muddo ku dhow toddoba sano, isagoo ka dhuumanayay indhaha hay’adaha awoodda u leh, oo dhiirrigelinayay daadinta dhiigga dalkiisii hooyo.

“Qoryaha qaata oo dagaallama,” ayuu Ayuub ku boorriyay taageerayaashiisa muuqaal uu soo dhigay dabayaaqadii 2022. Isagoo bixinaya wax uu ugu yeeray “talooyin wax ku ool ah oo ka yimid waayo-aragnimadiisa gaarka ah,” wuxuu dagaalyahannada u sheegay inay fuulaan dhismayaasha dhaadheer si ay meel fog uga arkaan cadowga.

“Toogta qof kasta oo aad ku aragtaan waddada weyn isagoo xiran direys militari,” ayuu yiri. Sida uu Ayuub u sheegay daawadayaashiisa, cadowgu kuma eka oo kaliya militariga; dadka u diida inay galaan dhismayaasha si ay dusha uga fuulaan waa in “foolka laga toogto” ayna wajigooda kaga tagto “calaamadda xabbadda.”

Sida ay hadda daahfureen kooxda baaritaannada ee DW oo kaashanaysa warbaahinta dadweynaha ee Jarmalka ee ARD, mas’uuliyiinta Jarmalka ayaa aakhirkii ogaaday dadaallada kicinta ah ee Ayuub.

Waxaan bilownay inaan dabagal ku samayno halka uu soo maray — iyo inaan daraasad ku samayno saamaynta burburinta leh ee uu leeyahay. Baaritaanka ayaa sidoo kale lagu eegay gaaritaanka uu leeyahay nin kale oo saameyn ku leh dagaalka, kaasoo weli Jarmalka u isticmaala gabbaad uu kaga yeero rabshado ka dhaca Soomaaliya.

Si kastaba, Sheekada Ayuub waxay si dhow ula xiriirtaa loolanka inta badan rabshadaha wata ee u dhexeeya laba gobol oo woqooyiga Soomaaliya ku yaal. Puntland waxaa madaxweyne ka ah Siciid Cabdullaahi Deni oo ka soo jeeda beesha Majeerteen, kaasoo Ayuub uu ku taageero muuqaalladiisa.

Beledweyne (Caasimada Online) – Dowladda Federaalka ah ee Soomaaliya ayaa faah-faahin dheeraad ah ka bixisay howlgallo iyo dagaallo culus oo maanta ka dhacay gobollada Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, kuwaas oo lagu naafeeyay kooxda khawaarijta Al-Shabaab.

Afhayeenka wasaaradda gaashaandhigga Soomaaliya, Sheekh Abuukar Macallin oo shir jaaa’id qabtay ayaa ka warbixiyay howlgallada maanta dhacay, wuxuuna sheegay in guullo waawayn ay kasoo hoyeen ciidamada Xoogga dalka Soomaaliyeed iyo kuwa Macawiisleyda.

Sheekh Abuukar ayaa shaaca ka qaaday in dagaalka ka dhacay aagga Moqokori lagu jabiyay maleeshiyaad ka tirsan Al-Shabaab oo weerar soo qaaday, isla markaana laga xoreeyay deegaanka Gumarre oo hoostaga degmadaasi.

“Khawaarijta Al-Shabaab ayaa waxay isku dayeen in weerar naf la caari ah kusoo qaadaan deegaanka Gumarre oo kamid ah deegaannada hoostaga degmada Moqokori ee gobolka Hiiraa, dagaal saaka soo bilowday ayaa saacado kooban kadib cadowga waxaa lagu gaarsiiyay jab wayn,” ayuu yiri afhayeenka wasaaadda gaashaandhigga Soomaaliya.

Sidoo kale wuxuu tilmaamay in dagaalkaas lagu khaarijiyay ku dhowaad 10 ka tirsanaa xubnaha Al-Shabaab, welina ciidamada ay howlgallo culus kasii wadaan halkaasi.

“Ku dhowaad 10 dhagar qabe ayaa laga dilay cadowga, waxaana deegaana ku sugan ciidamada deegaanka iyo kuwa Xoogga dalka Soomaaliyeed” ayuu sii raaciyay.

Dhinaca kale, waxa uu ka warbixiyay howlgallo kale oo ka dhacay Shabeellaha Dhexe, gaar ahaan deegaannada Guulane, Daarunimca iyo Alkowsar, kuwaas oo uu tilmaamay in lagu beegsaday maleeshiyaad ka tirsan kooxda A-Shabaab oo ku dhuumaaleysanayay halkaas.

Afhayeenka ayaa xusay in laba horjooge oo ka tirsanaa Al-Shabaab lagu dilay howlgalka ka dhacay Guulane, kuwaas oo uu magacyadooda ku kala sheegay Maxamed Cadow iyo Cali Xabad. Sidoo kale wuxuu intaasi ku daray in cagta la mariyay fariisimo ku yaallay deegaankaasi.

“Howlgalka ka dhacay deegaanka Guulane waxaa lagu dilay laba horjooge oo cadowga islaamka ahaa, aadna u dhibaateyn jiray shacabka ku nool Shabeellaha Dhexe, labadaas horjooge oo lagu kala magacaabo Maxamed Cadow iyo Cali Xabad” ayuu mar kale yiri.

Xaaladda deegaannada lagu dagaalamay ayaa weli kacsan, mana jiro wax hadal ah oo kasoo baxay dhanka Al-Shabaab oo ku aadan guusha ay sheegatay dowladda Soomaaliya.

Muqdisho (Caasimada Online) – Maxkamadda Gobolka Banaadir ayaa muddeysay kiis ciqaab ah oo la xiriira canshuur la baxsi oo uu eedaysane ka yahay Maxamuud Cabdulqaadir Maxamuud, sida ku cad warqad ay maxkamaddu soo saartay.

Ninkaan ayaa lagu eedaynayaa in uu la baxsaday canshuurta Dowladda ee %5 VAT Tax, taas oo dowladda ay waayihii dambe ku soo rogtay akoonada ganacsiyada gaarka ah.

“Makamaddu iyada oo gudanaysa waajibka saaran ee ku xusan qodobada 75, 89 XHCS, waxay muddaysay Gal-dacwadeedka Ciqaabta ah ee summaddiisu tahay MGB/DCL/345/2025 maalinta Axada ah ee Taarikhu tahay 03/08/2025 saacadduna tahay 10:00 Subaxnimo,” ayaa lagu yiri qoraalka.

Maxkamadda ayaa fartay Xafiiska Xeerilaaliyaha Guud ee Qaranka iyo Qareenka difaaca eedaysanaha in ay kasoo qayb galaan dhagaysiga Dacwadda, isla taariikhada iyo saacadda sare ku xusan.

Sidoo kale maxkamadda ayaa fartay in dhinacyadaasi ay la yimaadaan dhammaan cadaymaha ay rabaan in ay u isticmaalaan kiiskaan.

Canshuurtaan la isku heysto ee %5 VAT Tax, ayaa sanad Kahor lagu soo rogay ganacsiyada, taasi oo saaran qofka wax iibsanaya, balse dowladdu ay ka jaraneyso akoonka wax iibsadaha.

Ganacsatada waxaa ku waajib ah in lacagaha wax looga iibsanayo la marsiiyo akoonada ay dowladdu la socoto dhaqdhaqaaqooda, si canshuurta %5 VAT Tax looga jaro.

Dowladda ayaa xiri jirtay ganacsatada la ogaado inay iibka badeecadaha lacagaha ka soo xarooda ay marsiiyaan lambarro gaar ah, si canshuurta dowladda ay uga badbaadaan, balse hadda waxaa muuqata in arrintaas la isku maxkamadeynayo.

Inkastoo ganacsatadu ay diidmo ka muujiyeen markii lasoo rogay canshuurtaan, hadana waxaa lagu qanciyey in ay saaran tahay dadka wax iibsanaya, taasi oo u muuqata in weli ganacsatada qaar ay u hoggaansami la’yihiin.

Muqdisho (Caasimada Online) – Khilaaf u dhexeeya Mareykanka iyo Midowga Yurub oo ku saabsan maalgelinta Hawlgalka Cusub ee Midowga Afrika ee Taageerada iyo Xasillinta Soomaaliya (AUSSOM) ayaa sababay in hawlgalku uu noqdo mid aan lahayn dhaqaale la hubo iyo deymaha miisaaniyadeed oo is biirsaday — inkastoo si rasmi ah loo daah-furay 1-dii Luuliyo.

Hawlgalkan cusub ayaa loo xil saaray la dagaallanka kooxaha Islaamiyiinta ah ee ka jira Soomaaliya, gaar ahaan Al-Shabaab, oo ah kooxda argagixisada ah ee ka talisa inta badan koonfurta Soomaaliya.

Midowga Yurub wuxuu ku bixiyay €2.7 bilyan oo uu ku bixinayay mushaaraadka ciidamada nabad ilaalinta ee ka qayb qaatay hawlgalladii is xigxigay ee lagula dagaallamayay Al-Shabaab tan iyo 2007-dii. Tani waxay qayb ka tahay kharash guud oo ka badan €4 bilyan oo uu Midowga Yurub ku bixiyay Geeska Afrika, kaasoo ay ku jiraan hawlo kala duwan sida ciidankiisa badda ee Badweynta Hindiya, hawlgalka tababarka milateri ee Soomaaliya, iyo barnaamijyo lagu doonayo in lagu fahmo sababaha xagjirnimada dhalinyarada ee Somaliland iyo Kenya.

Laakiin dulqaadkii Brussels wuu sii yaraanayay. Midowga Yurub wuxuu hakiyay maalgelintiisii, isagoo sugaya codsi ah in 75 boqolkiiba kharashka hawlgalka lagu maalgeliyo Qaramada Midoobay, halka 25-ka boqolkiiba ee soo harayna laga helo tabarucaad iskaa wax u qabso ah. Codsigan wuxuu qayb ka yahay qaraarka Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ee tirsigiisu yahay 2719.

Si kastaba ha ahaatee, soo jeedintaas maalgelinta ah waxaa diidmada qayaxan ee Veto-da u adeegsaday maamulka Trump, kaasoo joojiyay maalgelinta isagoo ku andacoonaya musuqmaasuq ka jira qaabka ay dawladda Soomaaliya u isticmaasho lacagaha. Washington ayaa ilaa hadda hawlgallada ku bixisay $2.5 bilyan (€2.12 bilyan).

Dhanka Washington, Jamhuuriga Jim Risch, oo ah guddoomiyaha Guddiga Xiriirka Dibadda ee Aqalka Sare, ayaa soo bandhigay sharci uu ku dalbanayo in la dammaanad qaado hanti-dhawrka iyo la xisaabtanka ku saabsan kharashka hawlgalka.

“Qorshayaasha maalgelinta sida kan UNSCR 2719 waxay u oggolaanayaan dhinacyada kale inay ka baxsadaan bixinta kharashka oo ay culeyska ku saaraan canshuur-bixiyeyaasha Mareykanka, iyagoo Qaramada Midoobay siinaya marmarsiiyo ay isaga indha-tirto fashilkeeda,” ayuu yiri Risch.

“Midowga Yurub wuxuu xusay in Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay uu awoodi waayay inuu isku raac ka gaaro hirgelinta qaab-dhismeedka lagu aasaasay qaraarka 2719 (2023) ee lagu maalgelin lahaa AUSSOM iyadoo la adeegsanayo dhaqaalaha la ururiyo ee Qaramada Midoobay, inkastoo uu jiray taageero ballaaran oo caalami ah oo loo muujiyay habkan maalgelinta,” ayuu afhayeen u hadlay Midowga Yurub u sheegay EUobserver.

“Midowga Yurub wuxuu sii wadi doonaa inuu kaalintiisa ka qaato sugidda amniga Soomaaliya,” ayuu raaciyay afhayeenku.

Heshiiska ku saabsan qaab-dhismeedka hawlgalka, oo markii hore ka koobnaan doona 12,626 askari iyo boolis ah, taasoo hoos u dhac ku ah tiradii hore ee ahayd 18,000 oo askari, ayaa la gaaray bishii Janaayo kaddib bilooyin la isku mari la’aa tirada saxda ah ee ay bixinayaan dalalka deriska la ah Soomaaliya.

Miisaaniyadda AUSSOM waxaa la filayaa inay gaarto $832.5 milyan laga bilaabo hadda ilaa Juun 2030, waxaana Midowga Afrika uu lacag ka raadsaday dalalka Qatar, Imaaraadka Carabta, iyo Sacuudi Carabiya, oo dhammaantood ah quwado siyaasadeed oo saameyn ku leh Geeska Afrika, si uu u helo kaalmooyin kale oo aan ahayn tan Midowga Yurub iyo Mareykanka.

Weli tallaabadan midho dhal ma noqon, halka dalalka Shiinaha, Kuuriyada Koonfureed, iyo Japan ay wadar ahaan bixiyeen $5.6 milyan. Sidoo kale, ciidamada nabad ilaalinta waxaa lagu leeyahay deymo gaaraya $150 milyan.

Muqdisho (Caasimada Online) – Guddoomiyihii xilka laga qaaday ee degmada Kaxda Cabdiweli Xasan Nuur oo maanta si rasmi ah xilka u wareejiyay ayaa ka hadlay arrimo xasaasi ah oo ku aadan isdiiwaangelinta dadweynaha ee ka socota magaalada Muqdisho.

Cabdiweli Xasan Nuur oo uu todobaadkii hore xilka qaaday guddoomiye Muungaab ayaa qaylo dhaan afka furtay, wuxuuna ka hadlay shacabka caasimada ee ‘sida qasabka ah loo diiwaangelinayo’ doorashooyinka qof iyo codka ah ee la filayo inay ka dhacaan Soomaaliya.

Guddoomiyihii hore ee degmada Kaxda ayaa usoo jeediyay guddoomiyaha lasoo magacaabay Cabdirisaaq Maxamed Sheekh Cabdullaahi in aanu shacabka soo qasbin, isla markaana diwaangelintu ay noqoto mid ay raalli ka yihiin shacabka ku dhaqan Kaxda.

SIdoo kale wuxuu ku taliyay in qof weliba loo daayo fikirkiisa, oo haddii aanu ogoleyn diiwaangelinta laga daayo in lasoo afduubo ama lasoo juujuubo, sida uu hadalka u dhigay.

“Gudoomiyaha cusub waxaa laga rabaa in dadka aan lagu qasbin isdiiwaangelinta socota ee doorashooyinka aniga intaan joogay qofna ma qasbin dadka haddii lagu qancin waayo fikirka hala iska dhaafo” ayuu yii guddoomiyihii hore ee maamulka degmada Kaxda.

Waxaa kale oo uu sii raaciyay “Qof bani’aadan ah inaad fikirkiisa kusoo qancisid meesha keentid isaga oo raalli ah oo uu isdiiwaangeliyo ayaa la’iska rabaa”

Dhinaca kale waxa uu ballan qaaday inuu la shaqeyn doono guddoomiyaha cusub ee beddelay, kaas oo sii hoggaamin doono maamulka degmada Kaxda ee gobolka Banaadir.

“Waxaa kula dardaarmayaa odayaasha degmada iyo bulsha weynta kale in guddoomiyaha ay garab istaagaan, kalana shaqeeyaan howsha culus ee loo soo magacowday” ayuu yiri.

Hadalkan ayaa kusoo aadayo, iyada oo maalmihii u dambeeyay ay aad usoo kordheen cabashada kasoo yeereysa qaar kamid ah shacabka ku dhaqan gudaha caasimada oo sheegayay in si xoog ah lagu geynayo goobaha diiwaangelinta, si u qaataan shahaadada, taas oo ay marar badan digniino kasoo saareen siyaasiyiinta mucaaradka ee dalka.

Muqdisho (Caasimada Online) – Magaalada Muqdisho waxaa mar kale Khamiistii shir ku yeeshay Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud oo ay wehliyaan guddiga dowladda ee wadahadallada u xil saaran iyo Madasha Samatabixinta ee mucaaradka.

Afhayeenka Madasha mucaaradka ee Samatabixinta, Danjire Daahir Maxamuud Geelle oo BBC-da la hadlay ayaa sheegay in muhiimadda kulanka uu ahaa in diiradda la saaro afar qodob oo xasaasi ahaa.

Mr. Geelle ayaa farta ku fiiqay in kulankii hore waxyaabaha lagu ballamay ay ka mid ahayd in madaxda madasha ay la xiriiraan madaxda maamul-goboleedyada maqan ee Puntland iyo Jubbaland, arrintaasina ay fuliyeen oo ay Madaxweynaha uga warbixiyeen.

“Waxaa lagu ballamay inta aan shirka labaad la isugu soo laaban in aan la xiriirno labada maamul-goboleed ee maqan, oo aan ka shaqeyno sidii ay ku imaan lahaayeen. Dabcan howshii aan isku ogeyn oo Madaxweynaha naga rabay, maadaama baryahan ay kala xanaaqsanaayeen labadaas maamul waan la xiriirnay, Madaxweynaha warbixin ayaan ka siinay in xaalku fiican yahay, arrimahanna ay soo dhaweynayaan,” ayuu intaa ku daray.

Afhayeenka Madasha Samatabixinta, Daahir Maxamuud Geelle, wuxuu carabka ku dhuftay in caqabadda ka hortimid marka laga hadlayo labada maamul ee maqan ay tahay arrinta Jubbaland.

“Caqabado ayaa ka jira xagga Jubbaland, oo marna xagga duulimaadka ama cunaqabateyn ayaa saaran tahay, marna mashariicdii ayaa ka xanniban, marna madaxweynihii Jubbaland ayaa dacwo ka taalla,” ayuu yiri Mr. Geelle.

Maxaa la isku fahmay, maxaase la isku fahmi waayay?

Qaar ka mid ah qodobada muhiimka ahaa ee labada dhinac ay ka wadahadleen shalay ayaa la isku fahmay.

Mucaaradka ayaa sheegay in la isku fahmay qodobo ay ka mid yihiin ‘amniga iyo la-dagaalanka argagixisada’.

“Afartii arrimood ee aan sheegay laba ka mid ah waan isku waafaqnay oo waan isla meel dhignay, kuwaas oo ah arrimaha amniga iyo la-dagaalanka argagixisada dalka sidii looga qaban lahaa iyo arrimaha midnimada Soomaaliya,” ayuu yiri Afhayeenka Madasha Samatabixinta.

Daahir Maxamuud Geelle ayaa xusay in qodobka aan la isku fahmin uu yahay qodobka dastuurka oo uu sheegay inuu muhiim u ahaa wadahadalka.

“Arrimaha dastuurka ayaan isla meel dhigi waynay,” ayuu intaa ku raaciyay.

Danjire Daahir Geelle ayaa hoosta ka xarriiqay in dowladda marka ay qaadayso tallaabo ka baxsan dastuurka ay tahay inay kala tashato dhinacyada kala duwan.

“Sideedaba dowladda markay qaadayso tallaabo ka baxsan dastuurka waxay u baahan tahay inay heshiis ka gasho marka dastuurka la beddelayo ama wax lagu darayo, ama laga dhimayo, ama muddada xilka markay dhammaato halka la aadayo. Arrimahaas dowladda waxay u baahan tahay inay dadka kala arrinsato,” ayuu yiri Mr. Geelle.

Maxay ka tiri dowladda?

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa sheegtay in shirkan wejiga labaad uu ku qabsoomay jawi wanaagsan.

“Shirkii wadahadalka ee u dhexeeyay Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Madasha Samatabixinta oo galay wareeggii labaad, ayaa maanta oo ay bishu tahay 3-da Luulyo 2025 waxaa shir iskugu yimid Madaxweynaha JFS, xubnaha guddiga dowladda u xil saaran wadahadallada iyo Madasha Samatabixinta,” ayaa lagu yiri bayaanka dowladda.

Bayaan ay dowladda soo saartay ayaa sidoo kale lagu sheegay in wareegga saddexaad ee shirka lagu ballamay 20-ka Luulyo.

“Shirka oo ku qabsoomay jawi aad u wanaagsan, falanqeyn dheer kadib waxaa la isku waafaqay in la isku soo laabto 20-ka Luulyo 2025 si loo sii ambaqaado arrimihii laga wadahadlay,” ayuu bayaanka intaa raaciyay.

Shirkan ayaa horey loogu baaqay, iyadoo gogosha u fidisay dowladda federaalka, waxaana ka hor inta uusan bilaaban wareeggii koowaad uu dhowr mar baaqday.

Siyaasiyiinta ku mideysan madasha Samatabixinta oo uu guddoomiye u yahay madaxweynihii dowladdii ku meel-gaarka ahayd, Sheekh Shariif Sheekh Axmed, ayaa labadii kulan ee ugu dambeeyay ka qeyb galay.

Waxaa xusid mudan in maamullada Puntland iyo Jubbaland ay diideen ka qeybgalka kulamada ay dowladda gar-wadeenka ka tahay.

Arrimaha dastuurka iyo doorashada ayaa ah qodobada ugu muhiimsan ee ay labada dhinac ee mucaaradka iyo dowladda isku hayaan.

Moqokori (Caasimada Online) – Faah-faahinno dheeraado ah ayaa waxaa laga helayaa dagaal culus oo haatan ka socda deegaano dhaca xadka Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, kaas oo u dhexeeyo ciidamada dowladda, kuwa deegaanka iyo maleeshiyada Al-Shabaab.

Dagaalka ayaa xoogiisa waxa uu ka socdaa aagga degmada Moqokori, gaar ahaan deegaanka lagu magacaabo Gumarre, waxaana qaaday ciidamada Xoogga dalka Soomaaliyeed iyo Macawiisleyda Hiiraan, sida ay innoo sheegeeno dadka deegaanka.

Wararka ayaa intaasi kusii daraya in ciidamada huwanta ay beegsadeen goob ay isku uruursanayeen dagaalyahanada Al-Shabaab, kadib markii ay ka war heleen inay abaabulayaan weerar culus oo ay ku qaadaan fariisimaha ciidamada ee ku yaalla halkaasi.

Saraakiisha hoggaamineysay howlgalka ayaa shaaca ka qaaday inay cagta mariyeen Al-Shabaabkaiiku sugnaa goobta ay weerareen, ayna ka hortageen dhagar ay maleegayeen.

Sidoo kale saraakiisha ayaa xusay inay dileen horjoogayaal iyo maleeshiyaad ku sugnaa bannaanka degmada Moqokori oo ah halka uu dagaalka ka dhacay, waxaana weli xaaladdu ay tahay mid kacsan.

Dhanka kale ciidamada Dowladda iyo kuwa Macawiisleyda beesha Xawaadle ayaa haatan wada abaabul looga hortagayo duulaanka Al-Shabaab, Saraakiishaas waxaa ka mid ah xildhibaan Cabdiqaadir Maxamuud Owbakar oo ka tirsan barlamaanka Hirshabeelle, kuna sugan difaacyada hore ee degmada Moqokori.

Al-Shabaab ayaa isku dayeysaa inay isku fidiso xadka labada gobol ee Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, waxaase difaac adag uga jira Macawiisleyda iyo Xoogga dalka.

Todobaadkii hore Al-Shabaab waxaa u suurtagashay inay qabsadaan deegaanka Ceel-Qooxle oo ku dhaw maagalada Moqokori, kaas oo ah deegaan istiraatiiji ah, waxaana looga baxay xeelad dagaal, sida ay saraakiishu sheegeen.

Si kastaba, waxaana haatan dalka ka socda guluf culus oo ka dhan ah kooxa argagixisada, waxaana iska kaashanaya Dowladda Federaalka iyo Saaxibad Caalamiga ah.

Muqdisho (Caasimada Online) – Waxaa si rasmi ah loo daahfuray dib-u-habeyn, ballaarin iyo casriyeyn lagu sameeyay qeybta kelyo-sifeynta (Dialysis Unit) ee Isbitaalka takhasusiga iyo tacliimiga ah ee Dalmar, taasoo ujeedadeedu tahay in lagu daboolo baahida sii kordheysa ee dadka qaba cudurrada kelyaha.

Munaasabadda furitaanka ayaa si weyn loo agaasimay iyadoo ay kasoo qayb-galeen dhaqaatiir sare, xildhibaanno ka tirsan Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya, madaxda Jaamacadda Benadir, maamulka sare ee Isbitaalka Dalmar iyo mas’uuliyiin kale oo lagu casuumay.

Qeybta cusub ee la ballaariyay ayaa ka kooban ilaa 10 sariirood oo cusub, qalab casri ah oo lagu sameeyo sifeynta dhiigga (hemodialysis machines), iyo dhisme loo habeeyay si waafaqsan heerarka caalamiga ah ee caafimaadka.

Sidoo kale qeybta cusub ayaa leh dhisme gaar ah oo loogu talagalay raaxada bukaanka iyo ilaalinta nadaafadda. Waxaa sidoo kale qeybta lagu daray nidaam koronto-degdeg ah, qaboojiye guud, iyo xarun lagu kaydiyo daawooyinka muhiimka u ah bukaanka kelyaha qaba.

Tan iyo markii la ballaariyay qeybta cusub, tirada bukaannada heli kara adeegga kelyo-sifeynta maalin kasta ayaa labanlaabantay, taasoo si weyn hoos ugu dhigtay waqtiga sugitaanka ee bukaannada.

Dhakhtarka kelyaha, ahna hormuudka qeybta kelyo-sifeynta ee Isbitaalka Dalmar ayaa ka waramay muhiimadda ay leedahay ballaarintan cusub.

“Soomaaliya waxaa sanad kasta ku soo badanaya bukaannada u baahan kelyo-sifeynta sababo la xiriira cudurrada kelyaha oo sare u kacay. Waxaan aragnay baahi daran oo ay qabaan muwaadiniinta, waxaana go’aansannay inaan si buuxda u casriyeyno una ballaarinno adeeggeenna. Maanta waxaan heysannaa qalab la tartamaya isbitaallada heer caalami,” ayuu yiri Dr. Caraale.

Guddoomiyaha guud ee Isbitaalka Dalmar, Prof. Dr. Cabdirisaaq Axmed Dalmar ayaa sheegay in mashruucan uu yahay mid muddo dheer lagu howlanaa oo ugu dambeyn mira-dhalay, isagoo xusay in qeybta kelyo-sifeynta la furay bishii Janaayo sanadkii 2022 balse haatan lagu sameeyay dib-u-habeyn iyo ballaarin, iyadoo markii hore lagu bilaabay afar mashiin balse hadda, dadaal badan kadib, la gaarsiiyay ilaa 10 mashiin, markii la arkay baahida caafimaad ee bulshada oo sii kordheysa.

“Farxad ayay noo tahay maanta inaan daahfurno dib-u-casriyeyn iyo ballaarin lagu sameeyay qeybta kelyo-sifeynta ee Isbitaalka Dalmar kadib markii aan qiimeynay baahida sii kordheysa ee bulshadu u qabto taasoo nagu dhiirrigelisay inaan qaadno tallaabadan. Isbitaalka Dalmar wuxuu ku dadaalayaa inuu noqdo mid hoggaan u noqda bixinta adeegyada caafimaadka tayo leh,” ayuu yiri Prof. Dalmar oo sidoo kale ka mid ah bareyaasha kuliyadda dhakhtarnimada ee Jaamacadda Benadir.

“Ballaarintan cusub waa mid ka tarjumeysa dadaalkayaga joogtada ah ee ah in qof walba oo Soomaaliyeed uu helo daryeel caafimaad oo hufan laguna kalsoonaan karo,” ayuu yiri Prof. Dalmar oo amaanay dhaqaatiirta iyo kalkaaliyeyaasha qeybta kelyaha sida hufan ee ay bukaannada ugu adeegaan, isagoo ku booriyay inay dadaalkooda sii labanlaabaan.

Munaasabadda waxaa sidoo kale hadallo dhiirrigelin ah ka jeediyay Guddoomiyaha Jaamacadda Benadir Prof. Dr. Maxamed Maxamuud Xasan (Biday) oo amaanay furitaanka qeybtaan cusub iyo dadaalka maamulka Isbitaalka Dalmar ugu jiro sidii bulshada looga haqabtiri lahaa baahiyaha caafimaad ee jira, isagoo xusay in ardayda barata caafimaadka ee Jaamacadda Benadir ay ka faa’iideysan doonaan qeybta cusub ee kelyo-sifeynta si ay ugu kororsadaan khibrad iyo aqoon ay mustaqbalka bulshadooda ugu adeegaan, maadaama labada hay’adood uu ka dhexeeyo xiriir qoto dheer oo ku saabsan isdhaafsiga aqoonta, khibradaha iyo cilmi-baarista.

Senator Prof. Dr. Cusmaan Cusmaan Maxamuud (Dufle), guddoomiyaha guddiga adeegga bulshada Aqalka Sare ee Baarlamaanka Soomaaliya oo munaasabadda ka hadlay ayaa muujiyay taageeradiisa buuxda ee horumarka Isbitaalka Dalmar.

“Maanta waxaan ku faraxsanahay inaan aragno hay’ad caafimaad Soomaaliyeed oo si madax-bannaan u horumarinaysa adeeggeeda. Kelyo-sifeyntu waa adeeg nololeed, ma aha adeeg la sugi karo. Waxaan ku bogaadinayaa maamulka Isbitaalka Dalmar sida ay uga go’an tahay horumarinta adeegyada caafimaadka iyo badbaadinta nolosha dadka la ildaran saameynta cudurrada raaga sida kelyo-sifeynta oo ah adeegyada caafimaad ee loogu baahida badan yahay dalka,” ayuu yiri Dr. Dufle oo maamulka sare ee Isbitaalka Dalmar ugu hambalyeeyay guulaha ay ka gaareen horumarinta adeegyada caafimaadka.

Mas’uuliyiinta isbitaalka ayaa sidoo kale shaaciyay inay qorsheynayaan in adeeggan la gaarsiiyo gobollada kale ee dalka, iyadoo la sameyn doono xarumo-hoosaadyo la xiriira qeybta dhexe ee Isbitaalka Dalmar.

Waxaa sidoo kale lagu dhawaaqay qorshe lagu tababarayo kalkaaliyeyaal caafimaad iyo dhaqaatiir ku takhasusay cudurrada kelyaha, si loo buuxiyo baahida khubarada caafimaad ee dalka ka jirta.

Ballaarinta iyo casriyeynta qeybta kelyo-sifeynta ee Isbitaalka Dalmar waxay noqonaysaa tallaabo taariikhi ah oo dhiirrigelin karta isbeddel weyn oo ka dhaca adeegyada caafimaad ee Soomaaliya, waana tusaale cad oo muujinaya sida iskaashiga maamulka caafimaadka iyo dhaqaatiirta uu u horseedi karo isbeddel dhab ah oo lagu horumarinayo nolosha shacabka Soomaaliyeed.

Tallaabadan waxay ka dhigan tahay in qof kasta oo qaba cudurrada kelyaha, uusan u safri doonin dibadda si uu u helo adeeg caafimaad oo lagu kalsoonaan karo, taasoo ka tarjumaysa ujeedada Isbitaalka Dalmar— in caafimaad tayo leh lagu helo gudaha waddanka.